Διαφορά μεταξύ των αναθεωρήσεων του «Πολιτεία του Πλάτωνα»

μ
Σημεία στήξης
μ (Σημεία στήξης)
 
== Τίτλος ==
Η αρχική [[αρχαία ελληνικά|αρχαιοελληνική]] ονομασία ''Πολιτεία'' σημαίνει το δόγμα και τον χαρακτήρα μιας πολιτικής κοινωνίας, δηλαδή το [[Πολίτευμα|πολίτευμά]] της. Το όνομα συναντάται πρώτη φορά στα ''[[Πολιτικά (Αριστοτέλης)|Πολιτικά]]'' του [[Αριστοτέλης|Αριστοτέλους]],<ref>Πολιτικά 1264b 24</ref>, ενώ το έτερο όνομα «''Περὶ δικαίου''» πιθανώς προσετέθη κατά τον πρώτο αιώνα αποαπό τον [[Θράσυλλος|Θράσυλο]] (ο οποίος και χώρισε την πολιτεία σε δέκα βιβλία, όχι κατά νόημα αλλά κυρίως κατά μέγεθος ώστε να χωρούν στους παπύρους της τότε εποχής). Σχετικά με τον δεύτερο τίτλο, αξίζει να σημειωθεί ότι δεν αναφέρεται στα καλύτερα των χειρογράφων. Στα [[λατινικά]] ονομάστηκε ''[[Res publica|Res Publica]]'' που σημαίνει "''καθεστώς διαχείρισης των δημοσίων πραγμάτων"''. Η λατινική ορολογία ταυτιζόταν με τη [[Ρωμαϊκή Δημοκρατία]], αν και δεν πρόκειται για ένα έργο το οποία αναφέρεται στην έννοια της [[δημοκρατίαΔημοκρατία|δημοκρατίας]]<nowiki/>ς, όπως γίνεται αντιληπτή στο σύγχρονο πλαίσιο του όρου.
 
 
== Σκηνικό και συμμετέχοντες ==
 
== Δομή ==
Η Πολιτεία χωρίζεται σε 10 βιβλία. Ο διαχωρισμός δεν προέρχεται από τον [[Πλάτων]]α αλλά από τους μεταγενέστερους εκδότες και μελετητές. Ο [[Μπέρτραντ Ράσελ]] χωρίζει σε τρία τμήματα την ''Πολιτεία'' του Πλάτωνα:<ref name="russell">''History of Western Philosophy'', Βιβλίο Α', β' μέρος, κεφ.14</ref>:
 
* Βιβλία 1-5: περιγραφή της Ιδεώδους Πολιτείας, ξεκινώντας από την προσπάθεια ορισμού της [[δικαιοσύνη]]ς
Ο [[Σωκράτης]] εν μέρει συμφωνεί με όλους, ωστόσο δεν δέχεται καμιά από τις προτάσεις ως πλήρως ολοκληρωμένη για να λειτουργήσει ως "ορισμός της δικαιοσύνης". Έτσι, προκειμένου να εξετάσουν το πώς η δικαιοσύνη μπορεί να εφαρμοστεί για τον καθένα και ταυτόχρονα για όλους, ερευνούν το πώς η έννοια της δικαιοσύνης εφαρμόζεται σε ολόκληρη την πόλη.
 
Η ιδεώδης πολιτεία χαρακτηρίζεται από τέσσερις αρετές: [[σοφία]], ανδρεία, [[σωφροσύνη]] και [[δικαιοσύνη]]: ο κάθε ένας στην κοινωνία κάνει αυτό που χρειάζεται, ανάλογα με τον ρόλο του μέσα σε αυτήν, χωρίς να εμποδίζει τη λειτουργία των άλλων και να ξεφεύγει από τα πλαίσια που έχουν οριστεί για τον ίδιο, χωρίς δηλαδή να είναι ''πολυπράγμων'' (433a-433b). Για να διατηρήσει τη δικαιοσύνη, που ορίζεται ως ο άξονας της [[Ισορροπία|ισορροπίας]] στην ηθική και πολιτική, ο Πλάτων φτάνει, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η ''Romilly'',<ref>Romilly, J., Γιατί η Ελλάδα; µτφρ. Μ. Αθανασίου, Κ. Μηλιαρέση, Το άστυ, Αθήνα, 1999, 270.</ref>, στα άκρα.<ref name=dede>[http://web.archive.org/20070927212733/www.archive.gr/modules.php?name=News&file=article&sid=201 Δέδε, Θεώνη, Η έννοια του Φιλοσόφου στον Πλάτωνα και στον Αριστοτέλη]</ref>.
 
