Διαφορά μεταξύ των αναθεωρήσεων του «Μακεδονικός Αγώνας»

μ
Αναστροφή της επεξεργασίας από τον 94.66.56.4 (συνεισφ.), επιστροφή στην τελευταία εκδοχή υπό Skylax30
μ (Αναστροφή της επεξεργασίας από τον 94.66.56.4 (συνεισφ.), επιστροφή στην τελευταία εκδοχή υπό Skylax30)
Ετικέτα: Επαναφορά
{{Πληροφορίες στρατιωτικής σύγκρουσης
| τίτλος = Μακεδονικός αγώναςΑγώνας
| πόλεμος =
| εικόνα = Bulgarian-Exarchate-1870-1913Ethnographische Karte von Makedonien (1899).jpg
| λεζάντα = Γλωσσικές και θρησκευτικές κοινότητες της Μακεδονίας σε Αυστριακό εθνογραφικό χάρτη του 1899.
| λεζάντα = Τα όρια της Βουλγαρικής Εξαρχίας με κόκκινο
|έναρξη=|τερματισμός=| ημερομηνία = 1904–1908
| τόπος = [[Μακεδονία]]
| έκβαση = Οι συγκρούσεις σταμάτησαν μετά την [[Νεότουρκοι|επανάσταση των Νεοτούρκων]]
| πλευρά1 = [[Ελληνομακεδονικό Κομιτάτο]] (Μακεδονομάχοι) <hr />[[Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως|Οικουμενικό Πατριαρχείο]]
| πλευρά1 = [[Αρχείο:Ottoman Flag.svg|border|22px]] [[Οθωμανική Αυτοκρατορία]]
| πλευρά2 = [[Εσωτερική Μακεδονική Επαναστατική Οργάνωση|ΕΜΕΟ]] ([[Κομιτατζήδες]]) <hr /> [[Ανωτάτη Μακεδονο-Αδριανουπολική Επιτροπή]]<hr />[[Βουλγαρική Εξαρχία]]
| πλευρά3 = [[Αρχείο:Ottoman Flag.svg|border|22px]] [[Οθωμανική Αυτοκρατορία]]
* [[Οθωμανικός Στρατός|Στρατός]]
* Βασιβουζούκοι (άτακτοι)
| πλευρά4 = [[Σερβικός Οργανισμός Τσέτνικ]]
| πλευρά2 = Ελληνομακεδονικό Κομιτάτο (Μακεδονομάχοι) <hr />[[Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως|Οικουμενικό Πατριαρχείο]]
| αρχηγός1 = [[Ίων Δραγούμης]] <br/> [[Γεώργιος Κατεχάκης]] <br/> [[Λάμπρος Κορομηλάς]] <br/> [[Κωνσταντίνος Μαζαράκης]] <br/> [[Κώττας Χρήστου]]
| πλευρά3 = Βουλγαρικό Κομιτάτο ([[Εσωτερική Μακεδονική Επαναστατική Οργάνωση|ΕΜΕΟ]]) <hr />[[Βουλγαρική Εξαρχία]]
| αρχηγός2 = [[Χρίστο Τατάρτσεφ]]
| αρχηγός1 =
| αρχηγός3 = [[Αμπντούλ Χαμίτ Β΄]] <br/> [[Χιλμή πασάς]]
| αρχηγός2 =
| αρχηγός3αρχηγός4 = [[Μπασέτα]]
| τίτλος αρχηγών =
| σθένος1 = 2.000 ένοπλοι (στην ακμή) (η συντριπτική πλειοψηφία τους [[Έλληνες Μακεδόνες|Μακεδόνες]])<ref name="IEEXIV254">Γεώργιος Χριστόπουλος, Ιωάννης Μπαστιάς (1977), Ιστορία του Ελληνικού Εθνους: Νεώτερος Ελληνισμός απο το 1881 ως 1913, Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, σελ. 254.</ref>
| σθένος1 =
| σθένος2 = Δεν υπάρχει σαφής εκτίμηση, αλλά πάνω από 20.000 ''(4.000 [[κομιτατζήδες]] μόνο στις περιοχές [[Παλαιά Δοϊράνη|Δοϊράνης]] - [[Γευγελή]]ς)''<ref>Κωνσταντίνος Αποστόλου Βακαλόπουλος, Εθνοτική Διαπάλη στη Μακεδονία (1894 – 1904), Η Μακεδονία στις παραμονές του Μακεδονικού Αγώνα, Ηρόδοτος, Θεσσαλονίκη, 1999, σελ. 170</ref>
| σθένος2 =
| σθένος3 =
| απολογισμός1σθένος4 =
| απολογισμός1 = Νεκροί: 700 ένοπλοι</br>1.250 άμαχοι<ref name="IEEXIV254"/>
| απολογισμός2 =
| απολογισμός3 =
| απολογισμός4 =
| τίτλος απολογισμού =
| γεωγραφικό πλάτος =
| γεωγραφικό μήκος =
| χάρτης =
| σημείωση χάρτη =
| σημειώσεις =
}}
 
[[File:Edward Stanford 1877.jpg|350px|right|thumb|Εθνολογικός χάρτης της Ελλάδας, κατά Edward Stanford, 1877. Αναπαράγεται στο Σπ. Μαρκεζίνης, Ιστορία της Νεωτέρας Ελλάδος. Πράσινο: Βούλγαροι. Γκρι: Έλληνες]]
Ο '''Μακεδονικός αγώνας''' ήταν ένοπλη αντιπαράθεση στις αρχές του [[20ος αιώνας|20ου αιώνα]] που διήρκεσε περίπου 4 χρόνια ([[1904]]-[[1908]]) και διεξήχθη στη [[Μακεδονία]] (τότε μέρος της [[Οθωμανική Αυτοκρατορία|Οθωμανικής Αυτοκρατορίας]]) μεταξύ κυρίως [[Έλληνες|Ελλήνων]], [[Βούλγαροι|Βουλγάρων]] και Τούρκων, και δευτερευόντος [[Σέρβοι|Σέρβων]] και [[Ρουμάνοι|Ρουμάνων]] από τη στιγμή που έγινε αντιληπτό πως η σημαντική αυτή επαρχία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας θα ήταν η επόμενη εδαφική απώλεια του ''[[Οθωμανική Αυτοκρατορία|Μεγάλου Ασθενούς]]''.<ref>Βασίλης Γούναρης, ''Ο Μακεδονικός Αγώνας'', στο Συλλογικό: ''Η Ελλάδα τον 20ο αιώνα: 1900-1910'', Επτά Ημέρες της Καθημερινής, 17/10/1999, σελ.13 [http://www.scribd.com/collections/2926021/7-%CE%97%CE%9C%CE%95%CE%A1%CE%95%CE%A3-%CE%9A%CE%91%CE%98%CE%97%CE%9C%CE%95%CE%A1%CE%99%CE%9D%CE%97-%CE%97-%CE%95%CE%9B%CE%9B%CE%91%CE%94%CE%91-%CE%A4%CE%9F%CE%9D-20%CE%BF-%CE%91%CE%99%CE%A9%CE%9D%CE%91 Η Ελλάδα τον 20ο αιώνα: 1900-1910] pdf</ref>
 
[[File:Balkans-ethnic (1861).jpg|350px|right|thumb|Εθνολογικός χάρτης της "Ευρωπαϊκής Τουρκίας", Guillaume Lejean, 1861. Μπλε: Έλληνες. Πράσινο: Βούλγαροι. Κόκκινο: Τούρκοι]]
Λόγω του ότι, η περιοχή της [[Μακεδονία|Μακεδονίας]], τέθηκε υπό διεθνή Επιτροπεία μετά τη [[Συνθήκη του Βερολίνου (1878)|Συνθήκη του Βερολίνου]] (1878) και [[Γάλλοι]], [[Ρώσοι]] και [[Αυστρουγγαρία|Αυστριακοί]] στρατιωτικοί ανέλαβαν καθήκοντα παράλληλης διοίκησης με τους [[Οθωμανική Αυτοκρατορία|Οθωμανούς]], η [[Υψηλή Πύλη]] αδυνατούσε να παρέμβει δραστικά στις ένοπλες συγκρούσεις μεταξύ [[Έλληνες|Ελλήνων]] και [[Βούλγαροι|Βουλγάρων]], οι αντιμαχόμενες πλευρές προσπαθούσαν κατά καιρούς, αφενός να στρέφουν τις ευρωπαϊκές και οθωμανικές στρατιωτικές διοικήσεις κατά των αντιπάλων τους, και αφετέρου να συνεργάζονται με όποιες απ' αυτές ήταν δυνατό, ενώ παράλληλα το [[Ηνωμένο Βασίλειο]] υπέσκαπτε με κάθε τρόπο την ενδεχόμενη [[Ελλάς|Ελληνο]]-[[Βουλγαρία|Βουλγαρική]] συνεργασία, φοβούμενη την εκμετάλλευσή της από τη [[Ρωσική Αυτοκρατορία|Ρωσία]].
 
Ο '''Μακεδονικός Αγώνας''' ήταν μία σειρά συγκρούσεων μεταξύ κυρίως [[Έλληνες|ελληνικών]] και [[Βούλγαροι|βουλγαρικών]] ένοπλων σωμάτων που διεξήχθη από το 1904 ως το 1908 στην [[Μακεδονία (περιοχή)|περιοχή της Μακεδονίας]] (τότε μέρος της [[Οθωμανική Αυτοκρατορία|Οθωμανικής Αυτοκρατορίας]]) με σκοπό τον [[έθνος|εθνικό]] προσεταιρισμό των κατοίκων της περιοχής, ιδίως των [[σλαβόφωνοι στην οθωμανική Μακεδονία|σλαβόφωνων]] Χριστιανών.<ref>{{cite journal|title='Conquering the souls': nationalism and Greek guerrilla warfare in Ottoman Macedonia, 1904-1908|first=Dimitris|last=Livanios|journal=Byzantine and Modern Greek Studies|year=1999|volume=23|url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/40679BB0857F424291E33DE6F907137A/S0307013100003128a.pdf/conquering_the_souls_nationalism_and_greek_guerrilla_warfare_in_ottoman_macedonia_19041908.pdf|pages=195-6}}</ref> Δευτερευόντως συμμετείχαν στις συγκρούσεις αυτές [[Σέρβοι|σερβικές]] και [[Ρουμάνοι|ρουμανικές]] ένοπλες ομάδες.{{πηγή}} Η ελληνική ένοπλη παρέμβαση στη Μακεδονία ξεκίνησε στην ευνοϊκή για την Ελλάδα συγκυρία που προέκυψε μετά την αποτυχία της [[εξέγερση του Ίλιντεν|εξέγερσης του Ίλιντεν]] το 1903 και εντάθηκε μετά το θάνατο του [[Παύλος Μελάς|Παύλου Μελά]] τον Οκτώβριο του 1904.<ref>Βασίλης Γούναρης, ''Ο Μακεδονικός Αγώνας'', στο Συλλογικό: ''Η Ελλάδα τον 20ό αιώνα: 1900-1910'', Επτά Ημέρες της Καθημερινής, 17/10/1999, σελ.12-3 [http://www.scribd.com/collections/2926021/7-%CE%97%CE%9C%CE%95%CE%A1%CE%95%CE%A3-%CE%9A%CE%91%CE%98%CE%97%CE%9C%CE%95%CE%A1%CE%99%CE%9D%CE%97-%CE%97-%CE%95%CE%9B%CE%9B%CE%91%CE%94%CE%91-%CE%A4%CE%9F%CE%9D-20%CE%BF-%CE%91%CE%99%CE%A9%CE%9D%CE%91 Η Ελλάδα τον 20ό αιώνα: 1900-1910] pdf</ref> Σταδιακά τα ελληνικά σώματα κατάφεραν να επικρατήσουν, αλλά η ένοπλη τους δράση τερματίστηκε με την [[Επανάσταση των Νεοτούρκων]] το 1908.
== Σύνοψη ==
Στη Μακεδονία, όπως άλλωστε και στην υπόλοιπη [[Οθωμανική Αυτοκρατορία]], η καλύτερη και πιο γόνιμη γη στα πεδινά ανήκε κυρίως σε Οθωμανούς μπέηδες. Οι περισσότεροι από αυτούς ήταν αλβανικής καταγωγής και ασκούσαν παράλληλα χρέη φοροεισπράκτορα που αυθαιρετούσαν και χρηματίζονταν ασύστολα, διαθέτοντας και μια ένοπλη τοπική αστυνομία. Έτσι η ζωή για το χωρικό ήταν σκληρή και η δικαιοσύνη δυσεύρετη.
 
