Διαφορά μεταξύ των αναθεωρήσεων του «Χρυσαετός»

μδ
(μδ)
*Πάντως, δεν είναι ασυνήθιστο να υπάρχουν θηλυκά που να ξεπερνάνε τα 6,5 κιλά σε βάρος και τα 3 μέτρα σε εκπέτασμα πτερύγων. <ref>Bruun, p. 72</ref><ref>Perrins</ref>
[[Αρχείο: Steinadler Aquila chrysaetos closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|right|350px|Πορτραίτο ενήλικου χρυσαετού]]
Ο χρυσαετός είναι το μεγαλύτερο ευρωπαϊκό μέλος του [[γένος (βιολογία)|γένους]] ''Aquila'' , παρόμοιος σε μέγεθος με τον [[Βασιλαετός|βασιλαετό]], αλλά με μεγαλύτερο εκτόπισμαεκπέτασμα (άνοιγμα πτερύγων) σε σχέση με αυτόν. Σημειωτέον ότι, τα διάφορα [[υποείδος|υποείδη]] διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους, ως προς τις διαστάσεις και το βάρος (βλ. Πίνακα υποειδών). Σε γενικές γραμμές, τα μεγαλύτερα μέλη ανήκουν στο υποείδος ''daphanea'' και τα μικρότερα στο υποείδος ''japonica'' (βλ. Πίνακα μετρήσεων υποειδών). Τα φύλα είναι παρόμοια στη μορφολογία, αλλά τα θηλυκά είναι λίγο μεγαλύτερα και αρκετά βαρύτερα από τα αρσενικά.
 
Γενικά, ο χρυσαετός θεωρείται ο 5ος σε εκτόπισμαεκπέτασμα (άνοιγμα πτερύγων]]) [[αετός]] στον κόσμο, <ref>Ferguson-Lees et al</ref> και ο 7ος βαρύτερος. Ωστόσο, είναι ο 2ος βαρύτερος αναπαραγόμενος αετός σε Ευρώπη, Αφρική και Βόρεια Αμερική, και ο 4ος βαρύτερος της Ασίας. <ref>Brown & Amadon</ref><ref>Ferguson-Lees et al</ref>
*Ενας θηλυκός χρυσαετός που απελευθερώθηκε το 2006 στον Εθνικό Δρυμό Bridger-Teton του [[Ουαϊόμινγκ]], είχε βάρος 7,7 κιλά, το βαρύτερο άγριο άτομο μέχρι σήμερα. <ref>http://newwest.net/main/article/largest_wild_golden_eagle_captured_in_jackson_hole/</ref>
Ωστόσο, τα αιχμάλωτα πτηνά ή εκείνα που χρησιμοποιούνται στην ιερακοθηρία είναι πολύ βαρύτερα, μερικές φορές αφύσικα βαριά, όπως ένα (1) άτομο που είχε ζυγιστεί στα 12, 1 κιλά. <ref>Wood</ref>
Οι ενήλικες έχουν, γενικά, χρώμα ''σκούρο καφέ''. Από την κορυφή του κεφαλιού, όμως, και καθ’όλο το μήκος του τραχήλου, μέχρι την ωμοπλάτη, τα καλυπτήρια φτερά έχουν ένα ξεχωριστό ''μπεζ -χρυσαφί'' χρώμα, που χαρακτηρίζει το [[είδος]] (υποείδος ''chrysaetos''). Το μορφολογικό αυτό στοιχείο υπάρχει σέ όλες τις ηλικίες, τόσο στα ενήλικα όσο και στα νεαρά άτομα. <ref>Bruun, p. 72</ref>. Η ουρά των ενηλίκων έχει σκούρο γκρίζο χρώμα και φέρει ''μαυριδερή ταινία'' στο άκρο της. Στα νεαρά άτομα η ουρά είναι σχεδόν άσπρη και η ταινία, μαύρη.
 
Οι ενήλικες έχουν, γενικά, χρώμα ''σκούρο καφέ''. Από την κορυφή του κεφαλιού, όμως, και καθ’όλοκαθ’ όλο το μήκος του τραχήλου, μέχρι την ωμοπλάτη, τα καλυπτήρια φτερά έχουν ένα ξεχωριστό ''μπεζ -χρυσαφί'' χρώμα, που χαρακτηρίζει το [[είδος]] (υποείδος ''chrysaetos''). Το μορφολογικό αυτό στοιχείο υπάρχει σέ όλες τις ηλικίες, τόσο στα ενήλικα όσο και στα νεαρά άτομα. <ref>Bruun, p. 72</ref>. Η ουρά των ενηλίκων έχει σκούρο γκρίζο χρώμα και φέρει ''μαυριδερή ταινία'' στο άκρο της. Στα νεαρά άτομα η ουρά είναι σχεδόν άσπρη και η ταινία, μαύρη.
Οι χρυσαετοί έχουν 11 [[ανατομική και φυσιολογία πτηνών|πρωτεύοντα]] και 17 [[ανατομική και φυσιολογία πτηνών|δευτερεύοντα ερετικά]] φτερά. Οι ταρσοί είναι πυκνά φτερωμένοι, ενώ τα πόδια και το [[ράμφος (πτηνά)|κήρωμα]] είναι κίτρινα. Η ίριδα είναι σκούρα καφέ και το ράμφος σκούρο γκρι. Τα ρουθούνια είναι σχισμοειδή/νεφροειδή. <ref> Όντρια, σ. 79</ref> Σε αντίθεση με άλλα είδη ''Aquila'', στα οποία τα φτερά των ταρσών έχουν, τυπικά, παρόμοιο χρώμα με το υπόλοιπο πτέρωμα, στους χρυσαετούς αυτά τείνουν να είναι πιο ανοικτόχρωμα, από ανοικτά χυσαφί έως λευκά. <ref>Watson</ref> Επιπλέον, ορισμένα πλήρως ανεπτυγμένα άτομα (ειδικά στην Βόρεια Αμερική) φέρουν λευκές «επωμίδες» στο άνω μέρος των φτερών της ωμοπλάτης. <ref>Brown & Amadon</ref><ref>Jollie</ref>
 
Οι χρυσαετοί έχουν 11 [[ανατομική και φυσιολογία πτηνών|πρωτεύοντα]] και 17 [[ανατομική και φυσιολογία πτηνών|δευτερεύοντα ερετικά]] φτερά. Οι ταρσοί είναι πυκνά φτερωμένοιπτερωμένοι, ενώ τα πόδια και το [[ράμφος (πτηνά)|κήρωμα]] είναι κίτρινα. Η ίριδα είναι σκούρα καφέ και το ράμφος σκούρο γκρι. Τα ρουθούνια είναι σχισμοειδή/νεφροειδή. <ref> Όντρια, σ. 79</ref> Σε αντίθεση με άλλα είδη ''Aquila'', στα οποία τα φτερά των ταρσών έχουν, τυπικά, παρόμοιο χρώμα με το υπόλοιπο πτέρωμα, στους χρυσαετούς αυτά τείνουν να είναι πιο ανοικτόχρωμα, από ανοικτά χυσαφίχρυσαφί έως λευκά. <ref>Watson</ref> Επιπλέον, ορισμένα πλήρως ανεπτυγμένα άτομα (ειδικά στην Βόρεια Αμερική) φέρουν λευκές «επωμίδες» στο άνω μέρος των φτερών της ωμοπλάτης. <ref>Brown & Amadon</ref><ref>Jollie</ref>
[[Αρχείο: Berkut photo by Igor Shpilenok.jpeg|thumb|right|350px|Ο χρυσαετός των κεντρικών ασιατικών οροσειρών (υποείδος ''A. c. daphanea'') είναι ο μεγαλύτερος σε μέγεθος]]
Οι νεαροί χρυσαετοί είναι παρόμοιοι με τους ενήλικες, αλλά τείνουν να είναι πιο σκούροι, εμφανίζοντας μαύρο χρώμα στην πλάτη, ιδίως στην Α. Ασία. Κατά την πτήση (κοιλιακή όψη), διακρίνονται άσπρες περιοχές στην κάτω επιφάνεια των πτερύγων και στα 2/3 της ουράς προς την βάση της. <ref> Χανδρινός & Δημητρόπουλος, σ. 110</ref> Περιστασιακά, κάποια νεαρά άτομα έχουν άσπρα «μπαλώματα» στα [[ανατομική και φυσιολογία πτηνών|ερετικά]] φτερά, στις βάσεις των εσωτερικών [[ανατομική και φυσιολογία πτηνών|πρωτευόντων]] και στα εξωτερικά [[ανατομική και φυσιολογία πτηνών|δευτερεύοντα]], σχηματίζοντας ένα σημάδι σε σχήμα μισοφέγγαρου, που τείνει να διαχωρίζεται από τα άλλα, πιο σκούρα φτερά. <ref>Watson</ref><ref>Liguori</ref> Σπάνια, τα νεαρά πτηνά μπορεί να έχουν μόνον ίχνη από λευκό στην ουρά. Σε σύγκριση με την, σχετικά σταθερή, λευκή ουρά, τα άσπρα μπαλώματα στις πτέρυγες είναι εξαιρετικά μεταβλητά, με κάποια ανήλικα άτομα να μην έχουν σχεδόν καθόλου ορατό λευκό.
 