=== '''Αναλογία Πολιτείας - Ψυχής''' ===
Τα τρία αυτά μέρη της ψυχής αντιστοιχούν στις ανάλογες τρεις [[Κοινωνική τάξη|τάξεις]] της Πολιτείας: το επιθυμητικόν στους "''δημιουργούς"'', το θυμοειδές στους "''φύλακες-επίκουρους"'' και το λογιστικόν στους "''φύλακες-άρχοντες"''. Συνεπώς, η δικαιοσύνη ταυτίζεται με την αρμονία των διαφορετικών μερών της ψυχής.
 
Τελικά, προς το τέλος του έργου, ο Σωκράτης επανέρχεται στο ζήτημα της σύγκρισης δίκαιου και άδικου ανθρώπου, παραθέτοντας το παράδειγμα του τύραννουτυράννου [[Αρδιαίος|Αρδιαίου]]: αν ο άνθρωπος δεν κάνει καμιά προσπάθεια να θέσει το ''επιθυμητικόν'' υπό το λογιστικόν μέρος, τότε θα έρθει η στιγμή που τελικά θα τιμωρηθεί για τις πράξεις του. Ο τύραννος διαφέρει από τον "φιλόσοφο-βασιλιά" που είναι δίκαιος, αναζητά την αλήθεια, απολαμβάνει τις αληθινές, φιλοσοφικές απολαύσεις κι είναι ο μόνος που μπορεί να διακρίνει ποιο πολίτευμα είναι το καλύτερο, καθώς μόνο εκείνος διαβλέπει το Αγαθό.<ref>{{cite book|title=Philosopher-Kings: The Argument of Plato's Republic|author=C. D. C. Reeve|publisher=Hackett Publishing|year=2006|isbn=0872208141|chapter=Epistemology and Metaphysics, Psychopathology|pages=48}}</ref>
 
=== Δομή της κοινωνίας ===
Όπως ορίζει και το ίδιο το όνομά του, ο Φιλόσοφος-βασιλιάς του Πλάτωνα αγαπά τη [[σοφία]] και την [[Αλήθεια|αληθινή]] γνώση, εφόσον γνωρίζει τις Ιδέες. Στην παρομοίωση της Πολιτείας με καράβι ακυβέρνητο, ο ιδιοκτήτης δεν μπορεί να οδηγήσει στη σωτηρία, γιατί ούτε βλέπει ούτε ακούει, καθώς οι ναύτες φιλονικούν μεταξύ τους. Ο φιλόσοφος είναι αυτός που έχει την ικανότητα να οδηγήσει σωστά, παρατηρώντας τους ανέμους, τον ουρανό, τα αστέρια κλπ. Οι ναύτες περιγελούν και αγνοούν τις συνήθειες αυτές, γιατί ποτέ τους δεν έχουν γνωρίσει κάποιον αληθινό φιλόσοφο.
 
