Διαφορά μεταξύ των αναθεωρήσεων του «Πολιτεία του Πλάτωνα»

* '''[[Νικήρατος]]''', γιος του [[Νικίας|Νικία]] (βουβό πρόσωπο)
 
Το σκηνικό του διαλόγου τοποθετείται στην κατοικία του Πολέμαρχου στον [[Πειραιάς|Πειραιά]]. Ο δραματικός χρόνος είναι το [[421 π.Χ.]]. Ο όλος διάλογος περιγράφεται από τον [[Σωκράτης|Σωκράτη]], την επομένη της ημέρας που έλαβε χώρα. Ο Σωκράτης και ο [[Γλαύκων]] είχαν πάει στον Πειραιά για να παρακολουθήσουν τα [[Βενδίδεια]], γιορτή της θρακικής θεότητας [[Βένδις|Βένδιδος]], που από πολλούς ταυτίζεται με την [[Άρτεμη]]. Στην επιστροφή προς την [[Αθήνα]], πέρασαν από την κατοικία του Κεφάλου, όπου κι έγινε η συζήτηση ανάμεσα στους προαναφερόμενους. Από το 2ο βιβλίο κι έπειτα, κύριοι ομιλητές είναι ο Σωκράτης και οι δύο μεγαλύτεροι αδερφοί του Πλάτωνα.
 
Ο Σωκράτης και ο [[Γλαύκων]] είχαν πάει στον Πειραιά για να παρακολουθήσουν τα [[Βενδίδεια]], γιορτή της θρακικής θεότητας [[Βένδις|Βένδιδος]], που από πολλούς ταυτίζεται με την [[Άρτεμη]]. Στην επιστροφή προς την [[Αθήνα]], πέρασαν από την κατοικία του Κεφάλου, όπου κι έγινε η συζήτηση ανάμεσα στους προαναφερόμενους. Από το 2ο βιβλίο κι έπειτα, κύριοι ομιλητές είναι ο Σωκράτης και οι δύο μεγαλύτεροι αδερφοί του Πλάτωνα.
 
== Δομή ==
Ολόκληρη η Πολιτεία χωρίζεται σε 10 βιβλία. Ο διαχωρισμός δεν προέρχεται από τον [[Πλάτων]]α αλλά από τους μεταγενέστερους εκδότες και μελετητές. Ο [[Μπέρτραντ Ράσελ]] χωρίζει σε τρία τμήματα την ''Πολιτεία'' του Πλάτωνα<ref name="russell">''History of Western Philosophy'', Βιβλίο Α', β' μέρος, κεφ.14</ref>:
 
Ο [[Μπέρτραντ Ράσελ]] χωρίζει σε τρία τμήματα την ''Πολιτεία'' του Πλάτωνα<ref name=russell>''History of Western Philosophy'', Βιβλίο Α', β' μέρος, κεφ.14</ref>:
 
* Βιβλία 1-5: περιγραφή της Ιδεώδους Πολιτείας, ξεκινώντας από την προσπάθεια ορισμού της [[δικαιοσύνη]]ς
 
== Θεματολογία ==
=== Ορισμός της δικαιοσύνηςΔικαιοσύνης και αναλογία Πολιτείας-Ψυχής ===
Στην αρχή του διαλόγου οι ομιλητές διαφωνούν για το πώς ορίζεται η δικαιοσύνη, καθώς ο γηραιός [[Κέφαλος]] την ορίζει ως ''τιμιότητα στις συναλλαγές και συνέπεια στην απόδοση των χρεών'', ενώ ο γιος του, Πολέμαρχος, θεωρεί δικαιοσύνη την απόδοση του καλού στους φίλους και του κακού στους εχθρούς. Ο [[Θρασύμαχος]] κρίνει ότι υφίσταται και το δίκαιο του ισχυρότερου και ο Γλαύκων, φέρνοντας ως παράδειγμα το μύθο για το [[δαχτυλίδι του Γύγη]], υποστηρίζει ότι η [[δικαιοσύνη]] αποτελεί απλά μια κοινωνική σύμβαση, καθώς και ο δίκαιος και ο άδικος άνθρωπος θα έκαναν την αδικία, αν ήξεραν πως δεν θα τιμωρηθούν, βγάζοντας συμπέρασμα πως είναι προτιμότερο να ζει κανείς «μέσα» στην αδικία.
 
