Ο Αλφόνσος Ε΄ της Πορτογαλίας ή Αλφόνσος ο Αφρικανός[1] (Afonso V de Portugal, Σίντρα, 15 Ιανουαρίου 1432 - 28 Αυγούστου 1481) μέλος του Οίκου των Αβίς, κλάδου των Καπετιδών της Πορτογαλίας ήταν Βασιλιάς της Πορτογαλίας και της Αλγκάρβε[2] (1438 - 1481).[3] Ο Αλφόνσος Ε΄ ήταν δεύτερος αλλά μεγαλύτερος επιζήσας γιος και διάδοχος του Εδουάρδου της Πορτογαλίας και της Ελεονώρας των Τρασταμάρα, κόρης του Φερδινάνδου Α΄ της Αραγονίας.[4] Ο Αλφόνσος Ε΄ ήταν ο πρώτος βασιλιάς της Πορτογαλίας που έγινε κυρίαρχος στο «Βασίλειο των Αλγκάρβες» στον πληθυντικό (1471), μέχρι εκείνη την χρονιά είχε την ονομασία «Βασίλειο του Αλγκάρβε». Τον 15ο αιώνα προστέθηκαν στο Πορτογαλικό στέμμα πολλές περιοχές στην βόρεια Αφρική σαν κατοχή του «Βασιλείου του Αλγκάρβε», επίσημα αποτελούσε ανεξάρτητο υποτελές βασίλειο στην νότια Πορτογαλία γύρω από το Στενό του Γιβραλτάρ.

Αλφόνσος Ε'
AfonsoV-P.jpg
Περίοδος14381481
ΠροκάτοχοςΕδουάρδος της Πορτογαλίας
ΔιάδοχοςΙωάννης Β'
Γέννηση15 Ιανουαρίου 1432
ανάκτορο Σίντρα, Πορτογαλία
Θάνατος28 Αυγούστου 1481
μονή Σίντρα, Λισαβόνα
Τόπος ταφήςΜονή Μπατάλια, Λεϊρία
ΣύζυγοςΙσαβέλλα των Αβίς
Ιωάννα των Τρασταμάρα
ΕπίγονοιΙωάννα
Ιωάννης Β'
ΟίκοςΟίκος των Αβίς
ΠατέραςΕδουάρδος της Πορτογαλίας
ΜητέραΕλεονώρα των Τρασταμάρα
ΘρησκείαΡωμαιοκαθολικός
Commons page Σχετικά πολυμέσα
δεδομένα (π  σ  ε )

Πρώτα χρόνιαΕπεξεργασία

 
Ο Αλφόνσος ο Αφρικανός σε μικρογραφία της εποχής του (1470)

Όταν πέθανε ο μεγαλύτερος αδελφός του Ινφάντης Ιωάννης σε ηλικία τεσσάρων ετών (1433) ο πατέρας του τον όρισε διάδοχο του θρόνου με τον τίτλο «Πρίγκιπας της Πορτογαλίας» σύμφωνα με τα Αγγλικά έθιμα. Ο Αλφόνσος ο Αφρικανός διαδέχθηκε τον πατέρα του σε ηλικία έξι ετών (1438).[5] Την περίοδο που ήταν ανήλικος αντιβασιλιάς και κηδεμόνας του ορίστηκε σύμφωνα με την διαθήκη του πατέρα του η μητέρα του Ελεονώρα της Αραγωνίας.[6] Η μητέρα του ήταν ωστόσο μισητή και ανεπιθύμητη στην αριστοκρατία της Πορτογαλίας λόγω της καταγωγής της από το Βασίλειο της Αραγωνίας, την μητέρα του υποστήριζε μόνο ο νόθος ετεροθαλής αδελφός του πατέρα του Αλφόνσος της Μπραγκάνσα.[7] Ακολούθησε σύντομα εξέγερση, η θέση της βασιλομήτωρος έγινε πολύ δύσκολα, αφού συγκλήθηκαν τα Πορτογαλικά Κορτές αντιβασιλιάς ορίστηκε ο Πέτρος, δούκας της Κοΐμπρα δεύτερος αδελφός του Εδουάρδου.[8][9]