[[Αρχείο:Στο προαύλιο της Μητρόπολης Καστοριάς το 1904.jpeg|thumb|left|300px|Στιγμιότυπο από το συλλαλητήριο στο προαύλιο χώρο της [[Ιερά Μητρόπολις Καστορίας|Μητρόπολης Καστοριάς]] τον Μάιο του [[1904]] κατά την άφιξη του [[Βουλγαρική Εξαρχία|εξαρχικού]] επισκόπου Γρηγόριου που τελικά φυγαδεύθηκε συνοδεία Τούρκων μετά από λίγες ημέρες. Ο [[Γερμανός Καραβαγγέλης]] απευθυνόμενος στους συγκεντρωθέντες μεταξύ των άλλων είπε: «άνευ βουλγαρικής κοινότητος εις Καστορίαν».]]
 
Στα ορεινά και στις πιο απομονωμένες περιοχές ύπήρχαν ελεύθερα χωριά, φτωχά και με άγονη γη. Πλήρωναν μόνο φόρους στους Οθωμανούς και ήταν στο έλεος ληστρικών συμμοριών όταν δεν ανέθεταν την ασφάλειά τους σε τοπικούς λήσταρχους. Οι πιο δραστήριοι ήταν εποχιακοί εργάτες, καρβουνιάρηδες ή ξυλοκόποι, ενώ άλλοι αναγκάζονταν να στραφούν στη ληστεία, επάγγελμα αρκετά αποδοτικό εκείνη την εποχή.<ref>Ιστορία Ελληνικού Έθνους, τόμ. ΙΔ΄ σ. 222, εκδ. Αθηνών, 1977</ref> Τόπος χωρίς οδικό δίκτυο και με περιοχές τελείως απομονωμένες η μια από την άλλη με έλλειψη ασφάλειας, σύντομα θα υποστεί τη βουλγαρική προπαγάνδα που θα κυριαρχήσει με την τρομοκρατία.<ref>Χαλκιόπουλος, Έλληνες Ορθόδοξοι χριστιανοί υπό την βουλγαρικήν τρομοκρατίαν από του 1904, 1910</ref> Έτσι αναδεικνύονται πρωτοκλασάτα στελέχη, αρχικά της [[ΕΜΕΟ]] ο [[Βασίλ Τσακαλάρωφ|Τσακαλάρωφ]] στο Σμαρδέσι, ο Μήτρε Βλάχος στο Μακροχώρι και ο Λαζάρ Ποπτράϊκωφ στο Δενδροχώρι.
 
Ενόψει της προετοιμασίας της [[Εξέγερση του Ίλιντεν|εξέγερσης του Ίλιντεν]] (20 Ιουλίου 1903) χρίζονται οι τοπικοί ηγέτες<ref>Σύσκεψη στην [[Πολυκέρασο Καστοριάς|Πολυκέρασο]]-[[Μπόρις Σαράφωφ]], [[Βασίλ Τσακαλάρωφ]] κ.α. (Τσερέσνιτσα) στις 20 Μαρτίου 1902</ref> και τέλος του Αυγούστου [[1902]] πραγματοποιείται στο Σιδηροχώρι Καστοριάς συνάντηση του απεσταλμένου του [[Τσόντεφ]] από το περιβάλλον της [[Ανωτάτη Μακεδονο-Αδριανουπολική Επιτροπή|βουλγαρικής ανωτάτης αρχής]] με τους τοπικούς ηγέτες που δηλώνουν ότι δεν είναι έτοιμοι για μια τέτοια εξέγερση, αντιδρώντας μερικοί και στην βουλγαρική πρωτοβουλία.<ref>ΙΕΕ, τόμ. ΙΔ΄ σ. 226, εκδ. Αθηνών 1977</ref> Ένα μήνα περίπου μετά την εξέγερση καίγονται τα περισσότερα χωριά από τους Οθωμανούς, μερικά ολοσχερώς και τον Οκτώβριο του [[1904]] σκοτώνεται στη Στάτιστα (σημερινός Μελάς) ο [[Παύλος Μελάς]]. Με το [[Νεότουρκοι|κίνημα των Νεότουρκων]] το [[1908]] αναστέλλεται<ref>Αλέξανδρος Μαζαράκης, Αι ιστορικαί περιπέτειαι της Μακεδονίας, 1912</ref> κάθε εμπόλεμη δραστηριότητα μέχρι τους [[Βαλκανικοί πόλεμοι|Βαλκανικούς πολέμους]] 1912-1913.
 
Ο Μακεδονικός Αγώνας ξεκίνησε από την περιοχή της [[Καστοριά]]ς (ειδικότερα στα [[Κορέστια]]) και περί το τέλος του είχε επεκταθεί σ΄ όλη τη σημερινή Μακεδονία μέχρι και των περιοχών του [[Μοναστήρι (ΠΓΔΜ)|Μοναστηρίου]], [[Γευγελή]]ς, [[Λίμνη Δοϊράνη|Δοϊράνη]]ς κ.λ.π. Σκοπός των αντιπάλων ήταν ο εκφοβισμός ή η εξόντωση των αντίθετων στοιχείων και ο προσεταιρισμός του πληθυσμού προς την Βουλγαρική και την Ελληνική εκκλησία και εθνικό φρόνημα, δράση η οποία γρήγορα εξελίχθηκε σε αγώνα αλληλοεξόντωσης των εκατέρωθεν ενόπλων τμημάτων.
 
== Ο καθορισμός των σφαιρών επιρροής της μείζονος Μακεδονίας ==
Η ελληνική θέση για τη Μακεδονία ήταν σαφής. Η Ελλάδα διεκδικούσε την ιστορική Μακεδονία (το σημερινό ελληνικό τμήμα της Μακεδονίας και τη γραμμή [[Αχρίδα]]ς-[[Μπίτολα|Μοναστηρίου]]-[[Στρώμνιτσα]]ς-[[Μελένικο|Μελενίκου]]) και πάντοτε ανέμενε από τη Βουλγαρία την εκδήλωση ενδιαφέροντος για τον καθορισμό της διαχωριστικής γραμμής. Το [[Οικουμενικό Πατριαρχείο]] ήταν πρόθυμο να προβεί σε άρση του βουλγαρικού σχίσματος, υπό τον όρο ότι ο [[Βουλγαρική Εξαρχία|Βούλγαρος Έξαρχος]] θα εγκατέλειπε την [[Κωνσταντινούπολη]], θα εγκαθίστατο στη Σόφια και η δικαιοδοσία του θα περιοριζόταν στη Βουλγαρική Ηγεμονία και την [[Ανατολική Ρωμυλία]].
 
{{Quote box
| width = 20em
| bgcolor = #FFF7EF
| align = right
| quote =«Η Βουλγαρία, έχοντας εξασφαλίσει τον Οκτώβριο του 1897 τρία νέα [[Βεράτι|σουλτανικά βεράτια]] για εξαρχικούς επισκόπους στη [[Δίβρη (ΠΓΔΜ)|Δίβρα]], το [[Μοναστήρι (ΠΓΔΜ)|Μοναστήρι]] και τη [[Στρώμνιτσα]], ως αποτέλεσμα της ουδέτερης στάσης που τήρησε στον [[Ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897|ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897]], σε καμιά περίπτωση δεν δεχόταν τη λύση της διανομής και απλά ήθελε να βολιδοσκοπήσει την στάση της Ελλάδας.<br>
[[Σπυρίδων Σφέτας]], Η πορεία προς το Ίλιντεν και οι απαρχές της ένοπλης φάσης του Μακεδονικού αγώνα.<ref>[[Σπυρίδων Σφέτας]], Η πορεία πρός το Ίλιντεν και οι απαρχές της ένοπλης φάσης του Μακεδονικού Αγώνα, εκδ. Επίκεντρο, 2001</ref>
}}
 
Η πολιτική της διατήρησης καλών σχέσεων με την Οθωμανική Αυτοκρατορία που εγκαινίασε ο Βούλγαρος Πρωθυπουργός [[Στέφανος Σταμπούλωφ]] (1887-1894) αποσκοπούσε στη βουλγαρική διείσδυση στη Μακεδονία μέσω της έκδοσης σουλτανικών
[[Βεράτι|βερατιών]] για Βούλγαρους επισκόπους και της κατασκευής της σιδηροδρομικής γραμμής Σόφιας-Κιούστεντιλ-Σκοπίων.
 
Η Ελλάδα είχε ως άξονα της πολιτικής της, πέρα από την προώθηση του εκπαιδευτικού και του εκκλησιαστικού έργου, την κατανομή του ευρύτερου μακεδονικού χώρου σε ελληνική και σλαβική ζώνη επιρροής. Η Σερβία, για την οποία το βιλαέτι του Κοσόβου (με πρωτεύουσα τα Σκόπια) δεν συμπεριλαμβανόταν στον μακεδονικό χώρο, αλλά αποτελούσε την Παλαιά Σερβία, δεν ήταν βασικά αντίθετη στη ιδέα της διανομής. Κατά τις σχετικές ελληνοσερβικές διαπραγματεύσεις στην τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα η Αθήνα και το [[Βελιγράδι]] συμφωνούσαν ότι η νότια ζώνη ήταν ελληνική και η βόρεια σλαβική, αλλά υπήρχαν ορισμένες διαφωνίες σχετικάμε την επιδίκαση ορισμένων πόλεων της μεσαίας ζώνης στην Ελλάδα ή τη Σερβία.
 
Η Αθήνα παρακολουθούσε τις κινήσεις των Βουλγαρομακεδονικών κομιτάτων και δεν απέκλειε βουλγαρική εξέγερση στη Μακεδονία. Μιλώντας στις 19 Μαΐου 1902 με τον πρέσβη της Αυστρο-Ουγγαρίας στην Αθήνα Μπούριαν, ο πρωθυπουργός [[Αλέξανδρος Ζαΐμης]] αναφέρθηκε στην προπαγάνδα της [[ΕΜΕΟ]] (ВМРО) για μια υπερεθνική εξέγερση όλων των Χριστιανών της Μακεδονίας ώστε να αυτονομηθεί η Μακεδονία. Η προπαγάνδα αυτή, συνέχισε ο Ζαΐμης, παρέσυρε και μερικούς Έλληνες, που άρχισαν να πιστεύουν ότι ήρθε η στιγμή μιας κοινής ενέργειας με τους Σλάβους για την απελευθέρωση, αλλά η ελληνική κυβέρνηση μέσω των προξενείων της τους προειδοποίησε για τις οδυνηρές συνέπειες, διότι «αυτοί θα βγάλουν τα κάστανα από τη φωτιά αντί για τους Βούλγαρους». Ιδιαίτερα επισήμανε ο Ζαΐμης ότι η Θεσσαλία είχε καταστεί κέντρο λαθρεμπορίου όπλων από Βουλγάρους που εγκαθίσταντο εκεί δήθεν ως εργάτες, αλλά ο πραγματικός τους σκοπός ήταν η αγορά όπλων, που είχαν εγκαταλειφθεί από τον ελληνικό στρατό μετά την ήττα του 1897. Οι ελληνικές αρχές, όταν τους συνελάμβαναν, τους αφόπλιζαν και τους απέλαυναν, κατέληξε ο Ζαΐμης.
 