Η ιδεώδης πολιτεία χαρακτηρίζεται από τέσσερις αρετές: [[σοφία]], ανδρεία, [[σωφροσύνη]] και [[δικαιοσύνη]]: ο κάθε ένας στην κοινωνία κάνει αυτό που χρειάζεται, ανάλογα με τον ρόλο του μέσα σε αυτήν, χωρίς να εμποδίζει τη λειτουργία των άλλων και να ξεφεύγει από τα πλαίσια που έχουν οριστεί για τον ίδιο, χωρίς δηλαδή να είναι ''πολυπράγμων'' (433a-433b). Για να διατηρήσει τη δικαιοσύνη, που ορίζεται ως ο άξονας της [[Ισορροπία|ισορροπίας]] στην ηθική και πολιτική, ο Πλάτων φτάνει, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η Romilly<ref>Romilly, J., Γιατί η Ελλάδα; µτφρ. Μ. Αθανασίου, Κ. Μηλιαρέση, Το άστυ, Αθήνα, 1999, 270.</ref>, στα άκρα<ref name=dede>[http://web.archive.org/20070927212733/www.archive.gr/modules.php?name=News&file=article&sid=201 Δέδε, Θεώνη, Η έννοια του Φιλοσόφου στον Πλάτωνα και στον Αριστοτέλη]</ref>.
 
Εφόσον στην Πολιτεία υπάρχει δικαιοσύνη, η [[ψυχή]] του κάθε ατόμου εμφανίζεται αρμονική και χωρίζεται σε τρία μέρη:
Εφόσον στην Πολιτεία υπάρχει δικαιοσύνη, η [[ψυχή]] του κάθε ατόμου εμφανίζεται αρμονική και χωρίζεται σε τρία μέρη: το ''επιθυμητικόν'', το οποίο εκφράζει τις βασικές ανάγκες του ατόμου, το ''θυμοειδές'' που επιχειρεί να τιθασεύσει το επιθυμητικόν, και το ''λογιστικόν'' στο οποίο ως ανώτερο υπακούν τα δύο πρώτα. Τα τρία αυτά μέρη της ψυχής αντιστοιχούν στις ανάλογες 3 τάξεις της Πολιτείας: το επιθυμητικόν στους ''δημιουργούς'', το θυμοειδές στους ''φύλακες-επίκουρους'' και το λογιστικόν στους ''φύλακες-άρχοντες''. Συνεπώς, δικαιοσύνη είναι η αρμονία των διαφορετικών μερών της ψυχής.
* το ''επιθυμητικόν'', το οποίο εκφράζει τις βασικές ανάγκες του ατόμου
* το ''θυμοειδές,'' που επιχειρεί να τιθασεύσει το επιθυμητικόν
* το ''λογιστικόν,'' στο οποίο - ως ανώτερο - υπακούν τα δύο πρώτα.
Εφόσον στην Πολιτεία υπάρχει δικαιοσύνη, η [[ψυχή]] του κάθε ατόμου εμφανίζεται αρμονική και χωρίζεται σε τρία μέρη: το ''επιθυμητικόν'', το οποίο εκφράζει τις βασικές ανάγκες του ατόμου, το ''θυμοειδές'' που επιχειρεί να τιθασεύσει το επιθυμητικόν, και το ''λογιστικόν'' στο οποίο ως ανώτερο υπακούν τα δύο πρώτα. Τα τρία αυτά μέρη της ψυχής αντιστοιχούν στις ανάλογες 3τρεις [[Κοινωνική τάξη|τάξεις]] της Πολιτείας: το επιθυμητικόν στους ''δημιουργούς'', το θυμοειδές στους ''φύλακες-επίκουρους'' και το λογιστικόν στους ''φύλακες-άρχοντες''. Συνεπώς, η δικαιοσύνη είναιταυτίζεται ημε την αρμονία των διαφορετικών μερών της ψυχής.
 