Η βασική αρχή που ακολούθησε στην πολιτική του ο θείος του Πέτρος ήταν η ενίσχυση της δύναμης του στέμματος και ο περιορισμός των ευγενών, η χώρα πέρασε περίοδο ευημερίας αλλά ξέσπασαν εμφύλιες συγκρούσεις. Ο Αλφόνσος του Μπάρσελος προσωπικός εχθρός του δούκα της Κοΐμπρα έγινε ο αγαπημένος θείος του μικρού Αλφόνσου Ε΄, τον ενίσχυσε με τίτλους, δώρα και τον διόρισε δούκα της Μπραγκάνσα. Με τον τίτλο αυτό έγινε ο ισχυρότερος άντρας στην Πορτογαλία και ένας από τους ισχυρότερους άντρες στην Ευρώπη. Ο Πέτρος ήθελε να εξασφαλίσει την θέση του και πάντρεψε τον ανεψιό του Αλφόνσο με την κόρη του Ισαβέλλα της Κοΐμπρα (1445).[10] Ο βασιλιάς ενηλικιώθηκε και ο Πέτρος ήταν υποχρεωμένος να του παραδώσει όλες τις εξουσίες (9 Ιουνίου 1448), ο Αλφόνσος Ε΄ ακύρωσε όλους τους νόμους και τα διατάγματα του θείου του (15 Σεπτεμβρίου 1448). Την επόμενη χρονιά ο βασιλιάς κήρυξε τον θείο και πεθερό του αντάρτη με ψευδείς κατηγορίες, ακολούθησε μεταξύ τους η «μάχη της Αλφαλομπέιρα» (20 Μαΐου 1449) στην οποία ο Πέτρος, δούκας της Κοΐμπρα ηττήθηκε και σκοτώθηκε σε ηλικία 57 ετών.[3] Μετά την απώλεια του Πέτρου του ισχυρότερου Ινφάντη μέχρι τότε ο Αλφόνσος της Μπραγκάνσα έγινε ο ισχυρότερος κυβερνήτης στην χώρα.

Εκστρατεία στο ΜαρόκοΕπεξεργασία

 
Η κατάκτηση της Αρζίλα (1471)

Ο Αλφόνσος Ε΄ έστρεψε αμέσως μετά την προσοχή του στην βόρεια Αφρική, ο παππούς του Ιωάννης Α΄ της Πορτογαλίας είχε κατακτήσει την Θέουτα από το Μαρόκο και ο Αλφόνσος ήθελε να συνεχίσει τις κατακτήσεις. Ο βασιλικός στρατός της Πορτογαλίας κατέκτησε το Αλκάθερ Τσέγκουερ (1458) και το Ασίλαχ (1471), η Ταγγέρη από την άλλη πλευρά κατακτήθηκε αλλά και χάθηκε πολλές φορές την περίοδο 1460-1464. Οι μεγάλες επιτυχίες του Αλφόνσου Ε΄ στην Αφρική του έδωσαν το προσωνύμιο «Αλφόνσος ο Αφρικανός».[11] Ο βασιλιάς υποστήριξε τις επιχειρήσεις του θείου του Ερρίκου του Θαλασσοπόρου στον Ατλαντικό αλλά μετά τον θάνατο του (1460) σταμάτησε τις προσπάθειες. Ο Αλφόνσος ο Αφρικανός από τότε έμεινε παθητικός βασιλιάς, προτίμησε να παραμείνει στην μνήμη και τα κατορθώματα του πατέρα και του παππού του. Ο Πάπας Νικόλαος Ε΄ εξέδωσε παπική βούλα (1452) με την οποία επέτρεψε στον βασιλιά Αλφόνσο τον Αφρικανό να καταστρέψει «τους Σαρακηνούς, τους παγανιστές και όλους τους άπιστους», αργότερα (1455) επικύρωσε για δεύτερη φορά την βούλα. Οι δύο παπικές βούλες χρησιμοποιήθηκαν σαν δικαιολογία σε πολλούς Ευρωπαίους μονάρχες για το δουλεμπόριο και την αποικιοκρατία.