Το ζήτημα επανέφερε προς συζήτηση ο Πρωθυπουργός και Υπουργός Εξωτερικών, Αλέξανδρος Ζαΐμης, τον Οκτώβριο του [[1897]], μετά την ήττα της Ελλάδας στον ελληνοτουρκικό πόλεμο και ενόψει των διαπραγματεύσεων για τη σύναψη συνθήκης ειρήνης. Πρότεινε στον Βούλγαρο διπλωματικό πράκτορα στην Αθήνα, Πέταρ Ντιμιτρόφ, να καθορίσουν η Ελλάδα, η Βουλγαρία και η Σερβία τις σφαίρες επιρροής τους στη Μακεδονία, χαρακτηρίζοντας ως ουδέτερη μια ζώνη, στην οποία θα είχαν διεκδικήσεις και οι τρεις πλευρές. Η βουλγαρική κυβέρνηση του Στοίλοφ απάντησε διπλωματικά στις 13 Νοεμβρίου ότι δέχεται βασικά να συζητήσει το θέμα, αλλά με τον όρο ότι η ελληνική κυβέρνηση να καθορίσει επακριβώς τη γεωγραφική περιοχή που διεκδικεί, όπως και την ουδέτερη ζώνη. Ένα μήνα αργότερα ο Ζαΐμης άφησε να εννοηθεί ότι η ελληνική κυβέρνηση θα γνωστοποιήσει τα βόρεια όρια της ουδέτερης ζώνης, αλλά αναμένει ότι ταυτόχρονα και η Βουλγαρία θα αποσαφηνίσει τα νότια όρια της ουδέτερης ζώνης. Τέτοιες υπεκφυγές αποδείκνυαν την αμοιβαία καχυποψία. Η Βουλγαρία, έχοντας εξασφαλίσει τον Οκτώβριο του 1897 τρία νέα [[Βεράτι|σουλτανικά βεράτια]] για εξαρχικούς επισκόπους στη [[Δίβρη (ΠΓΔΜ)|Δίβρα]], το [[Μοναστήρι (ΠΓΔΜ)|Μοναστήρι]] και τη [[Στρώμνιτσα]], ως αποτέλεσμα της ουδέτερης στάσης που τήρησε στον ελληνο-τουρκικό πόλεμο, σε καμιά περίπτωση δεν δεχόταν τη λύση της διανομής και απλά ήθελε να βολιδοσκοπήσει την στάση της Ελλάδας.<ref>Σπυρίδων Σφέτας <small>«Η πορεία προς το Ίλιντεν και οι απαρχές του ένοπλου Μακεδονικού Αγώνα», σσ. 5-9</small></ref>
 
== Η κατάσταση στη Μακεδονία ==
{{κύριο|Μακεδονικό ζήτημα}}
Ο αγώνας για την ανεξαρτησία της Μακεδονίας είχε αρχίσει συγχρόνως με την Ελληνική Επανάσταση του [[1821]]. Οι εξεγέρσεις όμως του [[Εμμανουήλ Παπάς|Εμμανουήλ Παπά]] στη [[Χαλκιδική]], της [[Νάουσσα]]ς με το [[Ζαφειράκης Θεοδοσίου|Ζαφειράκη Θεοδοσίου]] το [[1822]] καθώς και η αποτυχημένη [[Επανάσταση του Λιτοχώρου]] το [[1878]] είχαν καταπνιγεί από τους Τούρκους.<ref>Απόστολος Βακαλόπουλος, ''Η Μακεδονία κατά την Ελληνική Επανάσταση του 1821'' στο: συλλογικό ΄΄Μακεδονία: 4000 χρόνια ελληνικής ιστορίας και πολιτισμού΄΄, Εκδοτική Αθηνών, 1992, σελ. 438-442</ref> Με την ίδρυση του μικρού Ελληνικού Βασιλείου, μόνιμη επιδίωξη των Ελλήνων ήταν η τύχη των υπόδουλων που ήταν υπό τον Οθωμανικό ζυγό.
Ο αγώνας για την ανεξαρτησία της Μακεδονίας είχε αρχίσει συγχρόνως με την Ελληνική Επανάσταση του [[1821]]. Οι εξεγέρσεις όμως του [[Εμμανουήλ Παπάς|Εμμανουήλ Παπά]] στη [[Χαλκιδική]], της [[Νάουσα]]ς με το [[Ζαφειράκης Θεοδοσίου|Ζαφειράκη Θεοδοσίου]] το [[1822]] καθώς και η αποτυχημένη [[Επανάσταση του Λιτοχώρου]] το [[1878]] είχαν καταπνιγεί από τους Τούρκους.<ref>Απόστολος Βακαλόπουλος, ''Η Μακεδονία κατά την Ελληνική Επανάσταση του 1821'' στο: συλλογικό ΄΄Μακεδονία: 4000 χρόνια ελληνικής ιστορίας και πολιτισμού΄΄, Εκδοτική Αθηνών, 1992, σελ. 438-442</ref> Με την ίδρυση του μικρού Ελληνικού Βασιλείου, μόνιμη επιδίωξη των Ελλήνων ήταν η τύχη των υπόδουλων που ήταν υπό τον οθωμανικό ζυγό.
 
{{Quote box
| width = 25em
| bgcolor = #F7FBFF
| align = right
| quote = "Ο Σουλτάνος τελικά έδινε δικαίωμα στηνστη νέα Εκκλησία, εφόσον είχε στο εκκλησίασμα την πλειοψηφία των 2/3 να ιδρύσει Μητρόπολη και αν είχε το 1/3 τουλάχιστον να κατέχει μια εκκλησία....<ref>[[Ανδρέας Νανάκης]], Εκκλησία-Γένος-Ελληνισμός, εκδ. ΤΕΡΤΙΟΣ, Κατερίνη 1993</ref><br />
«Ἀν αὐτό ληφθῇ ὡς πρόσχημα διά τήν ἐνσπορᾶ διχόνοιας καί ἀναταραχής μεταξύ τὢν κατοίκων, οἱ ἔνοχοι τέτοιων ἐνεργειών θά τιμωρηθούν, σύμφωνα μέ τό νόμο».|source = <small>ΑΡΘΡΟ Χ (10ον) του [[Φιρμάνι|φιρμανιού]] της 10ης Μαρτίου [[1870]] που υπέγραψε ο σουλτάνος για τη σύσταση της [[Βουλγαρική Εξαρχία|βουλγαρικής εξαρχίας]]</small>
}}
 
Όμως για δεκαετίες παρέμενε αποκομμένη από το ελληνικό βασίλειο.{{cref|α}} Το Ελληνικό κράτος είχε να αντιμετωπίσει μια σειρά από εμπόδια:
 
α) τη γεωγραφική απόσταση
 
β) την αρνητική διπλωματική συγκυρία : οι επαναστατικές κινήσεις των ετών 1839-1840, 1854 και 18661867 ναυάγησαν επειδή η Ελληνικήελληνική πλευρά πίστευε πως θα εκβίαζε την ενσωμάτωση της Μακεδονίας αν την ενέτασσε στις διεθνείς κρίσεις της περιόδου: [[Τουρκοαιγυπτιακός πόλεμος]] (1839–41), [[Κριμαϊκός πόλεμος]], [[Κρητική Επανάσταση (1866-1869)|Κρητική Επανάσταση]], με σύμμαχο την ομόδοξη Ρωσία.
 
Ένα από τα διατάγματα ίδρυσης της [[Βουλγαρική Εξαρχία|Βουλγαρικής Εξαρχίας]] ήταν, και το πλέον επίμαχο σημείο, ο τελευταίος όρος που επέτρεπε την επέκταση της Εξαρχίας για δημιουργία επισκοπικών περιφερειών εφόσον «''το όλον, ή τουλάχιστον τα δύο τρίτα των ορθοδόξων κατοίκων, θέλουν να υπόκεινται εις την βουλγαρικήν εξαρχίαν''».<ref>[[Ανδρέας Νανάκης]], Εκκλησία-Γένος-Ελληνισμός, εκδ. ΤΕΡΤΙΟΣ, Κατερίνη 1993</ref>{{cref|α}}Αυτός ο όρος ήταν τελικά η αιτία να ακολουθήσουν στη συνέχεια βουλγαρικές θηριωδίες σε βάρος ομόθρησκων λαών, Ελλήνων και Σέρβων, ειδικότερα σε χωριά της [[Μακεδονία]]ς, στην προσπάθειά τους ν΄ αποσπάσουν δηλώσεις των δύο τρίτων των κατοίκων ότι είναι «''Εξαρχικοί''», αλλοιώνοντας με τον τρόπο αυτό το φρόνημα των κατοίκων, φθάνοντας έτσι στον Μακεδονικό Αγώνα και όχι μόνο.
Το 1893 ιδρύθηκε στη Θεσσαλονίκη η οργάνωση [[Εσωτερική Μακεδονική Επαναστατική Οργάνωση]] (ΕΜΕΟ) με επίσημο σκοπό το συντονισμό των προσπαθειών των χριστιανικών πληθυσμών της Μακεδονίας για την απελευθέρωσή τους από τον Οθωμανικό ζυγό. Η οργάνωση αναφερόταν γενικά στα δικαιώματα του "Μακεδονικού λαού" χωρίς εθνικές ή δογματικές διακρίσεις, δηλώνοντας "σταθερά ενωτική" και "μαχητικά αντισωβινιστική".
 
Η εντεινόμενη [[Βουλγαρία|βουλγαρική]] τρομοκρατία οδήγησε την περιοχή της [[Μακεδονία|Μακεδονίας]] να τεθεί υπό διεθνή Επιτροπεία μετά τη [[Συνθήκη του Βερολίνου (1878)|Συνθήκη του Βερολίνου]] (1878), και [[Γάλλοι]], [[Ρώσοι]] και [[Αυστρουγγαρία|Αυστριακοί]] στρατιωτικοί ανέλαβαν καθήκοντα παράλληλης διοίκησης με τους [[Οθωμανική Αυτοκρατορία|Οθωμανούς]]. Οι [[Γάλλοι]] και [[Αυστρουγγαρία|Αυστριακοί]] προωθούσαν τις [[ουνία|ουνιτικές]] ιεραποστολές στην [[Κεντρική Μακεδονία]] εποφθαλμιώντας τη [[Θεσσαλονίκη]], ο καθένας για λογαριασμό του, ενώ οι [[Ρώσοι]] υποστήριζαν φανερά τις [[Βουλγαρία|βουλγαρικές]] ένοπλες ομάδες. Η [[Υψηλή Πύλη]] αδυνατούσε να παρέμβει δραστικά στις ένοπλες συγκρούσεις μεταξύ [[Έλληνες|Ελλήνων]] και [[Βούλγαροι|Βουλγάρων]]. Οι [[Βούλγαροι]] την περίοδο εκείνη προσπαθούσαν αφενός να στρέφουν τις ευρωπαϊκές και οθωμανικές στρατιωτικές διοικήσεις κατά των αντιπάλων τους, και αφετέρου να συνεργάζονται με όποιες απ' αυτές ήταν δυνατό, ενώ παράλληλα το [[Ηνωμένο Βασίλειο]] υπέσκαπτε με κάθε τρόπο την ενδεχόμενη [[Ελλάς|ελληνο]]-[[Βουλγαρία|βουλγαρική]] συνεργασία, φοβούμενη την εκμετάλλευσή της από τη [[Ρωσική Αυτοκρατορία|Ρωσία]].
Στην πραγματικότητα ήταν μία Βουλγαρική εθνικιστική οργάνωση με [[μυστική ατζέντα]] τον εκβουλγαρισμό της Μακεδονίας και την απόσχισή της από την Οθωμανική Αυτοκρατορία ως ενδιάμεσο στάδιο πριν την τελική ένωσή της με τη Βουλγαρία. Η διαδικασία του εκβουλγαρισμού ήταν μεθοδική και είχε προσεκτικά σχεδιαστεί ώστε να κλιμακωθεί σταδιακά, με πρώτο στάδιο τον εξαναγκασμό του σύνολου του ρευστής εθνικής συνείδησης χριστιανικού πληθυσμού να εκκλησιάζεται σε εκκλησίες που θα υπάγονταν στην [[Βουλγαρική Εξαρχία]] αντί στις υπάρχουσες, οι οποίες υπάγονταν στο [[Οικουμενικό πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως|Οικουμενικό Πατριαρχείο]]. Για το σκοπό αυτό ιδρύθηκαν σε όλη τη Μακεδονία πολυάριθμες Εξαρχικές εκκλησίες. Σ' αυτές, ο εκκλησιασμός γίνονταν στη βουλγαρική γλώσσα και τα ονόματα των βαπτιζομένων ήταν βουλγαρικά. Σε δεύτερη φάση το κομιτάτο άρχισε να ιδρύει πολυάριθμα σχολεία στα οποία τα παιδιά θα διδάσκονταν τη βουλγαρική γλώσσα και θα κατηχούνταν πλέον εθνικά.
 