Τελικά, προς το τέλος του έργου, ο Σωκράτης επανέρχεται στο ζήτημα της σύγκρισης δίκαιου και άδικου ανθρώπου, παραθέτοντας το παράδειγμα του τύραννου [[Αρδιαίος|Αρδιαίου]]: αν ο άνθρωπος δεν κάνει καμιά προσπάθεια να θέσει το ''επιθυμητικόν'' υπό το λογιστικόν μέρος, τότε θα έρθει η στιγμή που τελικά θα τιμωρηθεί για τις πράξεις του. Ο τύραννος διαφέρει από τον "φιλόσοφο-βασιλιά" που είναι δίκαιος, αναζητά την αλήθεια, απολαμβάνει τις αληθινές, φιλοσοφικές απολαύσεις κι είναι ο μόνος που μπορεί να διακρίνει ποιο πολίτευμα είναι το καλύτερο, καθώς μόνο εκείνος διαβλέπει το Αγαθό<ref>{{cite book|title=Philosopher-Kings: The Argument of Plato's Republic|author=C. D. C. Reeve|publisher=Hackett Publishing|year=2006|isbn=0872208141|chapter=Epistemology and Metaphysics, Psychopathology|pages=48}}</ref>.
==== Φιλόσοφοι-βασιλείς ====
[[Αρχείο:Deep Cover.jpg|thumb|200px|Η ''[[Αλληγορία του Σπηλαίου]]'']]
Ο [[Πλάτωνας]] χαρακτηριστικά υποστήριζε ότι ''"όταν οι φιλόσοφοι βασιλέψουν και οι βασιλιάδες φιλοσοφήσουν, μόνο τότε θα ευτυχήσουν οι λαοί"''. Εφόσον, στο μύθο του [[Σπήλαιο|σπηλαίου]], έχει περιγραφεί η φυγή από το σπήλαιο των απελευθερωμένων δεσμωτών, των [[Φιλοσοφία|φιλοσόφων]], κρίνεται πως μόνο αυτοί είναι κατάλληλοι για τη διακυβέρνηση της Πολιτείας, εφόσον έχουν γνωρίσει τον αληθινό κόσμο των Ιδεών, που φωτίζεται από το "Αγαθό".
 
Όπως ορίζει και το ίδιο το όνομά του, ο Φιλόσοφος-βασιλιάς του Πλάτωνα αγαπά τη [[σοφία]] και την [[Αλήθεια|αληθινή]] γνώση, εφόσον γνωρίζει τις Ιδέες. Στην παρομοίωση της Πολιτείας με καράβι ακυβέρνητο, ο ιδιοκτήτης δεν μπορεί να οδηγήσει στη σωτηρία, γιατί ούτε βλέπει ούτε ακούει, καθώς οι ναύτες φιλονικούν μεταξύ τους. Ο φιλόσοφος είναι αυτός που έχει την ικανότητα να οδηγήσει σωστά, παρατηρώντας τους ανέμους, τον ουρανό, τα αστέρια κλπ. Οι ναύτες περιγελούν και αγνοούν τις συνήθειες αυτές, γιατί ποτέ τους δεν έχουν γνωρίσει κάποιον αληθινό φιλόσοφο.
Ο [[Πλάτων]] αφιερώνει μεγάλο τμήμα της ''Πολιτείας'' του στις συζητήσεις σχετικά με την Ιδεώδη Πολιτεία. Ωστόσο, παρέμενε το θέμα του τύπου διακυβέρνησης, οπότε η συζήτηση καταλήγει σε τέσσερα είδη πολιτευμάτων, τα οποία δεν μπορούν να επιβιώσουν: η [[τιμοκρατία]], η [[ολιγαρχία]] ([[πλουτοκρατία]]), η [[δημοκρατία]] και η [[τυραννία]] ([[δεσποτισμός]]).
 