Οι χρυσαετοί κάτω των 12 μηνών τείνουν να έχουν την ευρύτερη δυνατή ποσότητα λευκού στο πτέρωμα. <ref>Jollie</ref> Στο 2ο καλοκαίρι τους, τα λευκά [[ανατομική και φυσιολογία πτηνών|καλυπτήρια]] φτερά της κάτω επιφανείας των πτερύγων, συνήθως γίνονται σκωριόχρωμα-καφέ. Στο 3ο καλοκαίρι, τα καλυπτήρια της άνω επιφανείας των πτερύγων έχουν -σε μεγάλο βαθμό- αντικατασταθεί από σκούρα καφέ φτερά, ωστόσο, αυτό γίνεται σταδιακά, κάτι που δίνει στα νεαρά πουλιά στικτό μοτίβο. Η ουρά ακολουθεί επίσης ένα παρόμοιο «σχήμα» διαφοροποίησης κατά την ωρίμανση. <ref>Jollie</ref><ref>Liguori</ref> Αποκτούν το πτέρωμα των ενηλίκων στα 5-6 χρόνια. <ref>Bruun, p. 72</ref><ref>Tjernberg</ref>
==Τροφή==
[[Αρχείο: Aquila chrysaetos 1 (Bohuš Číčel).jpg|thumb|right|350px|Ενήλικος Χρυσαετός με τη λεία του]]
Οι χρυσαετοί , δεν έχουν ιδιαίτερες προτιμήσεις για ορισμένα θηράματα, και ως γνήσιοι «οπορτουνιστές», επιτίθενται σε -σχεδόν- κάθε μικρό έως μεσαίου μεγέθους ζώο που μπορεί να συναντήσουν. Σχεδόν 200 είδη θηλαστικών και πουλιών έχουν καταγραφεί ως θηράματα του χρυσαετού, αλλά η επιλογή καθορίζεται, όπως είναι εύλογο, σε μεγάλο βαθμό από την τοπική διαθεσιμότητα και την αφθονία των θηραμάτων. <ref>Watson</ref> Τα περισσότερα θηράματα ζυγίζουν περίπου το μισό από το βάρος του εκάστοτε θηρευτή, με ένα τυπικό εύρος βάρους λείας των 0,5 - 4 κιλών αν και, μερικές φορές, η λεία είναι ίση ή σαφώς βαρύτερη από τον θηρευτή (4-7 κιλά). <ref>Watson</ref>
 
Στην [[Βόρεια Αμερική]] και στο μεγαλύτερο μέρος της [[Ευρώπη]]ς, το κύριο θήραμα είναι [[λαγόμορφα]] ([[λαγός|λαγοί]] και [[κουνέλι|κουνέλια]]) και [[σκιουρόμορφα]] [[θηλαστικό|θηλαστικά]]. Σε μια μελέτη στην Βόρεια Αμερική, τα θηλαστικά αποτελούσαν το 83,9% της διατροφής των αετών, <ref>Olendorff</ref> ενώ στο Ηνωμένο Βασίλειο και την κεντρική και αλπική Ευρασία, ο λαγός ''Lepus timidus'' είχε προτιμηθεί περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο είδος. <ref>Watson</ref> Στο σουηδικό νησί [[Γκότλαντ]], η προτιμώμενη λεία του είναι ο [[σκαντζόχοιρος]], αφού «ξεφλουδιστεί» πρώτα από τα αγκάθια του, πριν καταναλωθεί. <ref>Ferguson-Lees et al</ref> Στην [[Ελβετία]], οι [[μαρμότα|αλπικές μαρμότες]], αποτελούν το 60,2% της λείας του, με τους αίγαγρους [[σαμουά]] να ακολουθούν με 8%. <ref>Haller</ref>
Πολυάριθμοι άλλοι τύποι θηραμάτων μπορεί να συμπληρώνουν τη διατροφή του. Τα [[ερπετά]], σε γενικές γραμμές περιλαμβάνονται σπάνια, αλλά ειδικά στην [[Ιαπωνία]], φαίνεται ότι τα μεγάλα φίδια και οι σαύρες αποτελούν μέρος της δίαιτας, όπως και στις ερημικές περιοχές της Κ. Ευρασίας. Στη ΝΑ. Ευρώπη, στο [[Τουρκμενιστάν]] και άλλες άνυδρες περιοχές, οι [[χελώνα|χελώνες]] αποτελούν προνομιακό θήραμα, οι οποίες συλλαμβάνονται και θανατώνονται με την ίδια μέθοδο που χρησιμοποιείται από τον [[Γυπαετός|γυπαετό]], δηλαδή με ρίψη από ψηλά πάνω σε βράχους ή άλλες σκληρές επιφάνειες, ώστε το κέλυφος να σπάσει και να αποκαλυφθεί η σάρκα. <ref>Ferguson-Lees et al</ref>
 
Τέλος, άλλες επιλογές μπορεί να περιλαμβάνουν [[αμφίβια]], ψάρια (που καταναλώνονται τακτικά στη ΝΑ. [[Ασία]]), ακόμη και [[έντομα]], όπως τα μεγάλα [[κολεόπτερα|σκαθάρια]]. Στα [[ψοφίμι|θνησιμαία]], ο χρυσαετός μπορεί να στραφεί κατά τους χειμερινούς μήνες, τότε που η διαθέσιμη τροφή είναι λιγοστή. <ref>Cornell University. Bna.birds.cornell.edu.</ref>
==Τεχνικές θήρευσης==
Το πέταγμα του χρυσαετού, παρά το μέγεθός του, είναι κομψό και ανάλαφρο. <ref> R. F. Porter et al</ref> Xρησιμοποιεί την ευελιξία του, σε συνδυασμό με τα εξαιρετικά ισχυρά νύχια για να αρπάξει θηράματα, μεγάλα σε μέγεθος. Περνάει πολλή ώρα στον αέρα (διαφορά από τον [[βασιλαετός|βασιλαετό]]) και, συνήθως, κυνηγάει κατά ζεύγη. <ref> Χανδρινός & Δημητρόπουλος, σ. 110</ref> Έτσι, ενώ συνήθως πετάει σεμε μέσες ταχύτητες των 45-52 χιλιομέτρων την ώρα, μπορεί να επιταχύνει έως 130τα τα130 χιλιόμετρα και, μπορεί να φτάσει μέχρι και τα 240 χιλιόμετρα ανά ώρα κατά την εφόρμηση (stoop) (βλ. Πτήση). <ref> ADW: Aquila chrysaetos: INFORMATION. Animaldiversity.ummz.umich.edu. Retrieved on 2012-08-22</ref>
 
Συνήθως κυνηγάει πετώντας αργά, κάνοντας σάρωση του περιβάλλοντος χώρου σε χαμηλή πτήση, συχνά γύρω από ορεινές πλαγιές. Όταν το θήραμα εντοπίζεται, ο αετός κάνει μια σύντομη εφόρμηση ελπίζοντας να αιφνιδιάσει το θήραμά του ή συμμετέχει σε ένα γρήγορο κυνηγητό. Μπορεί επίσης να κυνηγάει με ''αερολίσθηση'' (gliding) που ακολουθείται από ''κάθετη εφόρμηση'' (stoop). Σπάνια, μπορεί να επιτηρεί από κρυψώνα ή υπερυψωμένη ανοικτή θέση (perching), παρακολουθώντας για θήραμα και, στη συνέχεια, επιτίθεται ξαφνικά όταν το εντοπίσει. Δεδομένου ότι η αγαπημένη λεία του είναι θηλαστικά ή πουλιά που διστάζουν να πετάξουν, όπως είναι αναμενόμενο, τα περισσότερα από αυτά θανατώνονται στο έδαφος, αν και μερικές φορές, το θήραμα μπορεί ακόμη και να καταδιωχθεί με τα πόδια για σύντομη απόσταση. Όταν το κυνήγι είναι πουλιά, τότε υιοθετείται το κυνηγετικό στυλ των γερακιών του [[γένος (βιολογία)|γένους]] ''Accipiter'' και, το θήραμα συλλαμβάνεται εν πτήσει. <ref> Ferguson-Lees et al</ref>
 
Κάποιες φορές, ο χρυσαετός, για να μη ξοδεύει άσκοπα ενέργεια, χρησιμοποιεί για τα μεγάλα θηλαστικά την τεχνική της κατακρήμνισης από ορθοπλαγιές για να θανατώσει το θήραμα. <ref>http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=VklTs-Tid_I</ref>
==Πτήση==
[[Αρχείο: Chrysaetos La Cañada 20120114 1.jpg |thumb|right|350px|Ενήλικος χρυσαετός εν πτήσει (ραχιαία όψη)]]
Οι χρυσαετοί θεωρούνται, μερικές φορές, οι πιο ικανοί «αεροπόροι» ανάμεσα στους [[αετός|αετούς]], ενώ μερικοί ερευνητές τούς θεωρούν ως τους ικανότερους από όλα τα αρπακτικά πτηνά, γενικότερα. <ref>Brown</ref> Εξοπλισμένοι με πλατιές και μακριές πτέρυγες, διαθέτουν εγκοπές στην [[ανατομική και φυσιολογία πτηνών|σημαία]] των ερετικών φτερών που βοηθούν στην άκοπη πτήση. Όταν πετάει, η φιγούρα του χρυσαετού είναι παρόμοια με εκείνη του [[ΒασιλετόςΒασιλαετός|βασιλαετού]], αλλά τα [[ανατομική και φυσιολογία πτηνών|πηδαλιώδη]] φτερά της ουράς είναι ανοικτά, ενώ οι πτέρυγες, ιδωμένες σε μετωπιαία όψη (ανφάς), κρατούνται όχι σε παράλληλη θέση με το έδαφος, αλλά σε μικρή γωνία προς τα πάνω. <ref> Χανδρινός & Δημητρόπουλος, σ. 110</ref>
 