Στα ορεινά και στις πιο απομονωμένες περιοχές υπήρχαν ελεύθερα χωριά, φτωχά και με άγονη γη. Πλήρωναν μόνο φόρους στους Οθωμανούς και ήταν στο έλεος ληστρικών συμμοριών όταν δεν ανέθεταν την ασφάλειά τους σε τοπικούς λήσταρχους. Οι πιο δραστήριοι ήταν εποχιακοί εργάτες, καρβουνιάρηδες ή ξυλοκόποι, ενώ άλλοι αναγκάζονταν να στραφούν στη ληστεία, επάγγελμα αρκετά αποδοτικό εκείνη την εποχή.<ref>Ιστορία Ελληνικού Έθνους, τόμ. ΙΔ΄ σ. 222, εκδ. Αθηνών, 1977</ref> Τόπος χωρίς οδικό δίκτυο και με περιοχές τελείως απομονωμένες η μια από την άλλη με έλλειψη ασφάλειας, σύντομα θα υποστεί τη βουλγαρική προπαγάνδα που θα κυριαρχήσει με την τρομοκρατία.<ref>Χαλκιόπουλος, Έλληνες Ορθόδοξοι χριστιανοί υπό την βουλγαρικήν τρομοκρατίαν από του 1904, 1910</ref> Έτσι αναδεικνύονται πρωτοκλασάτα στελέχη, αρχικά της [[ΕΜΕΟ]] ο [[Βασίλ Τσακαλάρωφ|Τσακαλάρωφ]] στο [[Κρυσταλλοπηγή Φλώρινας|Σμαρδέσι]], ο Μήτρε Βλάχος στο Μακροχώρι Καστοριάς και ο Λαζάρ Ποπτράϊκωφ στο [[Δενδροχώρι Καστοριάς|Δενδροχώρι]].
[[Αρχείο:Boris sarafov cheta.jpg|thumb|left|265px|Η τσέτα του [[Μπόρις Σαράφωφ]] πυρπολώντας και σέρνοντας άμαχους αιχμαλώτους{{cref|β}}]]
 
Το 1893 ιδρύθηκε στη Θεσσαλονίκη η οργάνωση [[Εσωτερική Μακεδονική Επαναστατική Οργάνωση]] (ΕΜΕΟ) με επίσημο σκοπό το συντονισμό των προσπαθειών των χριστιανικών πληθυσμών της Μακεδονίας για την απελευθέρωσή τους από τον οθωμανικό ζυγό. Η οργάνωση αναφερόταν γενικά στα δικαιώματα του "Μακεδονικού λαού" χωρίς εθνικές ή δογματικές διακρίσεις, δηλώνοντας "σταθερά ενωτική" και "μαχητικά αντισωβινιστική".
Η δράση του κομιτάτου αρχικά είχε κάποια επιτυχία αλλά σύντομα έγιναν αντιληπτά τα πραγματικά του κίνητρα όταν ένοπλες ομάδες του (κομιτατζήδες) άρχισαν να εκτελούν και να βασανίζουν ιερείς, δασκάλους, τοπικές προσωπικότητες, αλλά και απλούς πολίτες που αρνούνταν το συγκεκαλυμμένο αυτό εκβουλγαρισμό που εντάθηκε κατά τη διάρκεια προετοιμασίας (1902-1903){{cref|γ}} για την [[εξέγερση του Ίλιντεν]]. Αυτό αφύπνισε την κοινή γνώμη στην [[Ελλάδα]]. Κατόπιν δραματικών εκκλήσεων του Μητροπολίτη Καστοριάς Γερμανού, ο οποίος είχε αρχίσει ήδη να οργανώνει τοπικά τμήματα αυτοάμυνας σε [[Καστοριά]] και [[Φλώρινα]], ιδρύθηκε στην [[Αθήνα]] το [[Ελληνικό Μακεδονικό Κομιτάτο|Μακεδονικό Κομιτάτο]]<ref>[http://www.e-istoria.com/206.html αφιέρωμα του Μακεδονικού Πρακτορείου Ειδήσεων]</ref> υπό τον δημοσιογράφο [[Δημήτριος Καλαποθάκης|Δημήτριο Καλαποθάκη]]. Ενδεικτικό των συνθηκών είναι ότι ίδιος ο Μητροπολίτης είχε αναγκαστεί να περιέρχεται τους ναούς των χωριών της περιφέρειάς του και να εκκλησιάζει με το όπλο του παραπόδα (λόγω των αλλεπάλληλων απειλών κατά της ζωής του), σε μια απεγνωσμένη προσπάθεια να τονώσει το ηθικό των τρομοκρατημένων πιστών. Ακολούθησαν κάποιες αποστολές Ελληνικών ένοπλων σωμάτων (κατά κύριο λόγο Κρητών και Μανιατών εθελοντών) στη Μακεδονία. Η επίσημη εμπλοκή του [[Ελλάς|Ελληνικού]] κράτους στα [[Μακεδονία|Μακεδονικά]] πράγματα πραγματοποιήθηκε μετά τον Ιανουάριο του [[1904]], όταν ο οπλαρχηγός [[Κώττας Χρήστου]] επικεφαλής αντιπροσωπείας των [[Κορέστια|Κορεστίων]] συναντήθηκε με το διάδοχο [[Κωνσταντίνος Α΄ της Ελλάδας|Κωνσταντίνο]].<ref>Καπετάν Κώττας, Ο εθνομάρτυρας γηγενής Μακεδονομάχος, Αθηνά Τζηνίκου Κακούλη, Θεσσαλονίκη 2000, ISBN 960-86415-1-9, σελ. 22</ref> Αλλά οι εθελοντές και συνεπακόλουθα τα τμήματα πολλαπλασιάστηκαν θεαματικά μετά την πανελλήνια συγκίνηση που προκάλεσε ο θάνατος του [[Παύλος Μελάς|Παύλου Μελά]] το [[1904]].
 
[[Αρχείο:Boris sarafov cheta.jpg|thumb|left|265px|Η τσέτα του [[Μπόρις Σαράφωφ|Μπoρίς Σαράφωφ]] πυρπολώντας και σέρνοντας άμαχους αιχμαλώτους{{cref|β}}]]
Στην πραγματικότητα ήταν μία βουλγαρική εθνικιστική οργάνωση με μυστική ατζέντα τον εκβουλγαρισμό της Μακεδονίας και την απόσχισή της από την Οθωμανική Αυτοκρατορία ως ενδιάμεσο στάδιο πριν την τελική ένωσή της με τη Βουλγαρία. Η διαδικασία του εκβουλγαρισμού ήταν μεθοδική και είχε προσεκτικά σχεδιαστεί ώστε να κλιμακωθεί σταδιακά, με πρώτο στάδιο τον εξαναγκασμό του συνόλου του ρευστής εθνικής συνείδησης χριστιανικού πληθυσμού να εκκλησιάζεται σε εκκλησίες που θα υπάγονταν στην [[Βουλγαρική Εξαρχία]] αντί στις υπάρχουσες, οι οποίες υπάγονταν στο [[Οικουμενικό πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως|Οικουμενικό Πατριαρχείο]]. Για το σκοπό αυτό ιδρύθηκαν σε όλη τη Μακεδονία πολυάριθμες εξαρχικές εκκλησίες. Σ' αυτές, ο εκκλησιασμός γινόταν στη βουλγαρική γλώσσα και τα ονόματα των βαπτιζομένων ήταν βουλγαρικά. Σε δεύτερη φάση το κομιτάτο άρχισε να ιδρύει πολυάριθμα σχολεία στα οποία τα παιδιά θα διδάσκονταν τη βουλγαρική γλώσσα και θα κατηχούνταν πλέον εθνικά.
 
[[Αρχείο:Στο προαύλιο της Μητρόπολης Καστοριάς το 1904.jpeg|thumb|300px|Στιγμιότυπο από το συλλαλητήριο στον προαύλιο χώρο της [[Ιερά Μητρόπολις Καστορίας|Μητρόπολης Καστοριάς]] το Μάιο του [[1904]] κατά την άφιξη του [[Βουλγαρική Εξαρχία|εξαρχικού]] επισκόπου Γρηγόριου, που τελικά φυγαδεύθηκε συνοδεία Τούρκων μετά από λίγες ημέρες. Ο [[Γερμανός Καραβαγγέλης]] απευθυνόμενος στους συγκεντρωθέντες μεταξύ των άλλων είπε: «άνευ βουλγαρικής κοινότητος εις Καστορίαν».]]
Η δράση του κομιτάτου αρχικά είχε κάποια επιτυχία αλλά σύντομα έγιναν αντιληπτά τα πραγματικά του κίνητρα, όταν ένοπλες ομάδες του (κομιτατζήδες) άρχισαν να εκτελούν και να βασανίζουν ιερείς, δασκάλους, τοπικές προσωπικότητες, αλλά και απλούς πολίτες που αρνούνταν το συγκεκαλυμμένο αυτό εκβουλγαρισμό, που εντάθηκε κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας (1902-1903){{cref|γ}} για την [[Εξέγερση του Ίλιντεν]]. Αυτό αφύπνισε την κοινή γνώμη στην [[Ελλάδα]]. Κατόπιν δραματικών εκκλήσεων του μητροπολίτη Καστοριάς [[Γερμανός Καραβαγγέλης|Γερμανού]], ο οποίος είχε αρχίσει ήδη να οργανώνει τοπικά τμήματα αυτοάμυνας σε [[Καστοριά]] και [[Φλώρινα]], ιδρύθηκε στην [[Αθήνα]] το [[Ελληνικό Μακεδονικό Κομιτάτο|Μακεδονικό Κομιτάτο]]<ref>[http://www.e-istoria.com/206.html αφιέρωμα του Μακεδονικού Πρακτορείου Ειδήσεων]</ref> υπό τον δημοσιογράφο [[Δημήτριος Καλαποθάκης|Δημήτριο Καλαποθάκη]]. Ενδεικτικό των συνθηκών είναι ότι ίδιος ο μητροπολίτης είχε αναγκαστεί να περιέρχεται τους ναούς των χωριών της περιφέρειάς του και να εκκλησιάζει με το όπλο του παρά πόδα (λόγω των αλλεπάλληλων απειλών κατά της ζωής του), σε μια απεγνωσμένη προσπάθεια να τονώσει το ηθικό των τρομοκρατημένων πιστών. Ακολούθησαν κάποιες αποστολές ελληνικών ένοπλων σωμάτων (κατά κύριο λόγο Κρητών και Μανιατών εθελοντών) στη Μακεδονία. Η επίσημη εμπλοκή του [[Ελλάς|Ελληνικού]] κράτους στα [[Μακεδονία|Μακεδονικά]] πράγματα πραγματοποιήθηκε μετά τον Ιανουάριο του [[1904]], όταν ο οπλαρχηγός [[Κώττας Χρήστου]], επικεφαλής αντιπροσωπείας των [[Κορέστια|Κορεστείων]], συναντήθηκε με το διάδοχο [[Κωνσταντίνος Α΄ της Ελλάδας|Κωνσταντίνο]].<ref>Καπετάν Κώττας, Ο εθνομάρτυρας γηγενής Μακεδονομάχος, Αθηνά Τζηνίκου Κακούλη, Θεσσαλονίκη 2000, ISBN 960-86415-1-9, σελ. 22</ref> Αλλά οι εθελοντές και συνεπακόλουθα τα τμήματα πολλαπλασιάστηκαν θεαματικά μετά την πανελλήνια συγκίνηση που προκάλεσε ο θάνατος του [[Παύλος Μελάς|Παύλου Μελά]] το [[1904]].
 