==== - Τιμοκρατία ====
Ο Σωκράτης ορίζει την τιμοκρατία ως ένα [[πολίτευμα]], στο οποίο κυβερνούν άτομα που αγαπούν την τιμή και έχουν επιλεχθεί σύμφωνα με τον βαθμό τιμής που κατέχουν στην κοινωνία. Η τιμή συχνά εξισώνεται με τον πλούτο και την ιδιοκτησία, οπότε το "χρυσό" αυτό πολίτευμα θα οδηγούσε στον [[υλισμός|υλισμό]].
 
==== - Ολιγαρχία ====
Οι πειρασμοί αυτοί δημιουργούν μια σύγχυση ανάμεσα στην τιμή και το οικονομικό καθεστώς, κάτι που θα οδηγούσε στην εμφάνιση της ολιγαρχίας. Ο [[Σωκράτης]] υπογραμμίζει ότι ο πλούτος δε θα βοηθήσει τον καπετάνιο να ελέγξει το πλοίο του. Η αδικία αυτή διαχωρίζει πλούσιους και φτωχούς, δημιουργώντας έτσι ένα περιβάλλον για εγκληματίες και επαίτες. Οι πλούσιοι συνωμοτούν συνεχώς ενάντια των φτωχών και αντίστροφα.
 
==== - Δημοκρατία ====
Καθώς μεγαλώνει αυτό το κοινωνικοοικονομικό χάσμα, αυξάνονται και οι εντάσεις ανάμεσα στις κοινωνικές τάξεις, δίνοντας χώρο για την εμφάνιση της [[δημοκρατία]]ς. Οι φτωχοί ανατρέπουν τους άπειρους ολιγαρχικούς και σύντομα παρέχουν ελευθερίες σε όλους τους πολίτες. Κάποιος δημαγωγός σύντομα ανέρχεται για να προστατέψει το δίκιο των κατώτερων τάξεων. Οι άνθρωποι "μεθούν" με τόση ανεξέλεγκτη ελευθερία και έτσι επέρχεται [[Τύραννος|τυραννία]], το πιο καταπιεστικό είδος διακυβέρνησης.
 
==== - Τυραννία ====
Οι ελευθερίες που αποδόθηκαν στους πολίτες, τους χωρίζουν σε τρεις κοινωνικοοικονομικές τάξεις: την άρχουσα τάξη, τους καπιταλιστές και τους απλούς πολίτες, οι οποίοι βλέπουν να απειλούνται οι ελευθερίες τους από την ένταση μεταξύ των δυο πρώτων τάξεων και καταφεύγουν στο δημοκρατικό δημαγωγό, ο οποίος, με τη σειρά του, διαφθείρεται από την εξουσία και γίνεται τύραννος, με τη βοήθεια μιας μικρής ομάδας οπαδών του για την προστασία του και τον απόλυτο έλεγχο.
 
 
=== Αθανασία της ψυχής ===
Μέσα από τον [[εσχατολογία|εσχατολογικό]] [[Μύθος του Ηρός|"''Μύθο του Ηρός'']]", γίνεται η περιγραφή του μεταθανάτιου ταξιδιού του Ηρός, ενός στρατιώτη που πέθανε στη μάχη και επανήλθε στη ζωή πάνω στη νεκρική πυρά της μετενσάρκωσης, των ουράνιων σφαιρών του αστρικού σύμπαντος. Κεντρικό σύμβολο αποτελεί το Αδράχτι της [[Ανάγκη (μυθολογία)|Ανάγκης]], που σχημάτιζε 8 κύκλους, πάνω σε καθέναν από τους οποίους βρισκόταν μια [[Σειρήνες|Σειρήνα]] που τραγουδούσε μια νότα: όλες μαζί σχημάτιζαν μια αρμονία, τη μουσική των ουράνιων σφαιρών. Εκεί βρίσκονταν και οι 3 [[Μοίρες]], στις οποίες έπρεπε να πάνε οι ψυχές για να επιλέξουν το είδος της ζωής που ήθελαν να ζήσουν στην επόμενη ενσάρκωσή τους.
 