Όταν πρέπει να φτεροκοπήσει, ο χρυσαετός φαίνεται πιο «βαρύς», αλλά αυτό συμβαίνει σπανιότερα από το ''γυροπέταγμα'' (soaring) και τις ''αερολισθήσεις'' (glidings). Η τυπική ενεργητική πτήση είναι, συνήθως, 6-8 βαθιά φτεροκοπήματα, που διακόπτονται από αερολισθήσεις διαρκείας 2 έως 3 δευτερολέπτων. <ref>Watson</ref> Όταν γυροπετάει, ο χρυσαετός διατηρεί τις πτέρυγες και την ουρά στο ίδιο επίπεδο, με τα [[ανατομική και φυσιολογία πτηνών|πρωτεύοντα ερετικά]] φτερά σε απόσταση μεταξύ τους, σαν «δάκτυλα». Μια κανονική, χωρίς βιασύνη, πτήση έχει ταχύτητα περίπου 45-52 χιλιόμετρα/ώρα. <ref>http://animaldiversity.org/site/accounts/information/Aquila%20chrysaetos.html</ref> Ωστόσο, όταν κυνηγάει, ο χρυσαετός είναι σε θέση να επιταχύνει απότομα, επιτυγχάνοντας ταχύτητες έωςπου καιφθάνουν τα 190 χλμ/ώρα. <ref>Watson</ref><ref>http://library.sandiegozoo.org/factsheets/golden_eagle/golden_eagle.htm</ref> Κατά την κατάδυση, προς την κατεύθυνση του θηράματος ή κατά τη διάρκεια των ερωτικών επιδείξεων, ο χρυσαετός κρατά σφιχτά τις πτέρυγες, μερικώς κλειστές στο πλάι του σώματός του και, με τον ίδιο τρόπο, τα πόδια στην ουρά του.
*Σε πλήρη ''κάθετη εφόρμηση'' (stoop) προς το θήραμα, μπορεί να πετύχει ταχύτητες μέχρι 240 με -320 χιλιόμετρα/ώρα, ταχύτητα που θεωρείταιθεωρούνται εξαιρετικά μεγάλημεγάλες για πτηνό αυτού του μεγάθους. Μόνο κάποια γεράκια[[γεράκι]]α επιτυγχάνουν τέτοιες ή μεγαλύτερες ταχύτητες αλλά είναι πολύ πιο μικρά και ευέλικτα. Μάλιστα, κάποιοι ερευνητές θεωρούν ότι,, ο χρυσαετός είναι ίσος ή και, ενδεχομένως, ακόμη και ανώτερος στην τεχνική της κάθετης εφόρμησης από τον [[πετρίτης|πετρίτη]], το ταχύτερο πτηνό στην υφήλιο, ακριβώς λόγω αυτής της διαφοράς στα μεγέθη και την ευελιξία μεταξύ των δύο αρπακτικών. <ref>Brown & Amadon</ref><ref>http://www.nature.com/nature/journal/v134/n3383/abs/134325c0.html</ref> Το γεγονός αυτό τοποθετεί τον χρυσαετό ως ένα από τα δύο ταχύτερα κινούμενα πτηνά στην υφήλιο. <ref>Wood</ref>
==Ηθολογία==
Παρά τον επιθετικό τρόπο με τον οποίο οι χρυσαετοί αναζητούν την λεία τους ή αλληλεπιδρούν με αρπακτικά του δικού τους είδους, καθώς και άλλων ειδών, η καθημερινή ζωή τους, μπορεί να χαρακτηριστεί ως, «μάλλον ήσυχη». Στο [[Αϊντάχο]], ενήλικοι αρσενικοί χρυσαετοί παρατηρήθηκαν να κάθονται σε εγρήγορση, σε σημεία επόπτευσης χώρου (perching posts), κατά μέσον όρο στο 78% του φωτός της ημέρας, ενώ τα ενήλικα θηλυκά βρίσκονταν στην φωλιά ή σε σημεία επόπτευσης χώρου, κατά μέσον όρο στο 85% της ημέρας. <ref>Collopy & Edwards</ref> Καταμεσίς του καλοκαιριού στην [[Γιούτα]], το κυνήγι και οι πτήσεις διεκδίκησης του ζωτικού τους χώρου σημειώθηκαν, ως επί το πλείστον, μεταξύ 9:00 - 11:00 και 16:00 - 18:00, με τις υπόλοιπες ώρες της ημέρας να αφιερώνονται σε κούρνιασμα ή ανάπαυση. <ref>Brown</ref>
Η πυκνότητα του πληθυσμού παρουσιάζει επίσης σημαντικές διαφορές, που κυμαίνονται από 1,9 αναπαραγωγικά ζευγάρια ανά 1000 χλμ² στην περιοχή του Βιτέμπσκ (Vitebsk) της [[Λευκορωσία]]ς, έως και 22,7 ζευγάρια ανά 1000 χλμ² σε περιοχές της [[Σκωτία]]ς. Παγκοσμίως, οι τιμές κυμαίνονται συνήθως από 5 έως 20 ζευγάρια ανά 1000 χλμ². <ref>Haller</ref> Ο μικρότερος γνωστός ζωτικός χώρος καταλαμβάνεται από τους χρυσαετούς στα βουνά Bale της Αιθιοπίας, που κυμαίνεται από 1.5 έως 9 χλμ². <ref>Clouet et al</ref>
===Ερωτοτροπίες===
Η αναπαραγωγική ικανότητα των χρυσαετών αρχίζει από την ηλικία των 6 ετών, περίπου και, συνήθως ζευγαρώνουν εφ’όρουεφ’ όρου ζωής, μετά από εντυπωσιακό τελετουργικό. Συνήθως, οι υποψήφιοι σύντροφοι εκτελούν «κυματιστές» πτήσεις, με το αρσενικό να ρίχνει μια πέτρα από ψηλά και, στη συνέχεια, να εκτελεί ταχύταη κατάδυση για την πιάσει στον αέρα, επαναλαμβάνοντας αυτόν τον ελιγμό, τρεις ή περισσότερες φορές. Το θηλυκό κάνει το ίδιο, αλλά με μια τούφα χορταριασμένο χώμα ενώ, μερικές φορές, αντί γι’ αυτά τα υλικά, χρησιμοποιούνται μικρά κλαδιά. <ref>Watson</ref> Τα πουλιά σπάνια εμπλέκουν τους γαμψώνυχές τους στον αέρα, όπως κάνουν άλλα αρπακτικά.
===Φωλιά===
====Θέση και προσανατολισμός====
[[Αρχείο: Nid d'Aigle.JPG|thumb|right|300px|]]
[[Αρχείο: Golden Eagle Nest (Aquila chrysaetos).jpg|thumb|right|300px|Τυπικές θέσεις φωλιάσματος του χρυσαετού]]
Οι ορθοπλαγιές προτιμώνται ως θέσεις φωλιάσματος στο μεγαλύτερο μέρος της Βόρειας Αμερικής, <ref>Baglien</ref> αν και στην Β. [[Καλιφόρνια]], προτιμώνται τα δένδρα, κατά κύριο λόγο. <ref>Hunt et al</ref> Στα δασωμένα τοπία της δυτικής Ουάσιγκτον, όπου μεγάλες αντιπυρικές λωρίδες προσφέρουν το κατάλληλο περιβάλλον για να κυνηγούν τα πουλιά, ο χρυσαετός φωλιάζει, σχεδόν αποκλειστικά, φωλιά στα ''έλατα του Ντάγκλας'' (''Pseudotsuga menziesii'') στις δασικές παρυφές. Εκεί, τα δέντρα που έφεραν φωλιές είχαν ύψος 38-72 μ., με την φωλιά να βρίσκεται στα 20-64 μ. πάνω από το έδαφος. <ref>Menkens & Anderson</ref> Μελέτη σε 170 αετοφωλιές στο [[Ουαϊόμινγκ]] έδειξε ότι, οι 111 ήταν σε φυλλοβόλα δέντρα, οι 36 σε πεύκα ''Pinus ponderosa'' και οι 23 σε απόκρημνες πλευρές λόφων ή στις απότομες όχθες ποταμών. Οι [[λεύκα|λεύκες]] και οι [[ιτιά|ιτιές]] κυριαρχούν στα δένδρα που επιλέγονται, κατά μέσον όρο 73 εκ. σε διάμετρο και 13,4 μ. σε ύψος. <ref>Menkens & Anderson</ref> Στην ίδια πολιτεία, τα δένδρα που φέρουν φωλιές είναι, συχνά, τα ψηλότερα σε κάθε συστάδα και βρίσκονται σε μικρή απόσταση -λιγότερο από 500 μέτρα- από τα μεγάλα ξέφωτα, ή σε απομονωμένους τομείς. <ref>Menkens & Anderson</ref>
*Οι φωλιές στο έδαφος είναι σπάνιες στη Σκωτία, αλλά δεν είναι ασυνήθιστες στις Ηνωμένες Πολιτείες, ειδικά σε άγονες περιοχές κάποιων πολιτειών ([[Νεβάδα]], [[Βόρεια Ντακότα]], [[Ουαϊόμινγκ]]). Τέτοιες φωλιές υπάρχουν, συνήθως, σε ψηλούς λόφους με λίγη βλάστηση έτσι, ώστε τα ενήλικα πτηνά να εξασφαλίζουν καλή εποπτεία του περιβάλλοντος χώρου. <ref>Menkens & Anderson</ref><ref>Watson</ref><ref>Seibert et al</ref><ref>Ward et al</ref> Περιστασιακά, στην [[Βόρεια Αμερική]] έχουν χρησιμοποιηθεί όχθες ποταμών, <ref>Philops et al</ref> εγκαταλελειμένα χρυσωρυχεία <ref>Petersen et al</ref> και πυλώνες μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας. <ref>Hunt et al</ref>
 