Χαρακτηριστικό της εποχής είναι το ακόλουθο δημοτικό τραγούδι της [[επαρχία Παιονίας|επαρχίας Παιονίας]] στο [[Σλαβόφωνοι της ελληνικής Μακεδονίας#Η ιδιαιτερότητα της γλώσσας|σλαβογενές τοπικό ιδίωμα]]:<ref>"Ο Μακεδονικός Αγών", Χρήστος Νεράντζης, Εκδ. Μορφωτικός Κόσμος, Τόμος Β΄, σελ. 448</ref><ref>"Φάκελος Μακεδονία - Υπόδουλοι Έλληνες των Σκοπίων", Μιχαήλ Σ. Χρυσανθακόπουλος, Εκδ. Κάδμος, Θεσσαλονίκη 2008</ref>
 
</pre>
{| cellspacing="0" cellpadding="0" class="" style="background:none; width:100%;"
 
| width="" style="vertical-align:top; text-align:left;"|
| bgcolor = #F7FBFF
| align = right
| quote = «Όλες οι παρατάξεις που διαφιλονικούν τη Μακεδονία, ανασυγκροτούν με τη σειρά τους η καθεμιά, την ιστορία τής χώρας αυτής και αντλούν απ΄αυτήν την αναντίρρητη απόδειξη δικαιωμάτων τους συσκοτίζοντας τις παρελθούσες βασιλείες των ανταγωνιστών της τους και φωτίζοντας μονάχα την επέκταση του δικού τουτους λαού. Σχόλια από τον [[Βικτόρ Μπεράρ]] για το βιβλίο του Γκόπτσεβιτς (Goptechewitch) «Makedonien und Alt Serbien, Βιέννη, Scidul 1889».
|source =[[Βικτόρ Μπεράρ]], Οδοιπορικό στη Μακεδονία (1891-1893)<ref>[[Βικτόρ Μπεράρ]] , Οδοιπορικό στη Μακεδονία (1891-1893), εκδ. Τροχαλία</ref> }}
 
|}
 
== Κομιτατζήδες ==
{{Κύριο|Κομιτατζής}}
[[Αρχείο:Bitolya Macedonian-Adrianopolitan Revolutionary District Seal.JPG|thumb|left|120px|Σφραγίδα της Δεύτερης Επαναστατικής Περιφέρειας Μπίτολα (ΕΜΕΟ).]]
[[Αρχείο:Apostol Petkov 01.jpg|thumb|left|150px|O [[Αποστόλ Πέτκωφ]]]]
 
Κύριοι αντίπαλοι των ελληνικών ενόπλων σωμάτων ήταν οι [[Βούλγαροι]] [[Κομιτατζής|κομιτατζήδες]]. Το «Μακεδονικό Κομιτάτο» είχε από νωρίς οργανώσει ένα δίκτυο από παραστρατιωτικές ομάδες, οι άντρες των οποίων είχαν επιδοθεί σε ένα όργιο βίας και τρομοκρατίας του ελληνικού και όχι μόνο στοιχείου της [[Μακεδονία]]ς (ενδεικτικά το 1903, μόνο στη [[Θεσσαλονίκη]] είχαν προβεί σε βομβιστικές επιθέσεις κατά της Μητρόπολης και άλλων κτηρίων ελληνικών ιδιοκτησιών, αλλά και στην ανατίναξη του γαλλικού πλοίου Γκουανταλκιβίρ και της Οθωμανικής Τράπεζας).
 
Ο όρος ''κομιτατζήδες'' στη [[Μακεδονία]] χρησιμοποιούταν για να χαρακτηρίσει τους [[Βουλγαρική Εξαρχία|εξαρχικούς]] [[Έλληνες|ελληνικής]] καταγωγής που μεταστράφηκαν και υπηρετούσαν τους σκοπούς της [[Βουλγαρία]]ς, διαχωρίζοντάς τους έτσι από τους καθαυτό [[Βούλγαροι|Βούλγαρους]].<ref name="Ο καπετάν Γρηγόριος Βαϊνάς, Μακεδονικός Αγώνας, Ήθη και έθιμα της Μακεδονίας_sel_191">{{cite book | title=Ο καπετάν Γρηγόριος Βαϊνάς, Μακεδονικός Αγώνας, Ήθη και έθιμα της Μακεδονίας | author=Σταυρούλα Βαϊνά Αρβανιτάκη | year=2004 | publisher=Μέδουσα – Σέλας Εκδοτική | location=Αθήνα | pages=191 ) | isbn= 960-8338-14-X}}</ref>
 
Σημαντικά στελέχη των Κομιτατζήδων ήταν ο ιδρυτής τους [[Γκότσε Ντέλτσεφ]] (ετιμάτο ως εθνικός ήρωας στη [[Βουλγαρία]] μέχρι το 1946 όταν με την αλλαγή της πολιτικής της Βουλγαρίας στο Μακεδονικό, το μουσείο του έκλεισε και τα περιεχόμενα του μαζί με τα οστά του μεταφέρθηκαν στα Σκόπια της νεοϊδρυθείσας ΓΔΜ), ο [[Αποστόλ Πέτκωφ]], ο [[Νίκολα Κάρεφ]], ο [[Γιάνε Σαντάνσκι]] κ.α.
 
Ενόψει της προετοιμασίας της [[Εξέγερση του Ίλιντεν|Εξέγερσης του Ίλιντεν]] (20 Ιουλίου 1903) χρίζονται οι τοπικοί ηγέτες<ref>Σύσκεψη στην [[Πολυκέρασο Καστοριάς|Πολυκέρασο]]-[[Μπόρις Σαράφωφ]], [[Βασίλ Τσακαλάρωφ]] κ.α. (Τσερέσνιτσα) στις 20 Μαρτίου 1902</ref> και τέλος του Αυγούστου [[1902]] πραγματοποιείται στο [[Σιδηροχώρι Καστοριάς]] συνάντηση του απεσταλμένου του [[Τσόντσεφ]] από το περιβάλλον της [[Ανωτάτη Μακεδονο-Αδριανουπολική Επιτροπή|βουλγαρικής ανωτάτης αρχής]] [[Αναστάς Γιάγκωφ|Γιάγκωφ]] με τους τοπικούς ηγέτες, που δηλώνουν ότι δεν είναι έτοιμοι για μια τέτοια εξέγερση, αντιδρώντας μερικοί και στη βουλγαρική πρωτοβουλία.<ref>ΙΕΕ, τόμ. ΙΔ΄ σ. 226, εκδ. Αθηνών 1977</ref> Ένα μήνα περίπου μετά την εξέγερση καίγονται τα περισσότερα χωριά από τους Οθωμανούς, μερικά ολοσχερώς και τον Οκτώβριο του [[1904]] σκοτώνεται στη [[Μελάς Καστοριάς|Στάτιστα]] ο [[Παύλος Μελάς]]. Με το [[Νεότουρκοι|κίνημα των Νεότουρκων]] το [[1908]] αναστέλλεται<ref>Αλέξανδρος Μαζαράκης, Αι ιστορικαί περιπέτειαι της Μακεδονίας, 1912</ref> κάθε εμπόλεμη δραστηριότητα μέχρι τους [[Βαλκανικοί πόλεμοι|Βαλκανικούς πολέμους]] 1912-1913.
 
Ως απάντηση στο [[Βουλγαρικό Μακεδονικό Κομιτάτο]] δημιουργήθηκε στην [[Αθήνα]] το [[Ελληνικό Μακεδονικό Κομιτάτο]]. Υπό την προεδρία του [[Δημήτριος Καλαποθάκης|Δημητρίου Καλαποθάκη]], διευθυντού της εφημερίδας "Εμπρός", και με τη συμμετοχή του [[Στέφανος Δραγούμης|Στέφανου Δραγούμη]], στρατολογούσε εθελοντές για την υπεράσπιση της Μακεδονίας. Έτσι στα μακεδονικά βουνά παρουσιάστηκαν Έλληνες αγωνιστές απ' όλα τα μέρη της τότε Ελλάδας για την υπεράσπιση του ελληνικού μακεδονικού πληθυσμού.<ref>Βαγιακάκος Δικαίος, ''Μανιάτες αγωνισταί στα Καστανοχώρια'', περιοδικό "Μακεδονική Ζωή", 86 (1973), σ. 16, 17.</ref>
 
Ο Μακεδονικός Αγώνας ξεκίνησε από την περιοχή της [[Καστοριά]]ς (ειδικότερα στα [[Κορέστεια]]) και περί το τέλος του είχε επεκταθεί σ΄ όλη τη σημερινή [[Μακεδονία]], μέχρι και των περιοχών του [[Μοναστήρι (ΠΓΔΜ)|Μοναστηρίου]], [[Γευγελή]]ς, [[Λίμνη Δοϊράνη|Δοϊράνη]]ς κ.λ.π. Σκοπός των αντιπάλων ήταν ο εκφοβισμός ή η εξόντωση των αντίθετων στοιχείων και ο προσεταιρισμός του πληθυσμού προς την Βουλγαρική και την Ελληνική Εκκλησία και εθνικό φρόνημα, δράση η οποία γρήγορα εξελίχθηκε σε αγώνα αλληλοεξόντωσης των εκατέρωθεν ενόπλων τμημάτων.
 
== Μακεδονομάχοι ==
{{Κύριο|Μακεδονομάχοι}}
[[Αρχείο:EllinomakedonskiSeal of the Greek-komitetMacedonian Committee.JPGjpg|thumb|right|100px120px|Σφραγίδα του Ελληνομακεδονικού Κομιτάτου]]
[[Αρχείο:Flag of Macedonia.JPG|thumb|right|100px|Η σημαία του τμήματος του οπλαρχηγού [[Ηλίας Δεληγιαννάκης|Δεληγιαννάκη]]]]
[[Αρχείο:Pavlos Melas.jpg|thumb|right|150px|Ο Παύλος Μελάς, ελαιογραφία του [[Γεώργιος Ιακωβίδης|Γεωργίου Ιακωβίδη]]]]
 
Η ιστορία του [[Μακεδονικός Αγώνας|Μακεδονικού Αγώνα]], που αποτελεί μέρος οργανικό της εθνικής ιστορίας της Ελλάδας και της Βουλγαρίας, αφορά κυρίως στον επηρεασμό και τη στήριξη του φρονήματος των Σλαβοφώνωνσλαβοφώνων υπέρ της Ελλάδας ή της Βουλγαρίας.<ref>[[Ιωάννης Κολιόπουλος]], Λεηλασία Φρονημάτων, σ. 5, εκδ. ΒΑΝΙΑΣ, 1995 ISBN 960-288-040-6</ref> Οι Σλαβόφωνοι[[σλαβόφωνοι της οθωμανικής Μακεδονίας|σλαβόφωνοι]], οι οποίοοποίοι εκτός από τη μητρική τους γλώσσα ομιλούσαν πολλοί και την ελληνική ή και την τουρκική, περισσότερο οι άνδρες, και ήσαν έως τότε προσηλωμένοι στο [[Οικουμενικό Πατριαρχείο]], την πηγή των στοιχείων που συνιστούσαν την ταυτότητά τους, βρέθηκαν στο επίκεντρο σκληρών εθνικών συγκρούσεων που αποσκοπούσαν στην ένταξή τους στηνστη μια ή την άλλη πλευρά.<ref>Ιωάννης Κολιόπουλος, ό.π. σ. 5</ref>
 
Υπό τις συνθήκες αυτές πολυάριθμοι κυρίως νεαροί, Έλληνες αξιωματικοί προσφέρθηκαν παραιτούμενοι από τον Ελληνικό στρατόΣτρατό να τεθούν επικεφαλής των ανταρτικών ομάδων και των επαναστατικών σωμάτων για την προστασία του ελληνικού πληθυσμού.
Τον αγώνα τους συντόνισαν ο μητροπολίτης [[Καστοριά]]ς [[Γερμανός Καραβαγγέλης]], ο μητροπολίτης [[Δράμα (πόλη)|Δράμας]] [[Χρυσόστομος Σμύρνης|Χρυσόστομος Καλαφάτης]], ο [[Ίων Δραγούμης]] από το προξενείο της [[Ελλάδα]]ς στο [[Μοναστήρι (ΠΓΔΜ)|Μοναστήρι]], ο [[Λάμπρος Κορομηλάς]] από το προξενείο της [[Θεσσαλονίκη]]ς και ο δημοσιογράφος [[Δημήτριος Καλαποθάκης]] από την [[Αθήνα]].
 
Άλλοι σημαντικοί Μακεδονομάχοι οπλαρχηγοί ήταν οι: [[Άρμεν Κούπτσιος]], [[Τέλλος Άγρας (μακεδονομάχος)|Τέλλος Άγρας]], καπετάν Αμύντας (κατά κόσμον Νικόλαος Δουμπιώτης), [[Μιχαήλ Σιωνίδης]], [[Λουκάς Κόκκινος]], [[Κωνσταντίνος Ρίζος]], [[Γεώργιος Μόδης]], [[Γκόνος Γιώτας|Γεώργιος Γιώτας]], [[Κώττας Χρήστου|Κωνσταντίνος Χρήστου]], [[Βαγγέλης Στρεμπενιώτης|Ευάγγελος Νάτσης]], [[Φιλόλαος Πηχεών]], [[Ιωάννης Ράλλης]], [[Σταύρος Ρήγας]], [[Δούκας Γαϊτατζής]], [[Θεοχάρης Κούγκας]], Μανώλης Ξυλούρης-Τζιτζής, [[Κωνσταντίνος Μαζαράκης]], [[Κωνσταντίνος Γαρέφης]], [[Γεώργιος Παπαστεφάνου]], [[Λαμπρινός Βρανάς]], [[Στέφανος Παπαγάλος]], [[Γεώργιος Δικώνυμος]], [[Χρήστος Τσότσιος|Χρήστος Βέσκος]], [[Νικόλαος Τσοτάκος]], [[Γεώργιος Ζουρίδης]], [[Χρήστος Δρεμλής]], [[Γεώργιος Σεϊμένης]], [[Αριστείδης Μαργαρίτης]], [[Ζαχαρίας Παπαδάς]], [[Παύλος Κύρου]], [[Γεώργιος Γιαγκλής]], [[Γεώργιος Στρατινάκης]], [[Αριστείδης Κιτράκης]], [[Γεώργιος Α. Κακουλίδης|Γεώργιος Κακουλίδης]], [[Νικόλαος Ρόκας (στρατιωτικός)|Νικόλαος Ρόκας]], [[Χρυσόστομος Χρυσομαλλίδης]] κ.ά.
 