Διεκδικήσεις στην ΚαστίληΕπεξεργασία

 
Νόμισμα του Αλφόνσου του Αφρικανού

Μετά τη λήξη των εκστρατειών στην Αφρική, ο Αλφόνσος Ε' βρήκε νέα αφορμή διαμάχης με το Βασίλειο της Καστίλης. Ο Ερρίκος Δ΄ της Καστίλης πέθανε χωρίς γιους (1474), με την σύζυγο του Ιωάννα της Πορτογαλίας αδελφή του Αλφόνσου Ε΄ άφησε μόνο μια κόρη την Ιωάννα λα Μπελτρανέχα. Ο βασιλιάς νυμφεύτηκε -σε δεύτερο γάμο- την κληρονόμο της Καστίλης και ανιψιά του και διεκδίκησε το βασίλειο της Καστίλης. Όμως όταν η Ιωάννα ήταν 6 ετών, ορισμένοι ευγενείς ισχυρίστηκαν ότι δεν ήταν κόρη από τον Ερρίκο Δ΄ αλλά από τον Μπελτράν ντελά Κουέβα, την αποκαλούσαν Ιωάννα λα Μπελτρανέχα. Tο στέμμα διεκδίκησε η αδελφή του Ερρίκου Δ΄ Ισαβέλλα Α΄ της Καστίλλης που την υποστήριζε ο σύζυγός της Φερδινάνδος Β΄ της Αραγωνίας, οι Καθολικοί βασιλείς. Ο Αλφόνσος Ε΄ επέμενε στην διεκδίκηση του θρόνου της Καστίλης χάρη στα δικαιώματα της δεύτερης συζύγου του, ανακηρύχτηκε βασιλιάς της Καστίλης και οδήγησε τον στρατό του στο βασίλειο. Η συγγένεια με την ανεψιά του ήταν ωστόσο φανερή, για να γίνει ο γάμος ήταν απαραίτητη μία παπική απαλλαγή.[12] Ο Αλφόνσος ο Αφρικανός εισήλθε στην Καστίλη με έναν στρατό με 5.600 ιππείς και 14.000 πεζούς. Μετά από πολλές αψιμαχίες συναντήθηκαν στην «μάχη του Τόρο» ο στρατός του Αλφόνσου και του γιου του πρίγκιπα Ιωάννη με 8.000 άνδρες με έναν ισοδύναμο στρατό της Καστίλης υπό την ηγεσία των Καθολικών βασιλέων, του Καρδιναλίου Πέντρο Γκονσάλες ντι Μεντόζα και του δούκα της Άλμπα. Ο αγώνας ήταν σκληρός και από τις δυο πλευρές, το αποτέλεσμα για πολύ ώρα αμφίρροπο.[13]

Οι δυνάμεις του Καρδιναλίου Μεντόζα και του δούκα της Άλμπα νίκησαν τελικά τον Πορτογαλικό στρατό, ο Αλφόνσος ο Αφρικανός δραπέτευσε από το πεδίο της μάχης αφήνοντας μονάχα τον γιο του Ιωάννη. Ο διάδοχος Ιωάννης καταφέρει να ανατρέψει την ήττα, νίκησε την δεξιά πτέρυγα του στρατού της Καστίλης και επανέφερε τους Πορτογάλους φυγάδες.[14] Μετά την λήξη της μάχης και οι δύο πλευρές διεκδίκησαν την νίκη αλλά μετά την απόδραση του Πορτογάλου βασιλιά έχασε τα δικαιώματα του για τον θρόνο της Καστίλης.[15] Ο γνωστός δημοσιογράφος Χοσέ Χαβιέρ Εσπάρζα Τόρες (γεν. το 1963) περιγράφει την μάχη ως εξής :[16]

«Ήταν 1η Μαρτίου 1476, τα χρονικά περιγράφουν 8.000 άντρες από κάθε πλευρά. Τον στρατό των Πορτογάλων διοικούσαν ο βασιλιάς τους Αλφόνσος, ο διάδοχος Ιωάννης και οι επίσκοποι της Έβορα και του Τολέδο. Τον στρατό της Καστίλης διοικούσαν οι Καθολικοί βασιλείς Φερδινάνδος και Ισαβέλλα και οι στρατιωτικές μεραρχίες της Ζαμόρα, της Σιουδάδ Ροδρίγο και της Βαγιαδολίδ. Η μάχη ήταν σκληρή αλλά όχι ιδιαίτερα αιματηρή, εκτιμάται ότι κάθε στρατός έχασε περίπου χίλιους άντρες, ποιος νίκησε λοιπόν? Η πτέρυγα του Αλφόνσου ηττήθηκε από τον στρατό του Φερδινάνδου αλλά ο γιος του Ιωάννης ανταπέδωσε το χτύπημα μετά την αποχώρηση του πατέρα του. Μετά την λήξη της μάχης όταν είδε ότι δεν υπάρχει νικητής ο Φερδινάνδος έστειλε επιστολές σε όλες τις πόλεις της Καστίλης και της Αραγωνίας και σε πολλές Ευρωπαϊκές αυλές.»

