Διαφορά μεταξύ των αναθεωρήσεων του «Θέμα Χαρσιανού»

επιμ.
(βιβλιογρ.)
(επιμ.)
{{coord| 39.740217| 35.836142|type:city|format=dms|display=title}}
[[αρχείο:Byzantine Empire Themata-950-el.svg|thumb|right|250px|Τα ανατολικά θέματα του Βυζαντίου (έτος 950)]]
Το '''Χαρσιανόν''' ήταν [[Θέμα (Βυζάντιο)|θέμα]] (διοικητικό διαμέρισμα) της [[Βυζαντινή Αυτοκρατορία|Βυζαντινής Αυτοκρατορίας]], του οποίου διοικητικό κέντρο ήταν το ομώνυμο φρούριο ('''Χαρσιανόν κάστρον'''). Τα ερείπια του κάστρου βρίσκονται δέκα χιλιόμετρα βορειοδυτικά της πόλης [[Ακνταγμαντενί]], πάνω από το χωριό ΜουσαλέμκαλεσίΜουσαλιμκαλεσί (Muşalimkalesi ), στην επαρχία [[Γιοζγκάτ]] της [[Τουρκία]]ς, 325χλμ ανατολικά της [[Άγκυρα|Άγκυρας]].
 
==Το κάστρο==
Το ομώνυμο φρούριο υποτίθεται πως πήρε το όνομά του από κάποιον στρατηγό Χάρσιο, ο οποίος πολέμησε τους [[Περσική Αυτοκρατορία|Πέρσες]] επί εποχής [[Ιουστινιανός Α'|Ιουστινιανού Α']]<ref name="kazhdan" /> ή [[Ηράκλειος|Ηρακλείου]]<ref name=":0">Λεβενιώτης 2007, σ.410.</ref>. Αναφέρεται πρώτη φορά στις πηγές το 638, καταλήφθηκε από τους Άραβες το 730 και, στους επόμενους δύο αιώνες, έγινε θέατρο σκληρών βυζαντινοαραβικών συγκρούσεων.<ref name=kazhdan/>
 
Διαδραμάτισε στρατηγικότατο ρόλο στην άμυνα της Μικράς Ασίας κατά τους [[Αραβοβυζαντινοί πόλεμοι|Αραβοβυζαντινούς πολέμους]], καθώς ήταν το διοικητικό κέντρο κρίσιμων συνοριακών περιοχών με [[Αρμένιοι|Αρμενίους]] και Άραβες, ενώ ήλεγχε δύο μεγάλες στρατιωτικές αρτηρίες: αυτή που συνέδεε την [[Κωνσταντινούπολη]], μέσω Άγκυρας, με τη [[Σεβάστεια]] (ή την [[Τεφρική]]) και τη Μελιτηνή (σημ. [[Μαλάτεια]]) μέσω Μαλανδάρων.<ref name=geographica>Potache 1981, [http://books.google.gr/books?id=1Xv8qhDO9rUC&lpg=PA115&ots=gLCQE9SnKH&dq=Akdagmadeni%20Region&hl=el&pg=PA107#v=onepage&q&f=false σσ.107-117].</ref> Έτσι το φρούριο του Χαρσιανού, μαζί με άλλα φρούρια που σήμερα είναι ερειπωμένα, στα περίχωρα της Ακνταγμαντενί και κοντά στα ορυχεία σιδήρου και μολύβδου του Τσαλχαλή και Νουσρατλή, προστάτευε τη μεγάλη στρατιωτική οδό Άγκυρας-Σεβάστειας, τη δευτερεύουσα οδό που διέσχιζε την περιοχή του Ακντάγ Μαντενί αλλά και τα ορυχεία. Το ενδιαφέρον των Σελτζούκων Τούρκων για τα ορυχεία πιστοποιεί επιγραφή, της περιόδου του [[Σελτζούκοι του Ρουμ|Σελτζούκου]] σουλτάνου [[Καϊχοσρόης Β΄|Καϊχοσρόη Β΄]] (1236-1246), πουη οποία βρέθηκε στο ΜουσαλέμΜουσαλιμκαλεσί Καλεσί, η οποίακαι αναφέρει πως χτίστηκε (ίσως επισκευάστηκε) φρούριο. Το κάστρο καταλήφθηκε το 730 από τους [[Άραβες]], στη συνέχεια ανακτήθηκε από τους [[Βυζαντινή Αυτοκρατορία|Βυζαντινούς]] και από τότε υπέστη πολλές αραβικές επιθέσεις χωρίς να καταληφθεί. Τέτοιες επιθέσεις έγιναν από τον χαλίφη [[Αλ-Μαμούν]] το 831 (ηττήθηκε, έξω από το κάστρο, από τον αυτοκράτορα [[Θεόφιλος (αυτοκράτορας)|Θεόφιλο]]) και από τον Αμπού Σαΐντ το 843 και το 845.<ref name=geographica/>
 