Όχι μόνον από την [[Κρήτη]] αλλά και από τηντη [[Μάνη]] είχε συγκροτηθεί σώμα από μερικές δεκάδες εθελοντές υπό τον [[Αντώνιος Βλαχάκης (Καπετάν Λίτσας)|Αντώνιο Βλαχάκη]] (Καπετάν Λίτσα) με οπλαρχηγούς, μεταξύ άλλων, τον [[Ευάγγελος Μπαϊρακταρέας (Καπετάν Ακίλλας)|Ευάγγελο Μπαϊρακταρέα]] (Καπετάν Ακίλλα) και τους εξαδελφούςεξαδέλφους Λεωνίδα και Παναγιώτη Πετροπουλάκη από το [[Γύθειο]]. Οι τρεις αυτοί μαζί με άλλους εννέα αγωνιστές είχαν ηρωικό θάνατο σε μάχη κατά Τούρκων και Βουλγάρων στο χωριό [[Καστανόφυτο Καστοριάς|Οσνίτσανη]] (Καστανόφυτο). Σχετικά με αυτή τη μάχη υπάρχει το εξής τραγούδι σε ύφος δημώδες:<ref>Βαγιακάκος Δικαίος, ''Μανιάτες αγωνισταί στα Καστανοχώρια'', περιοδικό "Μακεδονική Ζωή", 86 (1973), σ. 16, 17</ref>
 
{{απόσπασμα|<poem>
</poem>}}
 
Ο Μακεδονικός Αγώνας ήταν κατά πολύ και ένας αγώνας πρακτόρων. Το Γενικό Κέντρο Αμύνης έστειλε σε διάφορα μέρη ριψοκίνδυνους αξιωματικούς που οργάνωσαν τον αγώνα κατά του Βουλγαρισμού και λειτούργησαν είτε κρυφά ως πράκτορες είτε φανερά ως υπάλληλοι του Ελληνικού Προξενείου. Στην περιοχή της [[Καβάλα]]ς στάλθηκαν ο Στυλιανός Μαυρομιχάλης (Μαυρομάτης), ο Κωνσταντίνος Τυπάλδος, ο υπολοχαγός Αθανάσιος Μάρκου και ο Μανιάτης ανθυπολοχαγός Λεωνίδας Μπεχράκης (καπετάν Νικήτας).
Από το [[Σεπτέμβριος|Σεπτέμβριο]] του [[1904]], την αρχηγία των ελληνικών σωμάτων ανέλαβε ο [[Παύλος Μελάς]]. Ο θάνατος του Παύλου Μελά σε συμπλοκή με τουρκικό απόσπασμα στα [[Μελάς Καστοριάς|Στάτιστα]] της Δυτικής Μακεδονίας, στις 13 Οκτωβρίου του 1904, συνετάραξε ολόκληρο το Έθνος και από τότε η σωτηρία της Μακεδονίας έγινε υπόθεση ολόκληρου του Ελληνισμού.<ref>Ελληνική Ιστορία, τόμ. 25, σ. 368, Εκδοτική Αθηνών ISBN 960-213-260-4</ref>
 
Σημαντική συνεισφορά στο Μακεδονικό Αγώνα είχαν και πρόσωπα που υπηρετούσαν σε κομβικές θέσεις, όπως ο μικρασιατικής καταγωγής [[πρωτοσύγκελλος]] της Μητρόπολης Θεσσαλονίκης [[Αιμιλιανός Γρεβενών (επίσκοπος)|Αιμιλιανός Λαζαρίδης]].<ref>[http://www.pemptousia.gr/2011/10/evgnomosinis-spondi-ston-ethnomartir/ Ευγνωμοσύνης σπονδή στον εθνομάρτυρα Αιμιλανό Λαζαρίδη]</ref>
Κατά τη διάρκεια της αρχηγείας του και ακόμα περισσότερο μετά το θάνατό του, οι Έλληνες άρχισαν να επικρατούν σε όλη σχεδόν τη Μακεδονία συμπεριλαμβανομένων και των περιοχών στις οποίες η βουλγαρική επιρροή προηγουμένως ήταν τόσο έντονη ώστε να έχει εξελιχθεί σε κράτος εν κράτει ([[Καστοριά]], [[Φλώρινα]] και [[Έδεσσα]]-[[Γιαννιτσά]]).
 
Από το [[Σεπτέμβριος|Σεπτέμβριο]] του [[1904]], την αρχηγία των ελληνικών σωμάτων ανέλαβε ο [[Παύλος Μελάς]]. Ο θάνατος του Παύλου Μελά σε συμπλοκή με τουρκικό απόσπασμα στο χωριό [[Μελάς Καστοριάς|Στάτιστα]] της Δυτικής Μακεδονίας, στις 13 Οκτωβρίου του 1904, συνετάραξε ολόκληρο το Έθνος και από τότε η σωτηρία της Μακεδονίας έγινε υπόθεση ολόκληρου του Ελληνισμού.<ref>Ελληνική Ιστορία, τόμ. 25, σ. 368, Εκδοτική Αθηνών ISBN 960-213-260-4</ref>
 
Μετά το θάνατό του, οι Έλληνες άρχισαν να επικρατούν σε όλη σχεδόν τη Μακεδονία συμπεριλαμβανομένων και των περιοχών στις οποίες η βουλγαρική επιρροή προηγουμένως ήταν τόσο έντονη ώστε να έχει εξελιχθεί σε κράτος εν κράτει ([[Καστοριά]], [[Φλώρινα]] και [[Έδεσσα]]-[[Γιαννιτσά]]).
 
{| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5"
 
Στις μνήμες των περισσότερων ο Μακεδονικός Αγώνας συνδέεται με τον αγώνα του [[Τέλλος Άγρας (μακεδονομάχος)|Τέλλου Άγρα]] στη [[Γιαννιτσά#Μακεδονικός Αγώνας - Λίμνη Γιαννιτσών|Λίμνη των Γιαννιτσών]] μέσα από τις συγκλονιστικές αφηγήσεις της [[Πηνελόπη Δέλτα|Πηνελόπης Δέλτα]] στο βιβλίο της «''Στα Μυστικά του Βάλτου''».
 
Ο αγώνας των [[Μακεδονομάχοι|Μακεδονομάχων]] κράτησε ως το [[1908]] οδηγώντας σε αποτυχία τα βουλγαρικά σχέδια για το βίαιο εκβουλγαρισμό της Μακεδονίας. Το τέλος του αγώνα στην τουρκοκρατούμενη Μακεδονία συνδέθηκε με την επικράτηση των νεότουρκων οι οποίοι αρχικά φάνηκαν να καταβάλουν προσπάθειες εκσυχρονισμού και εκδημοκρατισμού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και συγχρόνως απέτρεψαν με αυστηρότητα το αντάρτικο μεταξύ Βουλγάρων και Ελλήνων.
 
== Κομιτατζήδες ==
{{Κύριο|Κομιτατζής}}
[[Αρχείο:Bitolya Macedonian-Adrianopolitan Revolutionary District Seal.JPG|thumb|left|100px|Σφραγίδα της Δεύτερης Επαναστατικής Περιφέρειας Μπίτολα (ΕΜΕΟ).]]
[[Αρχείο:Apostol Petkov 01.jpg|thumb|left|150px|O [[Αποστόλ Πέτκωφ]]]]
 
Κύριοι αντίπαλοι των ελληνικών ενόπλων σωμάτων ήταν οι [[Βούλγαροι]] [[Κομιτατζής|κομιτατζήδες]]. Το «Μακεδονικό» Κομιτάτο είχε από νωρίς οργανώσει ένα δίκτυο από παραστρατιωτικές ομάδες οι άντρες των οποίων είχαν επιδοθεί σε ένα όργιο βίας και τρομοκρατίας του ελληνικού και όχι μόνο στοιχείου της [[Μακεδονία]]ς (ενδεικτικά το 1903, μόνο στη [[Θεσσαλονίκη]] είχαν προβεί σε βομβιστικές επιθέσεις κατά της μητρόπολης και άλλων κτιρίων ελληνικών ιδιοκτησιών αλλά και στην ανατίναξη του γαλλικού πλοίου Γκουανταλκιβίρ και της Οθωμανικής Τράπεζας).
 
Ο όρος ''κομιτατζήδες'', στη [[Μακεδονία]] χρησιμοποιούνταν για να χαρακτηρίσει τους [[Βουλγαρική Εξαρχία|εξαρχικούς]] [[Έλληνες|Ελληνικής]] καταγωγής που μεταστράφηκαν και υπηρετούσαν τους σκοπούς της [[Βουλγαρία]]ς, διαχωρίζοντάς τους έτσι από τους καθεαυτού [[Βούλγαροι|Βούλγαρους]].<ref name="Ο καπετάν Γρηγόριος Βαϊνάς, Μακεδονικός Αγώνας, Ήθη και έθιμα της Μακεδονίας_sel_191">{{cite book | title=Ο καπετάν Γρηγόριος Βαϊνάς, Μακεδονικός Αγώνας, Ήθη και έθιμα της Μακεδονίας | author=Σταυρούλα Βαϊνά Αρβανιτάκη | year=2004 | publisher=Μέδουσα – Σέλας Εκδοτική | location=Αθήνα | pages=191 ) | isbn= 960-8338-14-X}}</ref>
 
Σημαντικά στελέχη των Κομιτατζήδων ήταν ο ιδρυτής τους [[Γκότσε Ντέλτσεφ]] (τιμώνταν ως εθνικός ήρωας στη [[Βουλγαρία]] μέχρι το 1946 όταν με την αλλαγή της πολιτικής της Βουλγαρίας στο Μακεδονικό, το μουσείο του έκλεισε και τα περιεχόμενα του μαζί με τα οστά του μεταφέρθηκαν στα Σκόπια της νεοϊδρυθείσας ΓΔΜ), ο [[Αποστόλ Πέτκωφ]], ο [[Νίκολα Κάρεφ]], ο [[Γιάνε Σαντάνσκι]] κ.α.
 
Οι Κομιτατζήδες διατήρησαν μια υποτυπώδη δραστηριότητα μετά το [[1908]] αλλά επανεμφανίστηκαν δυναμικά κατά τους [[Βαλκανικοί Πόλεμοι|Βαλκανικούς Πολέμους]] ως παραστρατιωτικές ομάδες υποστηρίζοντας τον βουλγαρικό στρατό στις επιχειρήσεις του. Κατά τη διάρκεια της ολιγόμηνης βουλγαρικής κατοχής της ανατολικής Μακεδονίας προέβησαν σε νέες θηριωδίες κατά του ελληνικού πληθυσμού της περιοχής υπό την πλήρη ανοχή των επίσημων βουλγαρικών αρχών και του τακτικού βουλγαρικού στρατού ο οποίος και τις εξόπλιζε, όπως η καταστροφή των Σερρών και του Δοξάτου (ήταν η πρώτη φορά). Επισήμως ενώ ο βουλγαρικός στρατός γενικά χρέωσε στο κομιτάτο τις σφαγές, ως ενέργειες άτακτων σωμάτων λίγο αργότερα, κατά τη διάρκεια του Β' Βαλκανικού Πολέμου ενσωμάτωσε τις μονάδες αυτές αυτούσιες στον τακτικό βουλγαρικό στρατό. Αυτό ήταν και το ενδεικτικό τέλος της ιστορίας των ενόπλων τμημάτων της «[[Εσωτερική Μακεδονική Επαναστατική Οργάνωση|Εσωτερικής Μακεδονικής Επαναστατικής Οργάνωσης]]» (ΕΜΕΟ).
 