Σχεδόν όλοι οι αναπαραγόμενοι χρυσαετοί κατασκευάζουν περισσότερες από μία (1), φωλιές, <ref>Watson</ref> με τυπικό αριθμό φωλιών ανά ζεύγος να είναι μεταξύ 2 και 5 (2,4 στην [[Σουηδία]] <ref>Tjernberg, 1983</ref>, 4,5 στην [[Σκωτία]], <ref>Watson</ref> 6 στο [[Αϊντάχο]] <ref>Beecham & Kochert</ref>). Σε εξαιρετικές περιπτώσεις, έχουν καταγραφεί μέχρι 12 (Αϊντάχο <ref>Beecham & Kochert</ref>) ή 13 φωλιές (Σκωτία <ref>Watson</ref>). Μερικά ζευγάρια χρησιμοποιούν άλλη φωλιά κάθε χρόνο, ενώ άλλοι αλλάζουν τοποθεσία φωλιάσματος. Κάποια ζευγάρια χρυσαετών μπορεί να μην χρησιμοποιήσουν μία φωλιά μέχρι και έξι χρόνια μετά την κατασκευή της. <ref>Watson</ref>
 
Οι φωλιές των χρυσαετών κατασκευάζονται συνήθως από χοντρά και βαριά κλαδιά δέντρων, επιστρωμένες με φρέσκο γρασίδι όταν είναι σε χρήση. Αυτό σημαίνει ότι είναι πολύ μεγάλες, αν και είναι μικρότερες κατά μέσον όρο από τις φωλιές των [[λευκοκέφαλος θαλασσαετός|λευκοκέφαλων θαλασσαετών]]. <ref>Grubb & Eakle</ref> Στο [[Καζακστάν]], οι φωλιές των χρυσαετών ήταν παρόμοιες σε μέγεθος με εκείνες των [[θαλασσαετός|θαλασσαετών]]. <ref>Katzner et al</ref> Στην Νήσο [[Μαλ]] της [[Σκωτία]]ς, όμως, οι φωλιές των θαλασσαετών ήταν ελαφρώς μεγαλύτερες, δεδομένου ότι χρησιμοποιούνται παχύτερα και μεγαλύτερα κλαδιά από εκείνα που χρησιμοποιούνται στις φωλιές των χρυσαετών. <ref>Watson</ref> Όταν οι φωλιές είναι κατασκευασμένες σε δένδρα, τότε είναι συνήθως ογκωδέστερες. <ref>Harrison,p. 102</ref>
 
Στην [[Αριζόνα]], οι μέσες διαστάσεις των αετοφωλιών είναι 175,7 εκ. (μήκος) Χ 119,8 εκ. (πλάτος) Χ 65.0 εκ. (ύψος). Τα κλαδιά που χρησιμοποιούνται έχουν μήκος 185,4 εκ., διάμετρο 5,3 εκ. και βάρος 980 γραμ., κατά μέσον όρο. <ref>Grubb & Eakle</ref> Οι φωλιές στην [[Σκωτία]] είναι, αντίστοιχα, 133 Χ 106 Χ 79 (βάθος) εκ. <ref>Watson</ref> Στην [[Ουάσινγκτον (πολιτεία)|Ουάσινγκτον]] είναι 90 εκ. σε βάθος και 1,2 έως 1,5 μ. σε διάμετρο, κατά μέσον όρο. <ref>Grubb & Eakle</ref> Οι φωλιές στην [[Σουηδία]] είναι 140 Χ 140 Χ 110 (βάθος) εκ. <ref>Tjernberg, 1983</ref> Στο [[Καζακστάν]] 148.3 εκ. σε μήκος, 115,7 εκ. σε διάμετρο και 48 εκ. σε βάθος. <ref>Katzner et al</ref>
*Η μεγαλύτερη καταγεγραμμένη φωλιά χρυσαετού βρισκόταν πάνω σε έναν απόκρημνο λόφο κατά μήκος του ποταμού Sun στην [[Μοντάνα]], και ήταν 6,1 μ. (20 πόδια) βαθιά και 2,59 μ. (8,5 πόδια) σε πλάτος. <ref>Ellis</ref>
*Η φωλιά του χρυσαετού μπορεί να ζυγίζει έως και 250 κιλά. <ref>Kulves</ref>
Καθώς οι χρυσαετοί χρησιμοποιούν μιαμία (1) φωλιά επανειλημμένα προσπαθούν, ταυτόχρονα, να την «ανακαινίσουν» όποτε είναι αναγκαίο, οπότε αυτή διευρύνεται στην πλειονότητα των περιπτώσεων μετά από κάθε χρήση. Συχνά, όταν η φωλιά είναι πάνω σε δένδρο, τα κλαδιά μπορεί να σπάσουν από το υπερβολικό της βάρος. Κάποια μικρά πουλιά και θηλαστικά που δεν τραβάνε το «διατροφικό ενδιαφέρον» των χρυσαετών, εκμεταλλεύονται την ευκαιρία και χρησιμοποιούν την τεράστια φωλιά ως καταφύγιο, όταν χρειαστεί, και έτσι προστατεύονται από τους διώκτες τους. Αυτό έχει, κυρίως, συσχετιστεί με [[τρυποφράχτης|τρυποφράχτες]] στην Ευρώπη. <ref>Watson</ref> Ωστόσο, έχουν καταγραφεί να χρησιμοποιούν την φωλιά ενόςτου χρυσαετού και μεγάλα αρπακτικά πτηνά, όπως ο [[βασιλαετός]], ο [[γυπαετός]], ο [[θαλασσαετός]] και ο [[πετρίτης]]. <ref>Poole & Bromley</ref><ref>Margalida & García</ref><ref>Ratcliffe</ref>
===Ζευγάρωμα και ωοτοκία===
Το ζευγάρωμα και η ωοτοκία ποικίλλουν ανάλογα με την επικράτεια και, μπορεί να είναι από τον Ιανουάριο μέχρι τον Νοέμβριο. Στα νότια ευρωπαϊκά εδάφη, ξεκινάνε συνήθως από τον Φεβρουάριο με Μάρτιο, ενώ στα βόρεια από τα τέλη Μαΐου μέχρι τον Ιούνιο. <ref> Harrison,p. 102</ref> Σε κάθε περίπτωση, το ζευγάρωμα φαίνεται να συμβαίνει περίπου 40-46 ημέρες πριν την αρχική ωοτοκία. Σε κάποιες περιπτώσεις, τρία πουλιά έχουν καταγραφεί να ζευγαρώνουν στην Σκωτία και την Σουηδία και, συνήθως το τρίτο είναι ένα ανώριμο άτομο, αρσενικό ή θηλυκό. <ref>Watson</ref>
 