Κεντρικό σύμβολο αποτελεί το Αδράχτι της [[Ανάγκη (μυθολογία)|Ανάγκης]], που σχημάτιζε 8 κύκλους, πάνω σε καθέναν από τους οποίους βρισκόταν μια [[Σειρήνες|Σειρήνα]] που τραγουδούσε μια νότα: όλες μαζί σχημάτιζαν μια αρμονία, τη μουσική των ουράνιων σφαιρών. Εκεί βρίσκονταν και οι 3 [[Μοίρες]], στις οποίες έπρεπε να πάνε οι ψυχές για να επιλέξουν το είδος της ζωής που ήθελαν να ζήσουν στην επόμενη ενσάρκωσή τους.
 
Η ιστορία αυτή επικεντρώνεται στην ιδέα ότι οι ηθικοί άνθρωποι επιβραβεύονται και οι ανήθικοι τιμωρούνται μετά το θάνατό τους. Ο [[Πλάτων]] έχει επηρεαστεί από παλαιότερες προφορικές παραδόσεις, από τους [[Ορφισμός (θρησκεία)|Ορφικούς]]<ref>{{cite book|title=The Orphic Moment: Shaman to Poet-thinker in Plato, Nietzsche, and Mallarmé|author=Robert McGahey|publisher=SUNY Press|year=1994|isbn=079141941X|chapter=Plato's Orphic Universe, Orphic Music: Er and the Music of the Spheres}}</ref> και τους [[Πυθαγόριοι|Πυθαγόρειους]], ενώ σύγχρονοι μελετητές επισημαίνουν επιδράσεις από τη θεωρία του [[ινδουϊσμός|ινδουϊσμού]] και του [[Ζωροαστρισμός|Ζωροαστρισμού]]<ref>A. D. Nock (1929), "Studien zum antiken Synkretismus aus Iran und Griechenland by R. Reitzenstein, H. H. Schaeder, Fr. Saxl", The Journal of Hellenic Studies 49 (1), p. 111-116</ref>.
 
=== Δυστοπία ===
To είδος διακυβέρνησης που περιγράφεται στην Πολιτεία έχει χρησιμοποιηθεί σε διάφορα σύγχρονα [[δυστοπία|δυστοπικά]] μυθιστορήματα και ιστορίες, ενώ ο [[Καταμερισμός της εργασίας|διαχωρισμός των ανθρώπων ανά επάγγελμα ή ιδιότητα]] από το κράτος, η έλλειψη παραδοσιακών οικογενειακών δομών και η ύπαρξη κρατικής ανατροφής και εκπαίδευσης χρησιμοποιήθηκαν για την περιγραφή [[ολοκληρωτισμός|ολοκληρωτικών καθεστώτων]] από συγγραφείς, όπως ο [[Άλντους Χάξλεϊ]] στο ''[[Θαυμαστός Καινούριος Κόσμος|Θαυμαστό Καινούριο Κόσμο]]'' (''Brave New World'')<ref>Franck, Matthew. "Aldous Huxley’s City in Speech: Brave New World and the Republic of Plato", Apr 15, 2004</ref>.
 
Ομοιότητες έχουν παρατηρηθεί και μεταξύ της "''Αλληγορίας του σπηλαίου''" και του μυθιστορήματος [[1984 (μυθιστόρημα)|"1984"]] του [[Τζορτζ Όργουελ]]<ref>"From Plato to Orwell: Utopian Rhetoric in a Dystopian World." by Deatherage, Scott. November 5-8, 1987). [http://eric.ed.gov:80/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED290192&ERICExtSearch_SearchType_0=eric_accno&accno=ED290192 ERIC]</ref>, όπως και της κινηματογραφικής τριλογίας "[[Μάτριξ|Μάτριξ¨"]]<ref>{{cite book|title=The Matrix and Philosophy: Welcome to the Desert of the Real|author=William Irwin|publisher=Open Court Publishing|year=2002|isbn=0812695011}}</ref>, ενώ από το μύθο του "''Δαχτυλιδιού του Γύγη''" μοιάζει να έχει δανειστεί στοιχεία η τριλογία του "[[Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών|Άρχοντα των Δαχτυλιδιών]]" του [[Tζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν]].
 
== Παραπομπές ==
518

επεξεργασίες