Με το τέλος των βυζαντινο-αραβικών συγκρούσεων, άκμασε ο οικισμός γύρω από το κάστρο, όπως και άλλα οικιστικά κέντρα κατά μήκος των διαδρομών που πριν χρησιμοποιούσαν οι ξένοι εισβολείς<ref>Αβραμέα, Άννα. Συμβολή στο ''The Economic History of Byzantium, From the 7th through the 15th Century'' (επιμ. Λαΐου Αγγελική), τ.1 , Harvard University Press, Dumbarton Oaks, 2002, σσ.74-5. ISBN 0-88402-288-9. Κυκλοφόρησε και στα ελληνικά, από το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας.</ref>.
 
==Ιστορία του θέματος==
Μουσουλμανική παράδοση αναφέρει πως, κατά τη βασιλεία του αυτοκράτορα Ηρακλείου, 30.000 [[Γασσανίδες]] χριστιανοί Άραβες, υπό τον τελευταίο βασιλιά τους Τζαμπάλα (Jabala b. al-Aytham), αναγκάστηκαν εξαιτίας της ισλαμικής κατάκτησης να εγκαταλείψουν τη Μεσοποταμία και να εγκατασταθούν κοντά στο Χαρσιανόν κάστροκάστρον. Η ύπαρξη των Αράβων αυτών αναφέρεται και αργότερα, από τον Άραβα γεωγράφο [[Αλ-Ισταχρί]].<ref>Kaegi, Walter (1992). ''Byzantium and the Early Islamic Conquests'', Cambridge University Press, σ. 171.</ref> Δημογραφικά, πιθανολογείται πως το ισχυρότερο στοιχείο της ευρύτερης περιοχής που αργότερα θα συνιστούσε το θέμα ήταν οι γηγενείς [[Καππαδόκες]], οι οποίοοποίοι τον 9ο αι. είχαν ήδη βαθιά εξελληνιστεί<ref>Charanis, Peter (1961). ''The Armenians in the Byzantine Empire, ''ανατυπωμένο στο ''Studies on the Demography of the Byzantine Empire'', Variorium Publishing, 1972, σ.203.</ref>.
 
Λόγω της στρατηγικής της σπουδαιότητας, στις αρχές του 9ου αιώνα, η περιοχή του ομώνυμου φρουρίου αναβαθμίστηκε σε [[Κλεισούρα (Βυζάντιο)|κλεισούρα]]. Το Χαρσιανόν αναβαθμίστηκε σε [[Θέμα (Βυζάντιο)|θέμα]], με ενσωμάτωση τμημάτων των θεμάτων [[Θέμα Βουκελλαρίων|Βουκελλαρίων]], [[Θέμα Αρμενιάκων|Αρμενιάκων]], [[Θέμα Καππαδοκίας|Καππαδοκίας]], μετά το 863<ref name="kazhdan" /> και πριν το 872. Η αναβάθμιση αυτή έγινε από τον [[Βασίλειος Α'|Βασίλειο Α']] κατά τη διάρκεια του πολέμου εναντίον των [[Παυλικιανισμός|Παυλικιανών]], καθώς το Χαρσιανό αποδείχθηκε πιστότερο σε αυτόν από ότι το Αρμενιακόν θέμα.<ref name="geographica" /> Ο «στρατηγός» (διοικητής) του θέματος έπαιρνε ετήσιο μισθό 20 λιβρών χρυσού και διοικούσε, σύμφωνα με αραβικές πηγές, 4 φρούρια και 4.000 στρατιώτες.<ref name="kazhdan">Kazhdan 1991, τ.1, σ.415, λήμμα ''Charsianon''.</ref>. Μία από αυτές τις πηγές κατατάσσει το Χαρσιανό μπροστά από το [[Θέμα Οπτιμάτων]], στην ίδια σπουδαιότητα με το [[Θέμα Θρακησίων]] αλλά πολύ πίσω από τα θέματα Αρμενιάκων και [[Θέμα Ανατολικών|Ανατολικών]].<ref name="geographica" /> Το 878, οι συνδυασμένες δυνάμεις των θεμάτων Χαρσιανού και Αρμενιάκων εξολόθρευσαν, μετά από ενέδρα, τον στρατό των Παυλικιανών υπό τον ηγέτη τους [[Καρβέας|Καρβέα]], οι οποίοι επέστρεφαν στην [[Τεφρική]], μετά από επιδρομή στα αυτοκρατορικά εδάφη και ήταν κατάφορτοι με λεία. Η [[Μάχη στον Βαθύ Ρυακα|αποφασιστική αυτή μάχη]] δόθηκε στην τοποθεσία Βαθύς Ρύαξ.<ref>Haldon, John F. (1999). ''Warfare, State and Society in the Byzantine World 565-1204'', University of California Press,, σ.175. ISBN  0-203-55922-3.</ref> Το 883, επίλεκτοι στρατιώτες του Χαρσιανού συμμετείχαν σε εκστρατεία στην Ιταλία<ref name=":0" />.
 