Οι ωοτοκίες που έχουν καταγραφεί κυμαίνονται σε μέγεθος από 1 έως 4 αβγά, αν και τα 2 αβγά είναι ο κανόνας. Το ένα (1) αβγό είναι αρκετά κοινό στην Ευρώπη, με τα 3 να είναι σπάνια εκεί, αλλά φαινομενικά πιο συχνό στην Βόρεια Αμερική, όπου μέχρι το 12% των ωοτοκιών περιλαμβάνουν 3 αβγά, ενώ τα 4 αβγά θεωρούνται, πολύ σπάνια περίπτωση. <ref>Watson</ref><ref>Ferguson-Lees et al</ref> Το χαμηλότερο μέσο μέγεθος ωοτοκίας, που είναι γνωστό από έρευνες, είναι 1,82 αβγά στην [[Οροσειρά Αλτάι]] της Ρωσίας, <ref>Irisov & Irisov</ref> ενώ το μεγαλύτερο μέσο μέγεθος 2,1 στην [[Μοντάνα]]. <ref>McGahan</ref> Η εναπόθεση των αβγών των άγριων πτηνών πραγματοποιείται, συνήθως, ανά διαστήματα 3-5 ημερών, ενώ εκείνων σε αιχμαλωσία ανά διαστήματα έως 7 ή 10 ημερών. <ref>Gordon</ref><ref>Kish, 1970</ref><ref>Kish, 1972</ref>
*Οι διαστάσεις και το βάρος των αβγών των χρυσαετών κυμαίνονται αρκετά: 75 X 59 χιλιοστά, 145 γραμμάρια (Σκωτία), 76,5 Χ 59,1 και 123 (Αρμενία), 74,5 Χ 58 και 141, 4 (Βόρεια Αμερική), αντίστοιχα. <ref>Hanna</ref><ref>Bent</ref><ref>Steinbeck</ref>
Η περίοδος επώασης διαρκεί από 41 έως 45 ημέρες, με παλαιότερες αναφερθείσες περιπτώσεις, μόλις 33 ημερώνημέρες από την Βόρεια Αμερική που, σήμερα, θεωρούνται εσφαλμένες. <ref>Watson</ref><ref>Ferguson-Lees et al</ref> Το θηλυκό αρχίζει την επώαση από το 1o αβγό και το αρσενικό μπορεί περιστασιακά να συμμετέχει. Τρέφεται είτε μόνο του, εάν υπάρχει κοντινή πηγή τροφής, είτε με την βοήθεια του αρσενικού. Αν, μάλιστα, υπάρξει μεγάλη ανάγκη να τραφεί το θηλυκό και ο σύντροφός της δεν βοηθήσει επαρκώς,, το θηλυκό μπορεί να εγκαταλείψει την προσπάθεια φωλιάσματος. <ref>Collopy</ref> Στο Άινταχο, το θηλυκό επιτελεί το 84% της επώασης κατά την διάρκεια της ημέρας, με το αρσενικό να επιτελεί περίπου το 16%. <ref>Collopy</ref> Τη νύκτα, το θηλυκό φαίνεται να αναλαμβάνει ολόκληρη την επώαση. <ref>Everett</ref>
===Νεοσσοί===
Οι υπό εκκόλαψη νεοσσοί μπορεί να ακούγονται μέσα από το αυβόαβγό, ήδη 15 ώρες πριν. Μετά την πρώτη ρωγμή του κελύφους, δεν υπάρχει καμία δραστηριότητα για περίπου 27 ώρες. Κατόπιν, όμως, η δραστηριότητα επιταχύνεται απότομα και, το κέλυφος θραύεται ολοκληρωτικά σε 35 ώρες και ο νεοσσός βγαίνει εντελώς στις 37 ώρες. <ref>Ellis</ref> Με την εκκόλαψη, οι [[αναπαραγωγή πτηνών|φωλεόφιλοι]] νεοσσοί που καλύπτονται από παχύ, λευκό χνούδι και μία (1) μόλις ημέρα μετά, ζυγίζουν 105 - 115 γραμμάρια. <ref>Summer, 1929a,b</ref> Στις πρώτες 10 ημέρες, οι νεοσσοί κείνται στο δάπεδο της φωλιάς <ref>Ellis</ref> και, συνεχώς, θερμορυθμίζονται από τους γονείς τους για 20 ημέρες, περίπου. <ref>Watson</ref> Μέσα σε 10 ημέρες, οι νεοσσοί μεγαλώνουν σημαντικά, φθάνοντας τα 500 γραμμάρια, περίπου. <ref>Collopy</ref> Σε αυτή την ηλικία, μπορούν να αρχίσουν να ανασηκώνονται περισσότερο. Περίπου 20 ημέρες μετά, οι νεοσσοί αρχίζουν να στέκονται, κάτι που οριστικοποιείται κατά τη διάρκεια των επόμενων 40 ημερών. <ref>Ellis</ref> Το λευκωπό χνούδι, μετά από 25 ημέρες, περίπου, αρχίζει να αντικαθίσταται σταδιακά από τα πρώτα πραγματικά, σκούρα φτερά, οπότε ο νεοσσός αποκτά σκουρόλευκη, «παρδαλή εμφάνιση. <ref>Watson</ref>
 
Μετά την εκκόλαψη, το 80% - 90% της τροφής συλλαμβάνεται και μεταφέρεται στην φωλιά από το ενήλικο αρσενικό, που παραμένει και κυνηγάει μακριά από τη φωλιά για περίπου 74% της συνολικής περιόδου ανατροφής των νεοσσών. Αντίθετα, το θηλυκό παραμένει, κυρίως, στην φωλιά για περίπου 45 ημέρες μετά την εκκόλαψη. <ref>Collopy</ref> Από την 10η μέχρι την 45η ημέρα της ηλικίας τους, οι νεοσσοί τρώνε πολύ περισσότερο φαγητό και αυξάνουν σημαντικά το σωματικό τους βάρος. Το ίδιο συμβαίνει και με το μέγεθος των γευμάτων καθ ' όλη την περίοδο ωοτοκίας, καθόσον η εκτιμώμενη «μπουκιά» από σάρκα που δίνεται στους νεοσσούς, αυξάνεται από 6 χιλιοστά (κατά την επώαση) σε 15 χιλιοστά κατά την πτέρωση. <ref>Collopy</ref> Στις 10-20 ημέρες οι νεοσσοί αρχίζουν να «αρπάζουν» και να «τεμαχίζουν» την τροφή, αφού πρώτα στέκονται από πάνω της, με μισάνοικτες πτέρυγες, ανοιγμένη ουρά και το κεφάλι σκυμμένο, ώστε να την καλύπτουν εντελώς. Αυτή η στάση πιστεύεται ότι είναι ανταγωνιστικήστοιχείο συμπεριφορά''ανταγωνιστικής'' συμπεριφοράς, επειδή έχει παρατηρηθεί μόνο σε φωλιές με περισσότερους από έναν (1) νεοσσό. Μετά από λίγες ημέρες, οι νεοσσοί προσπαθούν να αφοδεύουν πάνω και έξω από την άκρη της φωλιάς, αλλά δεν είναι ικανοί να το πετυχαίνουν ολοκληρωτικά μέχρι να γίνουν 20 ημερών, περίπου. <ref>Watson</ref>
 