Κατά την εποχή του [[Διαφωτισμός|Διαφωτισμού]], ο [[Βολταίρος]] ήταν αυτός που εισήγαγε τον όρο ''[[Πεφωτισμένη δεσποτεία|"Πεφωτισμένη δεσποτεία"]]'', προκειμένου να περιγράψει τη διακυβέρνηση ορισμένων Ευρωπαίων μοναρχών, οι οποίοι υιοθετούσαν τις ιδέες του [[Διαφωτισμός|Διαφωτισμού]] και κυρίως έδιναν έμφαση στη [[Λογική]] με την οποία προσπαθούσαν να διακυβερνήσουν την χώρα τους. Από την άλλη πλευρά, ακριβώς αυτή η δομή του κοινωνικού βίου που περιγράφεται μέσω του Σωκράτη ώθησε φιλόσοφους και μελετητές του 20ού αιώνα στην κριτική εναντίον του [[Πλάτων]]α: ο φιλόσοφος [[Καρλ Πόπερ]], για παράδειγμα, εξέφραζε στο έργο του ότι η ''Πολιτεία'' του Πλάτωνα άσκησε μεγάλη επιρροή στα σύγχρονα [[Ολοκληρωτικό καθεστώς|ολοκληρωτικά]] καθεστώτα <ref>{{cite book|title=The Open Society and Its Enemies, The spell of Plato|author=Karl Raimund Popper|publisher=Princeton University Press|isbn=0691019681|chapter=Plato's theory of forms or ideas|pages=34}}</ref> ([[Στάλιν]], [[Χίτλερ]]).
 
=== Το γενναίον ψεύδος ===
Η αλληγορία του σπηλαίου είναι μια προσπάθεια τεκμηρίωσης της θέσης του φιλόσοφου ως βασιλιά στην Ιδεώδη Πολιτεία. Μια ομάδα ανθρώπων ζουν σε ένα [[σπήλαιο]] όλη τους τη ζωή, αλυσοδεμένοι σε έναν τοίχο, χωρίς να μπορούν να δουν έξω από το σπήλαιο, ούτε να δουν πίσω τους, όπου βρίσκεται μια φλόγα που φωτίζει τα αντικείμενα που κινούνται και ρίχνει τις σκιές τους στα τοιχώματα του σπηλαίου. Οι φυλακισμένοι αρχίζουν να αποδίδουν αυτά τα σχήματα με όρους και έννοιες, ενώ πιστεύουν ότι οι [[Σκιά|σκιές]] αυτές είναι πραγματικές.
 
Το ότι οι φυλακισμένοι, ωστόσο, μπορούν να δουν μόνο τις σκιές αυτές, δε σημαίνει ότι ο υπαρκτός κόσμος περιορίζεται μόνο μέσα στο σπήλαιο.<ref>[http://platosallegory.com/ Allegory Of The Cave - Home<!-- Αυτόματα δημιουργημένος τίτλος -->]</ref>. Αν κάποιοι καταφέρουν να λυθούν από τις αλυσίδες και βγουν από το σπήλαιο, θα τυφλωθούν από τη λάμψη του Ήλιου και θα επιστρέψουν πίσω. Αν, ωστόσο, συνηθίσουν το φως, θα δουν καθαρά τον [[Ήλιος|Ήλιο]], που συμβολίζει το Αγαθό, και θα καταλάβουν ότι όσα έβλεπαν μέσα στο σπήλαιο ήταν απλά προβολές, σκιές της αλήθειας. Ίσως σκεφτούν να επιστρέψουν πίσω, λυπούμενοι τους φυλακισμένους συντρόφους τους. Πίσω, όμως, στο σπήλαιο, δε θα μπορούν να συνηθίσουν στο σκοτάδι, και, προσπαθώντας να διδάξουν στους υπόλοιπους την αλήθεια, ίσως δεχτούν το μίσος και την αντίδρασή τους<ref name="dede" />. Ωστόσο, όσοι ελευθερώθηκαν, οι φιλόσοφοι, έχουν χρέος να επιστρέψουν πίσω και να διδάξουν και τους υπόλοιπους.
 