Μετά την εξάλειψη του κινδύνου από τους Παυλικιανούς, το θέμα έγινε πεδίο μουσουλμανικών επιθέσεων, κατά το τέλος του 9ου και τις αρχές του 10ου αι. Έτσι το 878 ο στρατός του θέματος πέτυχε σειρά νικών εναντίον του Αμπντάλα Μπεν-Ρασίντ Μπεν-Καούς στην [[Ποδανδός|Ποδανδό]] και τα [[Άδανα]], σε συνεργασία με δυνάμεις από άλλα θέματα. Το 886 ή το 887 οι Μουσουλμάνοι επιχείρησαν μεγάλη εισβολή στο Χαρσιανό. Δεν πέτυχαν να καταλάβουν το κάστρο αλλά δήωσαν το θέμα και έφτασαν μέχρι τα βόρεια της Σεβάστειας. Ωστόσο, μέχρι τα τέλη του 9ου αι., συνεχίστηκε η πολιτική ενίσχυσης του θέματος. Έτσι, έως το 890 ο αυτοκράτορας [[Λέων Στ' ο Σοφός]] προσάρτησε σ' αυτό 10 [[τούρμα|τούρμες]] και 7 [[βάνδον|βάνδα]] από τα θέματα [[Θέμα Βουκελλαρίων|Βουκελλαρίων]], [[Αρμενιακό θέμα|Αρμενιάκων]] και [[Θέμα Καππαδοκίας|Καππαδοκίας]]. Με τις προσαρτήσεις αυτές το θέμα έλεγχε νευραλγικές για τον αγώνα εναντίον των Αράβων θέσεις όπως η [[Καισάρεια]] και τα [[Τύανα]]-Βένασα και ενίσχυσε τις αμυντικές και επιθετικές του δυνατότητες.<ref name=geographica/> Τελικά, η καίρια θέση του Χαρσιανού θέματος το κατέστησε εφαλτήριο για τη βυζαντινή ανακατάκτηση της Ανατολής. Το 923, ο φημισμένος στρατηγός [[Ιωάννης Κουρκούας]] ξεκίνησε την κατακτητική του δράση έχοντας ορμητήριο την [[Καισάρεια (Καππαδοκία)|Καισάρεια]], σημαντική πόλη και διοιηκητική έδρα του θέματος. Έχει μάλιστα διατυπωθεί η υπόθεση ότι η ισχνή αναφορά του θέματος αυτού από τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Πορφυρογέννητο είχε σκοπό την απόκρυψη των πραγματικών αιτίων ίδρυσής του τα οποία ήταν επεκτατικά.<ref>Λεβενιώτης 2007, σσ.410-11.</ref>
 