Ο Αλφόνσος ο Αφρικανός δεν εγκατέλειψε τις προσπάθειες του, πήγε στην Γαλλία να ζητήσει υποστήριξη αλλά όταν είδε ότι ο Λουδοβίκος ΙΑ΄ της Γαλλίας τον εξαπάτησε επέστρεψε στην Πορτογαλία απογοητευμένος. Ο Αλφόνσος παραιτήθηκε υπέρ του γιου του Ιωάννη (1477), αποσύρθηκε σε μοναστήρι στην Σίντρα όπου και πέθανε τέσσερα χρόνια αργότερα (1481), διατήρησε επίσημα τον τίτλο του βασιλιά μέχρι τον θάνατο του.[17]

ΟικογένειαΕπεξεργασία

Το 1447 νυμφεύθηκε την εξαδέλφη του Ισαβέλλα της Κοΐμπρα, κόρη του Πέτρου δούκα της Κοΐμπρα, και είχε τέκνα:

Η Ισαβέλλα απεβίωσε το 1455. Το 1475 π Αλφόνσος Ε΄ νυμφεύτηκε την ανιψιά του Ιωάννα λα Μπελτρανέχα, κόρη του Ερρίκου Δ΄ της Καστίλης της οποίας η πατρότητα αμφισβητήθηκε. Δεν απέκτησε απογόνους από τον γάμο αυτόν.

Από τη Μαρία Σοάρες ντα Κούνια, κόρη του αρχιυπηρέτη του, είχε ένα φυσικό τέκνο:

  • (νόθος) Αλβάρο Σοάρες ντα Κούνια π.1466 - 1557.

ΠαραπομπέςΕπεξεργασία

  1. λόγω των κατακτήσεων του στη Β. Αφρική
  2. η περιοχή που κατάκτησαν από τους μουσουλμάνους, τώρα η Ν. Πορτογαλία
  3. "Affonso" στα αρχαία Πορτογαλικά
  4. ο Εδουάρδος και τα αδέλφια του, ήταν ικανοί άνδρες και έπαιξαν σημαίνοντα ρόλο στο βασίλειο: είναι η ένδοξη γενιά των πριγκίπων (infantes)
  5. Livermore, H.V., "Afonso V", Medieval Iberia, E. Michael Gerli, and Samuel G. Armistead ed., Taylor & Francis, 2003. σ. 37
  6. Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Alphonso". Encyclopædia Britannica (11th ed.). Cambridge University Press
  7. Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Alphonso". Encyclopædia Britannica (11th ed.). Cambridge University Press
  8. Livermore, H.V., "Afonso V", Medieval Iberia, E. Michael Gerli, and Samuel G. Armistead ed., Taylor & Francis, 2003. σ. 37
  9. Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Alphonso". Encyclopædia Britannica (11th ed.). Cambridge University Press
  10. Livermore, H.V., "Afonso V", Medieval Iberia, E. Michael Gerli, and Samuel G. Armistead ed., Taylor & Francis, 2003. σ. 37
  11. Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Alphonso". Encyclopædia Britannica (11th ed.). Cambridge University Press
  12. Rubin, Nancy (1991). Isabella of Castile: The First Renaissance Queen. St. Martin's Press.
  13. Anchor Books, New York, 2014, σ. 145
  14. Anchor Books, New York, 2014, σ. 145
  15. Rubin, Nancy (1991). Isabella of Castile: The First Renaissance Queen. St. Martin's Press.
  16. Esparza, José J. (Spanish)- ¡Santiago y cierra, España!, La Esfera de los Libros, 2013
  17. Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Alphonso". Encyclopædia Britannica (11th ed.). Cambridge University Press

ΠηγέςΕπεξεργασία

  • Livermore, H.V., "Afonso V", Medieval Iberia, E. Michael Gerli, and Samuel G. Armistead ed., Taylor & Francis, 2003.
  • Wikisource-logo.svg Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Alphonso". Encyclopædia Britannica (11th ed.). Cambridge University Press
  • López Poza, Sagrario (2019). "La divisa de Alfonso V el Africano, rey de Portugal: nueva lectura e interpretación. Janus. Estudios sobre el Siglo de Oro.
  • MILLER, Townsend- The battle of Toro, 1476, in History Today, volume 14, 1964.
  • DOWNEY, Kirstin- Isabella: the Warrior Queen, Anchor Books, New York, 2014
  • SAUL, António- Dom Afonso V, vol. 12 of Reis de Portugal, 2009, Temas e Debates-Actividades Editoriais
Αλφόνσος Ε΄ της Πορτογαλίας
Γέννηση: 15 Ιανουαρίου 1432 Θάνατος: 28 Αυγούστου 1481
Βασιλικοί τίτλοι
Προκάτοχος
Εδουάρδος ο φιλόσοφος
Βασιλιάς της Πορτογαλίας
 
1438 - 1481
Διάδοχος
Ιωάννης ο Τέλειος