Η μέση ημερήσια κατανάλωση τροφής για τους θηλυκούς νεοσσούς τείνει να είναι μεγαλύτερη από εκείνη των αρσενικών. Έτσι, κατά μέσον όρο, τα θηλυκά λαμβάνουν 691 γραμμάρια τροφής την ημέρα και τα αρσενικά, μόλις 381 γραμμάρια, οπότε ζυγίζουν περίπου 500 έως 600 γραμμάρια λιγότερο από ό, τι τα θηλυκά αντίστοιχης ηλικίας. <ref>Watson</ref> Παρά το γεγονός αυτό, τα αρσενικά συνήθως έχουν την τάση να αναπτύσσονται και να πτερώνονται νωρίτερα από ό, τι τα θηλυκά. <ref>Newton</ref> Για τις πρώτες 30 ημέρες, περίπου, οι νεοσσοί εξαρτώνται πλήρως από τους γονείς τους για την σίτιση, αλλά μετά από αυτή την περίοδο, θα αρχίσουν να στέκονται γύρω από την άκρη της φωλιάς και να εξασκούνται στον διαμελισμό της τροφής. <ref>Watson</ref> Όμως, από τις 20 ημέρες, πάνω-κάτω, αρχίζει να διαφαίνεται η πρώτη διαμόρφωση των πτερύγων και οι νεοσσοί αρχίζουν να φτερουγίζουν, με τη συχνότητα και την ένταση αυτής της συμπεριφοράς να αυξάνεται σημαντικά μέχρι να γίνουν 40 ημερών. <ref>Ellis</ref> Τελικά, η ''πτέρωση'' (fledging) επιτυγχάνεται στις 66 έως 75 ημέρες στο [[Αϊντάχο]] και στις 70 έως 81 ημέρες στην [[Σκωτία]]. <ref>Collopy</ref><ref>Ellis</ref>
====Καϊνισμός====
Λόγω της χρονικής διαφοράς έναρξης της επώασης, οι νεοσσοί διαφέρουν σε μέγεθος και ο δεύτερος, συνήθως, πεθαίνει. Αυτό, συμβαίνει διότι ο πρωτότοκος είναι μεγαλύτερος και προλαβαίνει να αρπάζει πρώτος την τροφή που φέρνει ο γονέας, με αποτέλεσμα ο δεύτερος να υποσιτίζεται. Ωστόσο, είναι συνηθέστερο, ο πρωτότοκος να εκμεταλλεύεται αυτή την διαφορά μεγέθους και να επιφέρει διαρκή και καίρια χτυπήματα στον δευτερότοκο, με αποτέλεσμα να τον θανατώνει. Το φαινόμενο αυτό («αδελφοκτονία») της [[ηθολογία]]ς των χρυσαετών, έχει -πολύ εύστοχα- κατονομαστεί ως [[Καϊνισμός (βιολογία)|καϊνισμός]]. Συμβαίνει και σε άλλα είδη του ζωϊκού και ιπτάμενου κόσμου, όπως στις κουκουβάγιες και τους ληστόγλαρους, ιδιαίτερα όμως στα είδη του γένους ''Aquila'' . Ο καϊνισμός είναι, αναμφισβήτητα, η πιο αμφιλεγόμενη πτυχή της αναπαραγωγικής ηθολογίας των χρυσαετών. <ref>Simmons</ref> Παρόλο που η μητέρα φημίζεται για το υψηλό επίπεδο γονικής μέριμνας και προστασίας των μικρών της, και έχει πλήρη επίγνωση της συγκεκριμένης «αδελφοκτόνου» επίθεσης, αλλά δεν παρεμβαίνει. Αυτό, ωστόσο, δεν συμβαίνει μόνο στην περίπτωση των χρυσαετών, αλλά και στα άλλα αρπακτικά πουλιά στα οποία παρατηρείται καϊνισμός. <ref> Ferguson-Lees et al</ref> Πάντως, στην περίπτωση των χρυσαετών ο καϊνισμός δεν είναι ''υποχρεωτικός'' (facultative) όπως λ.χ. στον [[κραυγαετός|κραυγαετό]] (obligate), παρά μόνον όταν υπάρχει έλλειψη τροφής (facultative). Εάν, παρά ταύτα, επιβιώσουν και οι δύο νεοσσοί, μετά από διάστημα περίπου 20 ημερών, η επιθετικότητα μεταξύ των αδελφών μειώνεται, οπότε και οι δύο νεοσσοί μπορούν να φθάσουν μέχρι την πτέρωση, αν και η επιθετικότητα μπορεί να αυξηθεί και πάλι λίγο μετά από αυτήν. <ref>Watson</ref>
===Πτέρωση===
Η πρώτη απόπειρα «πτήσης» των νεοσσών μπορεί να είναι απότομη, με τα νεαρά πουλιά να εκτελούν μικρό άλμα, χρησιμοποιώντας μια σειρά σύντομων, «δύσκαμπτων» φτεροκοπημάτων με τις πτέρυγες ανοιγμένες αδέξια και ανώμαλη πτώση έξω από τη φωλιά. <ref>Camenzind</ref> Σε κάθε περίπτωση, οι νεοσσοί παραμένουν σε απόσταση, το πολύ, 100 μ. από την φωλιά κατά τις πρώτες εβδομάδες μετά την πτέρωση. Μάλιστα, διατηρούν μια σταθερή θέση όπου οι γονείς τούς φέρνουν την τροφή. Περίπου, 18-20 ημέρες μετά την πτέρωση, οι νεαροί αετοίαετιδείς πραγματοποιούν τις πρώτες κυκλικές πτήσεις τους, αλλά δεν μπορούν να κερδίσουν ύψος τόσο αποτελεσματικά όσο οι γονείς τους, μέχρι περίπου 60 ημέρες μετά την πτέρωση. <ref>Walker</ref> Όταν γίνουν 4 μηνών, περίπου, οι ανήλικοι αετοί αρχίζουν να διαφεύγουν της προσοχής των γονέων. Στην [[Κάμπρια]] της [[Αγγλία]]ς, οι νεαροί χρυσαετοί παρατηρήθηκαν για πρώτη φορά να κυνηγούν μεγάλα θηράματα, 59 ημέρες μετά την πτέρωση, ενώ 75 - 85 ημέρες μετά από αυτήν, ήταν σε μεγάλο βαθμό ανεξάρτητοι από τους γονείς τους. <ref>Watson</ref>
 
Από τον 1ο τους χειμώνα μέχρι τον 4ο ή 5ο, η ζωή και ηθολογία των χρυσαετών είναι ανεπαρκώς μελετημένημελετημένες. Οι νεαροί χρυσαετοί διασπείρονται ευρέως κατά τη διάρκεια του 1ου έτους της ζωής τους, με τα αρσενικά να παραμένουν πιο κοντά στην γενέθλια περιοχή από τα πιο «εξερευνητικά» θηλυκά. Στην [[Βόρεια Ντακότα]], νεαροί χρυσαετοί με ραδιοκολάρα παρέμειναν σε απόσταση 5 χιλιομέτρων από την φωλιά για τις πρώτες 100 ημέρες μετά την ανάπτυξη του πρώτου πτερώματος αλλά, στην συνέχεια, απομακρύνθηκαν στα 15 χιλιόμετρα κατά τις επόμενες 40 ημέρες. Στο νεανικό στάδιο, τα περισσότεροι μη-αναπαραγόμενα άτομα στο [[Αϊντάχο]], παρέμειναν σε απόσταση 100 χλμ. από τον τόπο της φωλιάς, αν και μερικά πουλιά απομακρύνθηκαν σε περισσότερα από 1.000 χιλιόμετρα μακριά από την γενέθλια γη. <ref>Steenhof et al</ref>
[[Αρχείο: Orel skalní 2.jpg|thumb|right|350px|Υπο-ενήλικος χρυσαετός]]
Για την ηλικία της πρώτης αναπαραγωγής των χρυσαετών, τα στοιχεία ποικίλλουν. Υπάρχουν, ωστόσο, λίγες καταγραφές ζευγών υπο-ενηλίκων ατόμων (με βάση το πτέρωμά τους) που φώλιασαν ή, ακόμη, είχαν αναπαραχθεί με επιτυχία. <ref>Teresa</ref><ref<Bates</ref> Η πρώτη προσπάθεια ωοτοκίας σε έξι σημασμένους με κολάρα χρυσαετούς στο ΝΔ. [[Αϊντάχο]] έγινε, σε ηλικίες από 4-7 ετών, με την ηλικία των 5 ετών να είναι ο μέσος όρος διεθνώς. <ref>Brown & Amadon</ref><ref>Steenhof et al</ref> Από τη στιγμή που προσπαθεί να φωλιάσει για πρώτη φορά, ο χρυσαετός θα επιστρέψει συχνά στην γενέθλια περιοχή του, συνήθως σε ακτίνα 7 έως 65 χλμ. από την θέση της αρχικής φωλιάς. <ref>Grant & McGrady</ref>
===Αναπαραγωγική επιτυχία===
Γενικά, η αναπαραγωγική επιτυχία στους χρυσαετούς φαίνεται να είναι μεγαλύτερη όταν τα θηράματα είναι διαθέσιμα σε αφθονία. <ref>Watson</ref> Στην Κ. [[Γιούτα]], από 87 αβγά (44 φωλιές) το 57% έδωσε εκκολαφθέντες νεοσσούς. <ref>Smith & Murphy</ref> Στο Αϊντάχο, τα αντίστιχα αποτελέσματα ήταν 282 (145) / 65% <ref>http://bna.birds.cornell.edu/bna/</ref> και στην [[Μοντάνα]], 28 (14) / 86%. <ref>Reynolds</ref> Στην [[Σκωτία]], η μεγαλύτερη αναπαραγωγική επιτυχία των χρυσαετών ήταν στα Ανατολικά Highlands, όπου οι εκεί ερεικώνες είχαν άφθονα θηράματα . <ref>Watson</ref> Στην [[Βόρεια Αμερική]], η αναπαραγωγική επιτυχία των χρυσαετών φαίνετια να σχετίζεται άμεσα με τους κύκλους αναπαραγωγικής επιτυχίας των λαγών του είδους ''Lepus californicus'' (jackrabbits). <ref>Steenhof & Kochert</ref><ref>Murphy</ref>
 
Οι δυσμενείς καιρικές συνθήκες μπορεί να επηρεάσουν την αναπαραγωγική επιτυχία των χρυσαετών. Στην εξαιρετικά θυελλώδη και ψυχρή άνοιξη του 1984 στην [[Μοντάνα]], ποσοστό 71% (10 από 14) από τις φωλιές που ερευνήθηκαν, απέτυχε. <ref>Phillips et al</ref> Μια μακρά περίοδος από εξαιρετικά βροχερές, ψυχρές ανοιξιάτικες εποχές στην [[Σκωτία]], φέρεται να είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση κατά 25% των νεοσσών που έφθασαν στην πτέρωση. Οι ίδιες οι καιρικές συνθήκες (πολύ βροχή και κρύο) δεν σκοτώνουν άμεσα τους νεοσσούς, αλλά προκαλούνπαρακωλύουν τηντους παρακώλυση της ικανότητας των γονέωνγονείς να κυνηγήσουν. <ref>Haworth et al</ref> Ωστόσο, στις ξηρές περιοχές, οι εντονότερες βροχοπτώσεις έχει το αντίθετο αποτέλεσμα και βελτιώνουν πραγματικά την επιτυχία ωοτοκίας. Οι βροχερές χρονιές στις ερήμους του Ισραήλ π.χ., έχουν ως αποτέλεσμα μεγαλύτερους πληθυσμούς από λαγούς και πέρδικες, με αντίστοιχη αύξηση της αναπαραγωγικής επιτυχίας στους χρυσαετούς. <ref>Bahat & Mendelssohn</ref>
 