Κατά τον 10ο αι. με την εξάπλωση της αυτοκρατορίας προς τα ανατολικά, οι ισχυρές στρατιωτικές οικογένειες γαιοκτημόνων που κατάγονταν από το Χαρσιανό αύξησαν σημαντικά την πολιτική τους επιρροή. Αυτή η ισχυροποίηση των μεγάλων στρατιωτικών οίκων του θέματος οδήγησε σε βίαιες συγκρούσεις με άλλες στρατιωτικές οικογένειες από αρμενικές περιοχές.<ref name=geographica/> Έχει μάλιστα υποστηριχθεί από μερικούς μελετητές πως από αυτό το θέμα, μαζί με εκείνα των Ανατολικών, Καππαδοκίας, Παφλαγονίας και Βουκελλαρίων,προέρχονταν τα κυρίαρχα στοιχεία της βυζαντινής άρχουσας τάξης, κατά την περίοδο από τον 9ο ως τον 11ο αιώνα<ref>Ανάμεσά τους οι Σπύρος Βρυώνης και Alexander Kazhdan. Βλ. Haldon, John F, (1990). ''Byzantium in the 7th Century, The Transformation of a Culture'', Cambridge University Press, 2003, σ.155. ISBN 5-212-6492-8</ref>. Επίσης, σε αυτό το θέμα μάλιστα διεξήχθησαν, μεταξύ 978-9, τρεις μάχες μεταξύ του αυτοκρατορικού στρατού και του στασιαστή Βάρδα Σκληρού, με την τελευταία από αυτές να είναι και η αποφασιστική<ref>Holmes 2005, σσ.264-5.</ref>.
Η αντίδραση των Αράβων στην εξάπλωση του Βυζαντίου εκδηλώθηκε από τους [[Χαμδανίδες]] [[εμίρης|εμίρηδες]] του [[Χαλέπι|Χαλεπίου]], οι οποίοι επιτέθηκαν εναντίον του Χαρσιανού, με βασικό στόχο το κάστρο του. Η πρώτη από αυτές τις επιθέσεις εκδηλώθηκε το 950 όταν ο θρυλικός [[Σαΐφ-αντ-Νταουλά]] (Sayf-ad-Dawla) πολιόρκησε το κάστρο, επικεφαλής 30.000 ανδρών. Λίγο πριν την εισβολή, μεγάλη πυρκαγιά κατέκαυσε τα προάστια και τον οικισμό κάτω από το κάστρο. Η πολιορκία δεν πέτυχε τον σκοπό της, ωστόσο ο Νταουλά πήρε μαζί του αιχμάλωτο τον πληθυσμό του οικισμού και δήωσε την ενδοχώρα. Οι επιθέσεις του επαναλήφθηκαν το 911, το 956 και το 960, με παρόμοια αποτελέσματα, δηλαδή δήωση της ενδοχώρας αλλά χωρίς κατάληψη των κάστρων του θέματος.<ref name=geographica/>
 
Μετά το 1045, στο θέμα εγκαταστάθηκε μεγάλος αριθμός προσφύγων [[Αρμένιοι της Κύπρου|Αρμενίων]], υπό τον τέως βασιλιά τους [[Γκαντίκ Β΄Ανιώτης|Γκαντίκ Β]]' (στις βυζαντινές πηγές αναφέρεται ως Κακίκιος), στον οποίο παραχωρήθηκε η διοίκηση του θέματος. Οι Αρμένιοι όμως σύντομα ήρθαν σε σύγκρουση με την τοπική ελληνική αριστοκρατία. Το 1057, το θέμα υποστήριξε την εξέγερση του [[Ισαάκιος Α'|Ισαακίου Α' Κομνηνού]]. Κατά τη δεκαετία του 1060, οξύνθηκαν οι διαμάχες μεταξύ των εθνοτήτων της βυζαντινής Ανατολής, λόγω της άστοχης και καταπιεστικής θρησκευτικής πολιτικής του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Ι΄ Δούκα. Ένας ακόμη λόγος ήταν η βυζαντινή ολιγωρία η οποία οδήγησε στην κατάκτηση πατρογονικών εδαφών των Αρμενίων ([[Ανί]], Μελιτηνή, Σεβάστεια) από τους [[Σελτζούκοι Τούρκοι|Τούρκους]]. Αν και ως τελευταίος δούκας (διοικητής) του αναφέρεται πάλι ο Γκαντίκ Β', το 1072-73<ref name="kazhdan" />, αυτός μάλλον λειτούργησε ως αυτόνομος διοικητής του Χαρσιανού, κατά τα μέσα της δεκαετίας του 1070. Η περιοχή του, όπως και αη Ανατολικήανατολική Μικρά Ασία γενικότερα, είχαν αποκοπεί από την αυτοκρατορία, μετά τη διείσδυση των διαφόρων [[Τουρκομάνοι|τουρκικών]] ομάδων και  τη στάση του Φράγκου στρατηγού [[Ουρσέλιος|Ουρσελίου]]. Η αυτόνομη δράση του Γκαντίκ τον έφερεοδήγησε σε σύγκρουση με την αυτοκρατορία, εξετέλεσε μάλιστα τον Έλληνα μητροπολίτη Καισαρείας Μάρκο. Στο τέλος συνελήφθη, σε ενέδρα, από βυζαντινούςΒυζαντινούς στρατιωτικούς και εκτελέστηκε.<ref>Λεβενιώτης 2007, σσ.413-15, 419.</ref>
 
Τελικά, το θέμα χάθηκε οριστικά για τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία λίγο μετά τη [[μάχη του Μαντζικέρτ]] το 1071.
 