Συχνά, ο Ήλιος, που συμβολίζει το Αγαθό, ωθεί στην ερμηνεία του Μύθου του Σπηλαίου από θρησκευτικής απόψεως: χωρίς Θεό, οι άνθρωποι ζουν μέσα το σκοτάδι.<ref>[http://www.helium.com/items/1065272-interpreting-platos-cave Interpreting Platos Cave - by Kate Rosenberger - Helium<!-- Αυτόματα δημιουργημένος τίτλος -->]</ref> Ο κόσμος μέσα στο σπήλαιο εκφράζει την εμμονή στα "αισθητά πράγματα", όσων μπορούν οι άνθρωποι να αντιληφθούν με τις αισθήσεις τους, ενώ η άνοδος στον πραγματικό κόσμο και η όραση των αληθινών Ιδεών υπό το φως του Ήλιου οδηγούν στην εναρμόνιση των τριών τμημάτων της ψυχής και την ενδυνάμωση του λογιστικού.<ref>[http://archive.is/20120804015033/www.inpsy.gr/Articles/Bousiou%20ChaidoGR.htm Μια απόπειρα ψυχαναλυτικής ερμηνείας του πλατωνικού σπηλαίου]</ref>
Μέσα από τον [[εσχατολογία|εσχατολογικό]] [[Μύθος του Ηρός|''Μύθο του Ηρός'']], γίνεται η περιγραφή του μεταθανάτιου ταξιδιού του Ηρός, ενός στρατιώτη που πέθανε στη μάχη και επανήλθε στη ζωή πάνω στη νεκρική πυρά της μετενσάρκωσης, των ουράνιων σφαιρών του αστρικού σύμπαντος. Ο Ηρός αντικρύζει τις πύλες του ουρανού και της γης μέσα από τις οποίες ταξιδεύουν οι ψυχές ανάλογα με το αν, κατά τη διάρκεια της ζωής πάνω στη γη, οι άνθρωποι υπήρξαν δίκαιοι ή άδικοι. Κεντρικό σύμβολο αποτελεί το Αδράχτι της [[Ανάγκη (μυθολογία)|Ανάγκης]], που σχημάτιζε 8 κύκλους, πάνω σε καθέναν από τους οποίους βρισκόταν μια [[Σειρήνες|Σειρήνα]] που τραγουδούσε μια νότα: όλες μαζί σχημάτιζαν μια αρμονία, τη μουσική των ουράνιων σφαιρών. Εκεί βρίσκονταν και οι 3 [[Μοίρες]], στις οποίες έπρεπε να πάνε οι ψυχές για να επιλέξουν το είδος της ζωής που ήθελαν να ζήσουν στην επόμενη ενσάρκωσή τους.
 
Η ιστορία αυτή επικεντρώνεται στην ιδέα ότι οι ηθικοί άνθρωποι επιβραβεύονται και οι ανήθικοι τιμωρούνται μετά το θάνατό τους. Ο [[Πλάτων]] έχει επηρεαστεί από παλαιότερες προφορικές παραδόσεις, από τους [[Ορφισμός (θρησκεία)|Ορφικούς]]<ref>{{cite book|title=The Orphic Moment: Shaman to Poet-thinker in Plato, Nietzsche, and Mallarmé|author=Robert McGahey|publisher=SUNY Press|year=1994|isbn=079141941X|chapter=Plato's Orphic Universe, Orphic Music: Er and the Music of the Spheres}}</ref> και τους [[Πυθαγόριοι|Πυθαγόρειους]], ενώ σύγχρονοι μελετητές επισημαίνουν επιδράσεις από τη θεωρία του [[ινδουϊσμός|ινδουϊσμούΙνδουϊσμού]] και του [[Ζωροαστρισμός|Ζωροαστρισμού]].<ref>A. D. Nock (1929), "Studien zum antiken Synkretismus aus Iran und Griechenland by R. Reitzenstein, H. H. Schaeder, Fr. Saxl", The Journal of Hellenic Studies 49 (1), p. 111-116</ref>
 
== Υποδοχή του έργου, επίδραση και ερμηνείες ==
Η [[αγγλικά|αγγλική]] μετάφραση του τίτλου του πλατωνικού διαλόγου (''Republic'') προέρχεται από το έργο του [[Κικέρων]]α ''De re publica'', τρεις αιώνες αργότερα. Ο Κικέρων μιμείται το ύφος των πλατωνικών διαλόγων και ασχολείται με πολλά από τα θέματα που θίγονται στην Πολιτεία. Ο [[Σκιπίων ο Αφρικανός]], κεντρικός ήρωας του έργου, εκφράζει την εκτίμησή του για τον [[Πλάτων]]α και τον [[Σωκράτης|Σωκράτη]] όταν μιλούν για την Πολιτεία, όπου στα [[λατινικά]] μεταφέρεται ως ''[[Res publica]]''. Ενώ ο Σωκράτης και οι σύντροφοί του συζητούσαν για τη φύση της πόλης και για κάθε μορφή διακυβέρνησης, στο έργο του [[Κικέρων]]α συζητείται η οργάνωση του κράτους εκείνη τη δεδομένη χρονική στιγμή, δηλαδή η [[Ρωμαϊκή Δημοκρατία]].
 