Σαν απάντηση στο [[Βουλγαρικό Μακεδονικό Κομιτάτο]] δημιουργήθηκε στην Αθήνα το [[Ελληνικό Μακεδονικό Κομιτάτο]]. Αυτό υπό την προεδρία του [[Δημήτριος Καλαποθάκης|Δημητρίου Καλαποθάκη]], διευθυντού της εφημερίδας "Εμπρός", και με τη συμμετοχή του [[Στέφανος Δραγούμης|Στ. Δραγούμη]] στρατολογούσε εθελοντές για την υπεράσπιση της Μακεδονίας. Έτσι στα μακεδονικά βουνά παρουσιάστηκαν Έλληνες αγωνιστές απ' όλα τα μέρη της τότε Ελλάδας για την υπεράσπιση του ελληνικού μακεδονικού πληθυσμού.<ref>Βαγιακάκος Δικαίος, ''Μανιάτες αγωνισταί στα Καστανοχώρια'', περιοδικό "Μακεδονική Ζωή", 86 (1973), σ. 16, 17.</ref>
 
== Μάχες την άνοιξη του 1905 ==
[[Αρχείο:Zagoritsani3.jpg|thumb|right|260px|Φωτογραφία της 26ης Μαρτίου 1905 που πρoβλήθηκε διεθνώς από τη Βουλγαρία ως αποτέλεσμα της επίθεσης της [[Βασιλειάδα Καστοριάς|Ζαγορίτσανης]]. Η Ζαγορίτσανη όμως ήταν ήδη κατεστραμμένη την περίοδο του [[Εξέγερση του Ίλιντεν|Ίλιντεν]].<br>«Οι κάτοικοι της Ζαγορίτσανης συμμετείχαν μαζικά στην επανάσταση του Ίλιντεν. Προχωρώντας σε αντίποινα εναντίον του χωριού, ο Οθωμανικός Στρατός έκαψε όλα τα σπίτια του [Documents and Materials]. Η πράξη αυτή σημειώθηκε στις 15 Αυγούστου 1903. Σύμφωνα με τον Σιλιανόφ το ασκέρι έκαψε 630 σπίτια και 30 παιδιά που βρέθηκαν μέσα σε αυτά». [Силянов Α, 422].]]
{{Κύριο|Επίθεση στη Ζαγορίτσανη}} ([[Σφαγή της Ζαγορίτσανης]])
[[Αρχείο:Zagoritsani3.jpg|thumb|right|260px|Φωτογραφία της 26ης Μαρτίου 1905 που πρoβλήθηκε διεθνώς από τη Βουλγαρία ως αποτέλεσμα της επίθεσης της Ζαγορίτσανης. Η Βασιλειάδα όμως ήταν ήδη καταστρεμένη την περίοδο του [[Εξέγερση του Ίλιντεν|Ίλιντεν]].<br>«Οι κάτοικοι της Ζαγκορίτσανης συμμετείχαν μαζικά στην επανάσταση του Ίλιντεν. Προχωρώντας σε αντίποινα εναντίον του χωριού, ο οθωμανικός στρατός έκαψε όλα τα σπίτια του [Documents and Materials]. Η πράξη αυτή σημειώθηκε στις 15 Αυγούστου 1903. Σύμφωνα με το Силянов το ασκέρι έκαψε 630 σπίτια και 30 παιδιά που βρέθηκαν μέσα σε αυτά». [Силянов Α, 422].]]
{{Quote box
| width = 255px
|source =
}}
Η Ζαγορίτσανη (σημ. [[Βασιλειάδα Καστοριάς]]) στις αρχές του 20ού αιώνα ήταν μια κωμόπολη με περισότερους από 3.500 κατοίκους.<ref>*Zagoritchani / Caza de Kostour (Kastoria), χριστιανικός πληθυσμός: 3.144 εξαρχικοί Βούλγαροι, 480 πατριαρχικοί Βούλγαροι και 48 [[Βλάχοι]]. Λειτουργία δύο εξαρχικών σχολείων με τρεις δασκάλους και 310 μαθητές και ενός πατριαρχικού με δύο δασκάλους και 35 μαθητές [Brancoff 1905].</ref> Γενέτειρα του [[Αναστάς Γιάγκωφ]], απόστρατου συνταγματάρχη του βουλγαρικού στρατού, έγινε κέντρο εξορμήσεων και αποθήκη πολεμικού υλικού που έπαιξε πρωταρχικό ρόλο στην προετοιμασία της [[Εξέγερση του Ίλιντεν|Eξέγερσης του Ίλιντεν]]. Μετά τη διάψευση όμως των ελπίδων για την αναγνώριση από τις ευρωπαϊκές δυνάμεις μιας αυτόνομης Μακεδονίας ή μιας μεγαλύτερης Βουλγαρίας, που ήταν ο αρχικός αλλά και ο τελικός σκοπός, στην περιοχή της Καστοριάς είχε παραμείνει μόνο το σώμα του [[Μήτρος Βλάχος|Μήτρε Βλάχου]] (Ντίμιταρ Παντζούρωφ), βλάχικης καταγωγής.
{{Quote box
| width = 255px
| bgcolor = AEC6CF
| align = right
| quote = -'''Για τριάντα ημέρες πυκνές φωτιές εκαίοντο.'''
|source =
}}
Η Ζαγκορίτσανη (σημ. [[Βασιλειάδα Καστοριάς]]) στις αρχές του 20ου αιώνα ήταν μια κωμόπολη με περισότερους από 3.500 κατοίκους.<ref>*Zagoritchani / Caza de Kostour (Kastoria), χριστιανικός πληθυσμός: 3.144 εξαρχικοί Βούλγαροι, 480 πατριαρχικοί Βούλγαροι και 48 Βλάχοι. Λειτουργία δύο εξαρχικών σχολείων με τρεις δασκάλους και 310 μαθητές και ενός πατριαρχικού με δύο δασκάλους και 35 μαθητές [Brancoff 1905].</ref> Γενέτειρα του [[Αναστάς Γιάγκωφ]], απόστρατου συνταγματάρχη του βουλγαρικού στρατού, έγινε κέντρο εξορμήσεων και αποθήκη πολεμικού υλικού που έπαιξε πρωταρχικό ρόλο στην προετοιμασία της εξέγερσης του Ίλιντεν. Μετά την διάψευση όμως των ελπίδων για τη αναγνώριση από τις ευρωπαϊκές δυνάμεις μιας αυτόνομης Μακεδονίας ή μιας μεγαλύτερης Βουλγαρίας, που ήταν ο αρχικός αλλά και ο τελικός σκοπός, στην περιοχή της Καστοριάς είχε παραμείνει μόνο το σώμα του Μήτρε Βλάχου (Ντίμιταρ Παντζούρωφ) βλάχικης καταγωγής.
 
Έτσι την άνοιξη του [[1905]] επαναμφανίζονται στην περιοχή οι βουλγαρόφρονες κομιτατζήδες, καταφθάνουν τα σώματα τουτων [[Βασίλ Τσακαλάρωφ]], Ιβάν Ποπώφ και Μιχαήλωφ, ενώ αναπτύσσουν εντονότερη δράση αυτά του Μήτρο[[Μήτρος Βλάχος|Μήτρου Βλάχου]], Ατανάς Κερσάκωφ από την [[Ιεροπηγή Καστοριάς]] (τότε ΚονστενέτσιΚοστενέτσι) και Κόλε ΑντρέιεφΑντρέεφ (μεθερμηνευόμενον (Νικόλαος Ανδρέου) από το [[Βαρικό Φλώρινας]] (τότε Μόκρενη). ΣτηνΣτη βουλγαρική βιβλιογραφία η επίθεση στη ΖαγκορίτσανηΖαγορίτσανη αναφέρεται ως η «[[Σφαγή της Ζαγορίτσανης]]» [[Βουλγαρικά|βουλγ.]] (Загоричанско клане) που αποδίδεται στην αγριότητα Ελλήνων αξιωματικών και ΚρητικώνΚρητών εθελοντών, χωρίς όμως να γίνεται οποιαδήποτε διασύνδεση με προγενέστερα συμβάντα, όπως:
 
*Στις 21 Φεβρουαρίου 1905 πυρπολήθηκε η Μονή Αγίου Νικολάου [[Κορομηλιά Καστοριάς|Κορομηλιάς]] από τοντους Μήτρο Βλάχο και Κόλε Αντρέεφ και δολοφονούνται ο ηγούμενοςηγούμενός της, [[Άνθιμος Γιοβανόπουλος]], και οι εγκαταβιώντες μοναχοί.<ref>D. Dakin, The Greek Struggle in Makedonia 1897-1913, σ. Berclkey University, 1966</ref>
* Στις 24 Φεβρουαρίου πυρπολείται η [[Μονή Αγίου Νικολάου Τσιριλόβου]], σημαντικό κέντρο του [[Μακεδονικός Αγώνας|Μακεδονικού Αγώνα]], από τον Κόλε Αντρέεφ.
*Στις 15 Μαρτίου 1905 δολοφονείται άγρια από τσέτα της Ζαγορίτσανης<ref>[http://www.e-sfakia.gr/%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%BF%CF%84%CE%B5%CF%87%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AC/45/274-12--------71-109 Απόσπασμα Ημερολογίου Ηλία Δεληγιαννάκη (85) σ. 344]</ref> ο Καστοριανός δάσκαλος [[Βασίλειος Μελεγκάνος]] που είχε ορισθεί από τον [[Στέφανος Δραγούμης|Στέφανο Δραγούμη]] δάσκαλος στο πλησιέστερο χωριό, το Κεφαλάρι απόΚαστοριάς, απ΄ όπου υδροδοτούντανυδροδοτείτο και η πόλη της Καστοριάς[[Καστοριά]]ς.
 
Στις 18 Μαρτίου δέχεται επίθεση η [[Μονή Αγίου Αθανασίου Ζηκοβίστης]] και στις 21 Μαρτίου καταφθάνει στο [[Σισάνι]] το πολυπληθές σώμα του [[Στέφανος Δούκας|Στέφανου Δούκα]] (Καπετάν Μάλλιος) και συναντάται με τον [[Γεώργιος Τσόντος Βάρδας|Βάρδα]]. Μαζί με τα σώματα των [[Ευθύμιος Καούδης|Καούδη]], [[Παύλος Γύπαρης|Γύπαρη]], [[Δικώνυμος - Μακρής Γεώργιος|Δικώνυμου Μακρή]], [[Ιωάννης Καραβίτης|Καραβίτη]] , Γκούσα και Πουλάκα, συγκεντρώνει ένα πολυπληθές σώμα περίπου 200 οπλιτών, ανάμεσα στους οποίους συγκαταλέγονται οι σλαβόφωνοι [[Σταύρος Τσίλης]] από το [[Μαυρόκαμπος Καστοριάς|Μαυρόκαμπο Καστοριάς]] ως οπλίτης, ο Θωμάς Χρήστου (Ρώμπακας) ομαδάρχης του Τσόντου Βάρδα από τηντη [[Βυσσινιά Καστοριάς]], ο Θανάσκας (Παπαδημητρίου) Φώτιος από τον [[Απόσκεπος Καστοριάς|Απόσκεπο Καστοριάς]], ο Ζηκούλης Αχιλλέας (Κοκοφύνας) κ.α., που συναντώνται στη [[Μονή Αγίων Αναργύρων Μελισσοτόπου Καστοριάς|Μονή Αγίων Αναργύρων Μελισσοτόπου]], όπου και αποφασίζεται να επιτεθούν στην κωμόπολη της [[Ζαγορίτσανη|Βασιλειάδας]] εξαιτίας του γεγονότος ότι πολλοί κάτοικοί της συμμετείχαν στην πυρπόληση της Μονής Τσιριλόβου πριν ένα μήνα.
 