== Προσωπικότητες του θέματος ==
* Ο [[Κωνσταντίνος Δούκας (στρατηγός)|Κωνσταντίνος Δούκας]], φημισμένος στρατηγός κατά τη βασιλεία του [[Λέων ΣΤ΄|Λέοντος ΣΤ΄ Σοφού]], και κατοπινός στασιαστής, διετέλεσε διοικητηςδιοικητής του θέματος Χαρσιανού πριν φτάσειανέλθει στο ανώτατο αξίωμα του [[Δομέστικος των σχολών|Δομέστικου των Σχολών]]<ref>''Historical Dictionary of Byzantium'', Scarecrow Press, 2001, σσ.124-5.</ref>.
* Ο όσιος Μιχαήλ Μαλεΐνος, γεννημένος στο Χαρσιανόν το 894, ανήκε στα ανώτερα στρώματα της αριστοκρατίας. Αρχικά αυλικός του Λέοντος ΣΤ'ΣΤ΄, έγινε νωρίς μοναχός και επηρέασε πνευματικά τον ανηψιό του αυτοκράτορα [[Νικηφόρος Β´ Φωκάς|Νικηφόρο Β' Φωκά]] και τον ιδρυτή της [[Μονή Μεγίστης Λαύρας|Μεγίστης Λαύρας]] και θεμελιωτή του αγιορείτικου κοινοβιακού μοναχισμού, [[Άγιος Αθανάσιος Αθωνίτης|Άγιο Αθανάσιο Αθωνίτη]].<ref>''Dumbarton Oaks Hagiography Database (διευθ. Alexander Kazhdan'', Alice-Mary Talbot) , σ. 69, λήμμα ''Michael Maleinos''.</ref>
* Σημαντικοί οίκοι του Χαρσιανού ήταν οι [[Αργυροί]] που διέμεναν στην περιοχή και οι [[Μαλεΐνοι]] οι οποίοι κατείχαν εκεί τεράστια υποστατικά.<ref name="kazhdan" /> Ενδεικτικό δε της δύναμης των Μαλεΐνων είναι το εξής επεισόδιο. Το 995, ο αυτοκράτορας [[Βασίλειος Β']], επιστρέφοντας από εκστρατεία στη Συρία, φιλοξενήθηκε πλουσιοπάροχα στο υποστατικό του Ευστάθιου Μαλεΐνου, μαζί με τον στρατό του, για 2 εβδομάδες. Ο αυτοκράτορας εντυπωσιάστηκε τόσο από τον πλούτο του τελευταίου που τον υποχρέωσε να μείνει στην Κωνσταντινούπολη και, όταν ο Ευστάθιος πέθανε, δήμευσε την αχανή περιουσία του.<ref>''Ιστορία του Ελληνικού Έθνους'', Εκδοτική Αθηνών, 1979, τ. Η', σ.107-108, 351.</ref>
* Από το θέμα αυτό καταγόταν ο πρώτος διοικητής του [[Θέμα Μεσοποταμίας|θέματος Μεσοποταμίας]], Ορέστης Χαρσιανίτης<ref>Λεβενιώτης 2007, σσ.272-3 (υποσημείωση 1477).</ref> και ο Καππαδόκης αυτοκράτορας [[Ρωμανός Δ΄ Διογένης]]<ref>Λεβενιώτης 2007, σ.415.</ref>[[Ρωμανός Δ΄ Διογένης|.]]
* Από το Χρσιανόν καταγόταν και ο Καππαδόκης αυτοκράτορας [[Ρωμανός Δ΄ Διογένης]]<ref>Λεβενιώτης 2007, σ.415.</ref>[[Ρωμανός Δ΄ Διογένης|.]]
* Η σύζυγος του βούλγαρουΒούλγαρου άρχοντα, [[Αλουσιάνος|Αλουσιάνου]], γιου του [[Ιωάννης Βλαδίσλαος|Ιωάννη Βλαδίσλαου]] (Ivan Vladislav) και κατοπινού αρχηγούηγέτη, μαζί με τον [[Πέτρος Ντελιάν|Πέτρο Ντελιάν]], της βουλγαρικής εξέγερσης του 1040-1, προερχόταν από το Χαρσιανόν και διέθετε υποστατικό εκεί<ref>Holmes 2005, σ.213.</ref>.
* Το Χαρσιανόν θέμα ήταν επίσης ένα από τα θέματα στα οποία έδρασε η βυζαντινή στρατιωτική οικογένεια των Γαβράδων, η οποία διοικούσε ουσιαστικά ανεξάρτητη, κατά το τέλος του 11ου και τις αρχές του 12ου αι.<ref>Λεβενιώτης 2007, σ.265.</ref>
==Παραπομπές==
22.687

επεξεργασίες