Από την άλλη πλευρά, ο [[Γάιος Κορνήλιος Τάκιτος|Τάκιτος]], χωρίς να αναφέρεται ονομαστικά στον Πλάτωνα και την ''Πολιτεία'', ασκώντας ίσως κριτική στο έργο του Κικέρωνα και του [[Αριστοτέλης|Αριστοτέλη]], αναφέρει ότι:<blockquote>'Πράγματι, ένα έθνος ή μια πόλη κυβερνείται είτε από το λαό είτε από μια ανώτερη τάξη είτε από ένα μονάρχη. Ένα εφευρεθέν σύστημα διακυβέρνησης από μια επιλογή των παραπάνω συστατικών είναι περισσότερο ιδεατό παρά πραγματικότητα. Κι ακόμα κι αν γίνει πραγματικότητα, δε θα έχει μέλλον.<ref>Nam cunctas nationes et urbes populus aut primores aut singuli regunt: delecta ex iis (his) et consociata (constituta) rei publicae forma laudari facilius quam evenire, vel si evenit, haud diuturna esse potest. [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.02.0077:book=4:chapter=33 Τάκιτος, ''Χρονικά'', Βιβλίο Δ', 33]</ref></blockquote>Ουσιαστικά, αυτό που εκφράζει στο συγκεκριμένο σημείο του έργου του είναι πως η ενδελεχής ανάλυση και περιγραφή της λειτουργίας ενός πραγματικού κράτους, έχει μεγαλύτερη πρακτικότητα απ' όσο φιλοσοφικές αναλύσεις για την ιδεώδη μορφή ενός πολιτεύματος.
 
Στην καθοριστική εποχή της μετάβασης της [[Ρώμη]]ς από την αρχαία [[πολυθεϊσμός|πολυθεϊστική]] θρησκεία στο [[Χριστιανισμός|Χριστιανισμό]], ο [[Αυγουστίνος Ιππώνος]] έγραψε το έργο "''Η Πολιτεία του Θεού''" ([[λατινικά]]: ''Civitate Dei''), περιγράφοντας μια ιδεατή πόλη, την ''αιώνια [[Ιερουσαλήμ]]'', αντλώντας αναφορές από τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη και τον Κικέρωνα.
 
=== 20ός αιώνας ===
Οι περισσότεροι σχολιαστές της πλατωνικής Πολιτείας αποτρέπουν την ανάγνωση του έργου ως ''εγχείριδιοεγχειρίδιο καλής διακυβέρνησης'', καθώς τα πιο πολλά είδη πολιτεύματος που περιγράφονται στο έργο φέρουν ελάχιστες ομοιότητες με ανάλογα πολιτεύματα στα σύγχρονα [[δημοκρατία|δημοκρατικά κράτη]] ή [[συνταγματική μοναρχία|κράτη με συνταγματική μοναρχία]]. Οι ιδέες της δημοκρατίας και της ουτοπίας, όπως περιγράφονται στο έργο, είναι άρρηκτα δεμένες με τις [[πόλη κράτος|πόλεις-κράτη]] της [[Αρχαία Ελλάδα|Αρχαίας Ελλάδας]].
 
Οι κριτικές και οι απόψεις που εκφράστηκαν κατά τον 20ό αιώνα έχουν ως κοινό άξονα την άποψη πως η παιδαγωγική αξία της ''Πολιτείας'' είναι πολύ μεγαλύτερη από την πρακτική της αξία, καθώς πρόκειται περί θεωρητικού έργου. Ωστόσο, υπάρχει η άποψη ότι ο [[Πλάτωνας]] περιέγραψε αυτό το είδος πολιτεύματος, καθώς το θεωρούσε ''ικανό προς εφαρμογή''.<ref name=russell/>
22.792

επεξεργασίες