Παρόλο που, ο καϊνισμός εκτιμάται ότι κοστίζει το 80% περίπου στον κάθε 2ο νεοσσό, σε ορισμένες περιοχές του φάσματος κατανομής, το ποσοστό επιβίωσης στις «επιτυχημένες» φωλιές είναι υψηλότερο. Σε ιδανικούς οικοτόπους στην [[Βόρεια Αμερική]] (ΒΔ. ΗΠΑ και Αλάσκα), ποσοστό 38-56% των φωλιών παρήγανπαρήγαγαν και 2ο νεοσσό. <ref>McIntyre et al</ref> Οι πληθυσμοί στις βόρειες παρυφές του φάσματος κατανομής παράγουν μικρότερες γέννες (περίπου 12% λιγότερες) και λιγότερους νεοσσούς που φθάνουν στην πτέρωση (παραγωγικότητα του πληθυσμού περίπου 25% μικρότερη) από εκείνους στις εύκρατες περιοχές, όπως έχουν δείξει αντιπαρατειθέμενες μελέτες στην [[Αλάσκα]] και το [[Αϊντάχο]]. <ref>Collopy & Edwards</ref><ref>McIntyre et al</ref> Πάντως, έτσι κι αλλιώς, η θνησιμότητα στους νεοσσούς είναι πολύ υψηλή, ιδίως κατά τις πρώτες εβδομάδες μετά την εκκόλαψη. <ref>Watson</ref> Από τη στιγμή που το νεαρό άτομο είναι σε θέση να κυνηγάει μόνο του, η πιθανότητα να επιβιώσει για πολλά χρόνια αυξάνεται σημαντικά (βλ. Προσδόκιμο ζωής).
==Προσδόκιμο ζωής==
Οι χρυσαετοί έχουν αρκετά μεγάλη διάρκεια ζωής υπό κανονικές συνθήκες. Το ποσοστό επιβίωσής τους τείνει να αυξάνεται με το μέγεθος του σώματος. Γι’ αυτό και η ετήσια απώλεια του ποσοστού του πληθυσμού στα μικρά γεράκια[[γεράκι]]α είναι 30-50%, 15-25% στα μεσαία γεράκια και, μόλις 5% ή λιγότερο στους [[αετός|αετούς]] και [[γύπας|γύπες]]. Το γηραιότερο γνωστό άτομο χρυσαετού ήταν ένα πουλί που δακτυλιώθηκε στην [[Σουηδία]] και ανακτήθηκε 32 χρόνια αργότερα. <ref>Watson</ref> Ο μακροβιότερος γνωστός άγριος χρυσαετός στην [[Βόρεια Αμερική]] ήταν 23 ετών και 10 μηνών. <ref>Klimkiewicz</ref> Όμως, το μακροβιότερο άτομο όλων, ήταν ένας χρυσαετός σε αιχμαλωσία στην Ευρώπη, που έζησε μέχρι την ηλικία των 46 ετών. <ref>Gordon</ref> Το εκτιμώμενο ετήσιο ποσοστό επιβίωσης ενηλίκων στην [[νήσος Σκάι|Νήσο Σκάι]] της [[Σκωτία]]ς, είναι περίπου 97,5%. <ref>Perrins & Birkhead</ref>
 
Τα ποσοστά επιβίωσης είναι συνήθως πολύ χαμηλότερα στους νεαρούς χρυσαετούς από ό, τι στους ενήλικες. Στα δυτικά [[Βραχώδη Όρη]], το 50% των χρυσαετών που δακτυλιώθηκαν στην φωλιά τους, έχασαν τη ζωή τους από τη στιγμή που έγιναν 2 ετών και 6 μηνών, και εκτιμάται ότι το 75% πέθαναν από τη στιγμή που έγιναν 5 ετών. <ref>Harmata</ref> Πάντως, τα ποσοστά επιβίωσης των χρυσαετών μπορεί να είναι χαμηλότερα για τους μεταναστευτικούς πληθυσμούς. <ref>McIntyre et al</ref>
==Θηρευτές==
Στους χρυσαετούς, οι πηγές για θνησιμότητα από φυσικούς θηρευτές, βασίζονται εν πολλοίς, σε προφορικά περιστατικά. Λόγω της αμυντικής τους ισχύος, η πιθανότητα φυσικής θήρευσης των χρυσαετών είναι σπάνια. Οι μόνοι γνωστοί, πιθανοί κίνδυνοι για τις φωλιές είναι οι [[αδηφάγος (θηλαστικό)|αδηφάγοι]], οι [[λεοπάρδαλη του χιονιού|λεοπαρδάλεις του χιονιού]] και οι [[καφέ αρκούδα|καφέ αρκούδες]]. <ref>ADW: Aquila chrysaetos: INFORMATION. Animaldiversity.ummz.umich.edu.</ref> Οι περισσότεροι θάνατοι πιθανώς συμβαίνουν από τα νύχια άλλων χρυσαετών. Οι νεοσσοί, βέβαια, είναι πιο πιθανό να σκοτωθούν απ’ ό, τι τα ανήλικα ή ενήλικα άτομα. Τις φωλιές μπορεί να λυμαίνονται άλλα αρπακτικά ζώα, ειδικά τα πουλιά, τα οποία είναι, συχνά, τα μόνα μεγάλα ζώα που μπορούν να έχουν πρόσβαση στην απόκρημνη θέση της αετοφωλιάς. Για παράδειγμα, το [[κοράκι]] είναι τέτοιος θηρευτής της φωλιάς, αν και, συνήθως, μόνον όταν οι γονείς την έχουν αφήσει αφύλακτη ή την έχουν εγκαταλείψει. <ref>Watson</ref>
 
Περιστασιακά, ένας χρυσαετός μπορεί να σκοτωθεί από το ίδιο του το θήραμα, σε αυτοάμυνα. Υπάρχει η περίπτωση ενός ατόμου που θανατώθηκε από τα αγκάθια ενός ''ακανθόχοιρου της Βόρειας Αμερικής'' (''Erethizon dorsatum''), στην προσπάθειά του να τον συλλάβει. <ref>Lano</ref> Στο [[Ρουμ (νησί)|Ιsle of Rum]] στην [[Σκωτία]], υπάρχουν μερικές περιπτώσεις ελαφιών που ποδοπάτησαν χρυσαετούς , κατά πάσα πιθανότητα, από μητέρες που προσπάθησαν να σώσουν ένα ελαφάκι από τα πτηνά. <ref>Love</ref> Αν και, συνήθως, ο χρυσαετός επικρατεί, περιστασιακά, άλλα μεγάλα πουλιά μπορεί να δώσουν τρομερή μάχη εναντίον του. Μια απόπειρα σύλληψης ενός ''μεγάλου μπλε ερωδιού'' (''Ardea herodias'') από έναν χρυσαετό, είχε ως αποτέλεσμα το θάνατο και των δύο πουλιάπουλιών από πληγές που υπέστησαν στην μάχη που ακολούθησε. <ref>Santy</ref> Υπάρχει τουλάχιστον μία (1) περίπτωση στην [[Σκωτία]], όπου ένας χρυσαετός πέθανε μετά από εκτόξευση ελαιώδους υγρού από ένα ''φουλμάρο'' (''Fulmarus glacialis'') ένα επιβλητικό πουλί του οποίου η κύρια άμυνα κατά των αρπακτικών είναι να «ξερνάει» ελαιώδες έκκριμα, το οποίο κολλάει πάνω στις πτέρυγες του εχθρού και μπορεί να παρεμποδίσει την ικανότητά του να πετάει. <ref>Gordon, 1971</ref>
 
Επίσης, θεωρούνται υπο-εκτιμημένοιυποεκτιμημένοι οι θάνατοι χρυσαετών από φυσικά αίτια, όπως η πείνα. Στο Εθνικό Πάρκο Denali της [[Αλάσκα]]ς, 11 από 16 νεκρούς, νεαρούς χρυσαετούς που είχαν εκκολαφθεί στο Πάρκο, είχαν πεθάνει από πείνα. <ref> McIntyre et al, 2006</ref> Από 36 θανάτους χρυσαετών στο [[Αϊντάχο]], ποσοστό 55%, πιθανώς, οφειλόταν σε φυσικά αίτια, συγκεκριμένα 8 (26%) από τραύμα, 3 (10%) από ασθένειες και 6 (19%) από άγνωστες αιτίες. <ref>Bortolotti, 1984b</ref> Από 266 θανάτους χρυσαετών στην [[Ισπανία]], μόνο το 6% ήταν από άγνωστες αιτίες που δεν θα μπορούσαν να αποδοθούν άμεσα σε ανθρώπινη δραστηριότητα. <ref>Arroyo et al</ref>
[[Αρχείο: Aigle royal (Aquila chrysaetos) (142715420).jpg|thumb|right|350px| Πορτραίτο ενήλικου χρυσαετού]]
==Απειλές==
[[Αρχείο: Steinadler Aquila chrysaetos frontal Richard Bartz.jpg|thumb|right|350px| Ενήλικος χρυσαετός]]
==Κατάσταση στην Ελλάδα==
Κατά την διάρκεια του 19ου αιώνα και στο πρώτο μισό του 20ού, οι χρυσαετοί ήταν διαδεδομένοι σε όλα τα ηπειρωτικά και σε πολλά νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου σε μερικές περιοχές, μάλιστα, ήταν κοινό είδος. Η μείωση των πληθυσμών του άρχισε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, με μεγάλη καθοδική τάση. Το αποτέλεσμα ήταν ότι, εξαφανίστηκε σχεδόν από την Πελοπόννησο και από πολλά νησιά όπως από την Χίο και την Λέσβο. Ευτυχώς, απαντά ακόμη στην Κρήτη, στα 800 μ. περίπου, αλλά σε ελάχιστα ζευγάρια. <ref>Handrinos & Akriotis, p. 141</ref>
 
Μέχρι τη δεκαετία του 1960 ο χρυσαετός είχε ευρεία κατανομή σε όλα σχεδόν τα βουνά της ηπειρωτικής Ελλάδας και σε αρκετά νησιά, σήμερα, όμως, περιορίζεται σε αντίστοιχα ορεινά ενδιαιτήματα της Θράκης, της Μακεδονίας, και της Πίνδου, (νότια μέχρι την Στερεά Ελλάδα). Επίσης, έχει θεαθεί σε ελάχιστες θέσεις της Πελοποννήσου, της Εύβοιας, και της Κρήτης, πιθανόν και στις Κυκλάδες. Ο πληθυσμός του στην Ελλάδα αντιπροσωπεύει μόλις το 1% του Ευρωπαϊκού. <ref>Ξηρουχάκης Σταύρος, στο Χανδρινός Γιώργος (Ι), «Το Κόκκινο Βιβλίο των Απειλουμένων Σπονδυλοζώων της Ελλάδας», σ. 268</ref>
Γενικά, προτιμάει ανοικτές εκτάσεις με χαμηλή βλάστηση και αποφεύγει τα δάση, χωρίς αυτέςαυτά να είναι απαγορευτικέςαπαγορευτικά για την παρουσία του, καθώς χρησιμοποιεί τα δασικά ξέφωτα για κυνήγι, ενώ το καλοκαίρι παρατηρείται συχνά στην αλπική ζώνη.
 
Φωλιάζει κυρίως σε βράχια αλλά, π.χ. στο δάσος της Δαδιάς, ακόμη και σε δέντρα. Η διατροφή του είναι, κυρίως πουλιά και θηλαστικά μικρού και μεσαίου μεγέθους (λαγοί, σκίουροι, κουνάβια, αλεπούδες, γάτες, σκύλοι), ερπετά, καθώς και θνησιμαία, ειδικά κατά την διάρκεια του χειμώνα. Στην ηπειρωτική Ελλάδα και ιδιαίτερα στη Μακεδονία και στη Θράκη, οι χρυσαετοί τρέφονται πολύ συχνά με χελώνες, που τις ρίχνουν από ψηλά στα βράχια για να σπάσουν το καβούκι τους, ενώ στην Κρήτη τα νεογέννητα αμνοερίφια αποτελούν ενίοτε μέρος της διατροφής τους. Στην μεγαλόνησο η αναπαραγωγική επιτυχία του είδους εκτιμήθηκε σε 0,51 νεοσσούς/επικράτεια/έτος, αλλά με μία (1) μόνον επιτυχημένη προσπάθεια κάθε δεύτερο έτος. <ref>Handrinos & Akriotis, p. 141</ref>
 
Στην Ελλάδα, ο αναπαραγόμενος πληθυσμός εμφανίζει μειωτικές τάσεις, με σοβαρότερη απειλή την χρήση δηλητηριασμένων δολωμάτων, που προορίζεται για άλλα ζώα. Το φαινόμενο αυτό είναι ιδιαίτερα έντονο σε ορισμένες περιοχές (Ήπειρος, Θεσσαλία κ.ά.) και έχει, κυριολεκτικά, αφανίσει τους πληθυσμούς του χρυσαετού από πολύ μεγάλες περιοχές. <ref>Handrinos (I), p. 228</ref> Άλλη αιτία είναι η λαθροθηρία, με σκοπό την ταρίχευση. Απαιτούνται, η αυστηρή εφαρμογή της κυνηγετικής νομοθεσίας, η άμεση ενημέρωση των κυνηγών και η διακοπή χρήσης δηλητηριασμένων δολωμάτων.
Λόγω των προαναφερθέντων κινδύνων και της μειωτικής του τάσης, ειδικά για την Ελλάδα, εντάσσεται στην κατηγορία '''Κινδυνεύοντα EN [C1, D] '''. <ref>Ξηρουχάκης, σ. 228</ref> Η παλαιότερη ταξινόμηση ήταν στην κατηγορία Τρωτά (Vulnerable VU)'''. <ref>RDB, σ. 217</ref>
*Απαιτούνται: αυστηρόςαυστηρή έλεγχοςεφαρμογή της παράνομηςκυνηγετικής χρήσηςνομοθεσίας, δηλητηριασμένωνάμεση δολωμάτωνενημέρωση των κυνηγών και τηςη λαθροθηρίαςδιακοπή ή ο αυστηρός έλεγχος χρήσης δηλητηριασμένων δολωμάτων, συστηματική απογραφή του ελληνικού πληθυσμού, διαχείριση και προστασία των περιοχών τροφοληψίας, τεχνητή τροφοδοσία σε ταΐστρες, μείωση της θηρευτικής πίεσης στα είδη που αποτελούν μέρος της τροφής του (π.χ. πέρδικες, λαγοί), εντοπισμός των πιο παραγωγικών επικρατειών και αποτελεσματικότερη προστασία τους και, τέλος, ενημέρωση και ευαισθητοποίηση του κοινού. <ref>Handrinos & Akriotis, p. 141</ref>
==Άλλες ονομασίες==
Ο Χρυσαετός απαντά στον ελλαδικό χώρο και με τις ονομασίες, Χρυσάετος, Χρυσαητός, Λαγουδέρα (Άνδρος), Καρτάλι (Θράκη), Βιτσίλα, Πνιγαροβιτσίλα (Κρήτη), Σκαροβιτσίλα <ref>Απαλοδήμος, σ. 21-22</ref> και Χρυσογεράκα (Κύπρος). <ref>http://avibase.bsc-eoc.org/species</ref>
Οι χρυσαετοί έχουν χρησιμοποιηθεί διαχρονικά στην [[ιερακοθηρία]], ήδη από τον Μεσαίωνα. Στην [[Ασία]] ειδικότερα, χρησιμοποιήθηκαν σε ομάδες για να κυνηγήσουν ζώα, όπως ελάφια, αντιλόπες και λύκους, ενώ η χρήση τους στην [[Ευρώπη]], ήταν αποκλειστικά προνόμιο των αυτοκρατόρων. <ref>Hollinshead</ref><ref>Warhol & Reiter</ref>
===[[Εραλδική]]===
Ο χρυσαετός είναι εθνικό πτηνό για πέντε χώρες-[[Αλβανία]], [[Γερμανία]], [[Αυστρία]], [[Μεξικό]] και [[Καζακστάν]]. Πέρα όμως από αυτές, υπάρχουν και πολλές άλλες που, τον έχουν χρησιμοποιήσει ως σύμβολο σε διάφορες περιστάσεις. Οι λόγοι γι’αυτόγι’ αυτό ποικίλλουν, αλλά μεταξύ των εθνών που χρησιμοποιούν τον χρυσαετό ως σύμβολο, υπάρχουν δύο σαφείς παραδόσεις που μπορεί να εξηγήσουν τη σύγχρονη χρήση. Μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών, ο χρυσαετός υπήρξε το πρότυπο για την ''aquila'', το πιο σημαντικό σύμβολο των ρωμαϊκών λεγεώνων και γενικότερα το ρωμαϊκό πολιτισμό που είχε ισχυρό αντίκτυπο στον εν γένει δυτικό πολιτισμό. Επιπλέον, κάποιες ρωμαϊκές παραδόσεις είχαν την ιστορική συνέχειά τους στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία της Ν. και Α. Ευρώπης και στην Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία της Κ. και Δ. Ευρώπης, μεταφέροντας, έτσι, τη χρήση του σε πολλά σύγχρονα κράτη. Είναι κάτι αντίστιχο με την υιοθέτηση τού [[λευκοκέφαλος θαλασσαετός|λευκοκέφαλου θαλασσαετού]] ως εθνικού πτηνού των Ηνωμένων Πολιτειών.
[[Αρχείο: Coat of arms of Egypt (Official).svg |right|200px|Ο θυρεός της Αιγύπτου]]
 
Μια άλλη μεγάλη παράδοση χρήσης του χρυσαετού, απαντά στον αραβικό κόσμο, όπου ο αετός είναι ιστορικά ένα σύμβολο ισχύος στην αραβική ποίηση και, σύμφωνα με το μύθο, το προσωπικό έμβλημα του [[Σαλαντίν]]. Σύμφωνα, μάλιστα, με αυτή την παράδοση, το έμβλημα υιοθετήθηκε από το κίνημα των Αράβων εθνικιστών και, σήμερα, εμφανίζεται στους θυρεούς της [[Αίγυπτος|Αιγύπτου]], του [[Ιράκ]] και της [[Παλαιστίνη]]ς. Είχε εμφανιστεί προηγουμένως στους θυρεούς της Λαϊκής Δημοκρατίας της [[ Υεμένη]]ς (1967 - 1990) και της Λιβυκής Αραβικής Δημοκρατίας (1970-1972). Το σημερινό έμβλημα της [[Υεμένη]]ςΥεμένης εμφανίζει έναν χρυσαετό, αλλά δεν είναι εκείνος του [[Σαλαντίν]].
==Παραπομπές==
{{Παραπομπές|30em}}
1.955

επεξεργασίες