Το ξημέρωμα της 25ης Μαρτίου δόθηκε το σύνθημα για την επίθεση που δεν έπερεπεέπρεπε να διαρκέσει περισσότερο από μιάμισυμιάμιση ώρα γιατί ήταν βέβαιο ότι θα κατέφθανε τουρκικό απόσπασμα από τηντη διπλανή [[Κλεισούρα Καστοριάς]] και τη [[Λιθιά Καστοριάς|Λιθιά]]. Οι αμυνόμενοι κάνανε χρήση του οπλισμού τους μέσα από τα παράθυρα των σπιτιών τους. Κατά την αποχώρηση, όταν άρχισε να φθάνει το τουρκικό απόσπασμα, οι νεκροί ήτανε 42, μεταξύ των οποίων 6 γυναίκες, δύο παιδιά και μερικοί πατριαρχικοί, για να προστεθούν λίγο αργότερα άλλοι 18 αιχμάλωτοι που εκτελέσθηκαν.<ref>[http://www.e-sfakia.gr/%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%BF%CF%84%CE%B5%CF%87%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AC/45/274-12--------71-109 Απόσπασμα Ημερολογίου Ηλία Δεληγιαννάκη 81-86 σσ. 339-346]</ref> Οι νεκροί παρέμειναν στοστον τόπο τους για αρκέτεςαρκετές ημέρες γιατί αναμένονταναναμενόταν η ευρωπαϊκήέλευση ευρωπαϊκής επιτροπήεπιτροπής για να εκτιμήσει την κατάσταση. Η αναμονή αυτή αλλοίωσε τα νεκρά σώματα αλλά και προσέφερε και τηντη δυνατότητα για κάθε είδους επέμβασηπράξη, όπως του λογχισμένου πολλαπλώς νεκρού παιδιού.
 
== Κατάσταση τα επόμενα χρόνια ==
[[Αρχείο:Enijevardarantarti05-08.jpg|thumb|left|210px|Ο [[Τέλλος Άγρας (μακεδονομάχος)|Καπετάν Άγρας]] και η ομάδα του στη [[Γιαννιτσά#Μακεδονικός Αγώνας - Λίμνη Γιαννιτσών|λίμνη των Γιαννιτσών]].]]
Ο Αγώνας των [[Μακεδονομάχοι|Μακεδονομάχων]] κράτησε έως το [[1908]] οδηγώντας σε αποτυχία τα βουλγαρικά σχέδια για το βίαιο εκβουλγαρισμό της Μακεδονίας. Το τέλος του Αγώνα στην τουρκοκρατούμενη Μακεδονία συνδέθηκε με την επικράτηση των [[Νεότουρκοι |Νεότουρκων]] οι οποίοι αρχικά φάνηκαν να καταβάλλουν προσπάθειες εκσυχρονισμού και εκδημοκρατισμού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και συγχρόνως απέτρεψαν με αυστηρότητα το αντάρτικο μεταξύ Βουλγάρων και Ελλήνων.
 
Οι αψιμαχίες μεταξύ Ελλήνων και Βουλγάρων αλλά και του καθενός ξεχωριστά με τους Νεότουρκους συνεχίστηκαν σε πολύ μικρότερη ένταση αλλά και πάλι με θύματα. Ενδεικτική είναι η δολοφονία του μητροπολίτη Γρεβενών [[Αιμιλιανός Γρεβενών|ΜητροπολίτηΜητροπολίτης Γρεβενών Αιμιλιανός|Αιμιλιανού]], που αποτελούσε στυλοβάτη του Ελληνισμού προασπίζοντας την ταυτότητα των κατοίκων της περιοχής των [[Γρεβενά|Γρεβενών]]. Ο Αιμιλιανός, αποτέλεσε στόχο των Νεότουρκων και των Κομιτατζήδων και ο φόνος του έγινε σε δάσος και εν κρυπτώ την 1η Οκτωβρίου [[1911]], ενώ ο Μητροπολίτηςμητροπολίτης μετέβαινε στο χωριό Γκριντάδες (σήμερα [[Αιμιλιανός Γρεβενών (οικισμός)|Αιμιλιανός]]) για να λειτουργήσει.<ref>[https://mikrasiatwn.wordpress.com/2014/10/01/%CEce%BF-b1%CEce%B5b9%CEce%B8bc%CEce%BDb9%CEce%BFbb%CEce%BCb9%CEce%ACb1%CFce%81bd%CFcf%848c%CFcf%8582-%CFce%81bb%CEce%B1b1%CFce%82-b6%CEce%B1b1%CEcf%B981%CEce%BCaf%CEce%B9b4%CEce%BBb7%CEcf%B982-%CEce%B1bf-%CEce%BDbc%CFce%8Cb9%CFce%82-1911-103-ba%CEcf%AD81%CFce%84b1%CEcf%B7-83%CEce%B1b9%CFce%80ac%CFcf%8C84%ce%b7%cf%82-%CFce%84b5/ Ο εθνομάρτυρας Αιμιλιανός (+1911)Λαζαρίδης: 103Ο έτηΜικρασιάτης απόεπίσκοπος τοκαι μαρτύριομάρτυρας του Μικρασιάτη Μακεδονομάχουτης ΕπισκόπουΜακεδονίας]</ref>
 
Οι Κομιτατζήδες διατήρησαν μια υποτυπώδη δραστηριότητα μετά το [[1908]] αλλά επανεμφανίστηκαν δυναμικά κατά τους [[Βαλκανικοί Πόλεμοι|Βαλκανικούς Πολέμους]] ως παραστρατιωτικές ομάδες υποστηρίζοντας το Βουλγαρικό Στρατό στις επιχειρήσεις του. Κατά τη διάρκεια της ολιγόμηνης βουλγαρικής κατοχής της ανατολικής Μακεδονίας προέβησαν σε νέες θηριωδίες κατά του ελληνικού πληθυσμού της περιοχής υπό την πλήρη ανοχή των επίσημων βουλγαρικών αρχών και του τακτικού βουλγαρικού στρατού, ο οποίος και τις εξόπλιζε, όπως η καταστροφή των [[Σέρρες|Σερρών]] και του [[Δοξάτο|Δοξάτου]] (ήταν η πρώτη φορά). Επισήμως, ενώ ο Βουλγαρικός Στρατός γενικά χρέωσε στο κομιτάτο τις σφαγές, ως ενέργειες άτακτων σωμάτων, λίγο αργότερα, κατά τη διάρκεια του Β' Βαλκανικού Πολέμου, ενσωμάτωσε τις μονάδες αυτές αυτούσιες στον τακτικό βουλγαρικό στρατό. Αυτό ήταν και το ενδεικτικό τέλος της ιστορίας των ενόπλων τμημάτων της «[[Εσωτερική Μακεδονική Επαναστατική Οργάνωση|Εσωτερικής Μακεδονικής Επαναστατικής Οργάνωσης]]» (ΕΜΕΟ).
Το [[1912]], μετά την επιτυχία της Αλβανικής επανάστασης οι Σέρβοι επειγόμενοι να προλάβουν τη δημιουργία μίας μεγάλης Αλβανίας υποχώρησαν στις μαξιμαλιστικές βουλγαρικές απαιτήσεις επί της διανομής της Μακεδονίας και προχώρησαν από κοινού στη δημιουργία της Βαλκανικής Συμμαχίας (Λίγκας). Η επιτακτική ανάγκη παρουσίας στόλου στο Αιγαίο οδήγησε λίγο αργότερα και στην εισδοχή της Ελλάδας στη συμμαχία ολοκληρώνοντας έτσι το σκηνικό του [[Α' Βαλκανικός Πόλεμος|Α' Βαλκανικού Πολέμου]]. Με την έκρηξή του ένα μεγάλο μέρος της Μακεδονίας μαζί με τη Θεσσαλονίκης απελευθερώθηκε από τον ελληνικό στρατό. Το 1913 οι Βούλγαροι αν και υποτιθέμενα σύμμαχοι επιτέθηκαν αιφνιδιαστικά και χωρίς προηγούμενη κήρυξη πολέμου κατά των Ελλήνων και των Σέρβων προσπαθώντας να καταλάβουν για λογαριασμό τους τα μόλις απελευθερωθέντα από αυτούς εδάφη της Μακεδονίας αλλά απωθήθηκαν ([[Β' Βαλκανικός Πόλεμος]]). Μετά την συντριβή που ακολούθησε, η Βουλγαρία αναγκάστηκε να παραχωρήσει και το ανατολικό τμήμα ([[Σέρρες]], [[Δράμα]] και [[Καβάλα]]) στην Ελλάδα, η οποία ολοκλήρωσε με αυτό το τρόπο τους εθνικούς της στόχους στη Μακεδονία.
 
Το [[1912]], μετά την επιτυχία της Αλβανικής Eξέγερσης, οι Σέρβοι, επειγόμενοι να προλάβουν τη δημιουργία μίας Μεγάλης Αλβανίας, υποχώρησαν στις μαξιμαλιστικές βουλγαρικές απαιτήσεις επί της διανομής της Μακεδονίας και προχώρησαν από κοινού στη δημιουργία της Βαλκανικής Συμμαχίας (Λίγκας). Η επιτακτική ανάγκη παρουσίας στόλου στο Αιγαίο οδήγησε λίγο αργότερα και στην εισδοχή της Ελλάδας στη συμμαχία ολοκληρώνοντας έτσι το σκηνικό του [[Α' Βαλκανικός Πόλεμος|Α' Βαλκανικού Πολέμου]]. Με την έκρηξή του ένα μεγάλο μέρος της Μακεδονίας μαζί με τη Θεσσαλονίκη απελευθερώθηκε από τον Ελληνικό Στρατό. Το 1913 οι Βούλγαροι, αν και υποτιθέμενα σύμμαχοι, επιτέθηκαν αιφνιδιαστικά και χωρίς προηγούμενη κήρυξη πολέμου κατά των Ελλήνων και των Σέρβων προσπαθώντας να καταλάβουν για λογαριασμό τους τα μόλις απελευθερωθέντα από αυτούς εδάφη της Μακεδονίας, αλλά απωθήθηκαν ([[Β' Βαλκανικός Πόλεμος]]). Μετά την συντριβή που ακολούθησε, η Βουλγαρία αναγκάστηκε να παραχωρήσει και το ανατολικό τμήμα ([[Σέρρες]], [[Δράμα (πόλη)|Δράμα]] και [[Καβάλα]]) στην Ελλάδα, η οποία ολοκλήρωσε με αυτό το τρόπο τους εθνικούς της στόχους στη Μακεδονία.
== Αποτίμηση του Μακεδονικού αγώνα ==
 
Η επικράτηση των ελληνικών αντάρτικων σωμάτων δεν επέφερε ως άμεσο κέρδος τη Μακεδονία επειδή μεσολάβησε το [[Νεότουρκοι|Νεοτουρκικό κίνημα]] του [[1908]], το οποίο μετά την επικράτησή του οδήγησε στην απώλεια πολλών κεκτημένων των μειονοτήτων, εμπόδισε όμως να χαθούν οι περιοχές<ref>[[Κωνσταντίνος Τσώπρος]] Αναμνήσεις Μελένοικο-Θεσσαλονίκη σ. 53 ΙΜΧΑ <sup>2η</sup> GR ISSN:0073-862X</ref> που αποτέλεσαν αργότερα την Ελληνική Μακεδονία.
== Αποτίμηση ==
Η επικράτηση των ελληνικών αντάρτικων σωμάτων δεν επέφερε ως άμεσο κέρδος τη Μακεδονία επειδή μεσολάβησε το [[Νεότουρκοι|Νεοτουρκικό κίνημα]] του [[1908]], το οποίο μετά την επικράτησή του οδήγησε στην απώλεια πολλών κεκτημένων των μειονοτήτων, εμπόδισε όμως να χαθούν οι περιοχές<ref>[[Κωνσταντίνος Τσώπρος]] Αναμνήσεις Μελένοικο-Θεσσαλονίκη σ. 53 ΙΜΧΑ <sup>2η</sup> GR ISSN:0073-862X</ref> που αποτέλεσαν αργότερα την ελληνική Μακεδονία.
Η χαμένη αυτοπεποίθηση των Ελλήνων αξιωματικών από τον πόλεμο του [[1897]] ανακτήθηκε.<ref>Βασίλης Γούναρης, όπ.π. σελ.14</ref>
 
Ο [[Ευρώπη|ευρωπαϊκός]] τύπος, ''όπως η Γενική Εφημερίδα της Βιέννης (Wiener Allgemeine Zeitung)'', εγκωμίασε τους [[Έλληνες Μακεδόνες|Μακεδόνες]] που κατάφεραν να περιφρουρήσουν τη [[Μακεδονία]] με τις δικές τους δυνάμεις, και μέσω των [[Έλληνες|Ελληνο]]μακεδονικών ενόπλων ομάδων, απελευθέρωσαν τα χωριά από τη [[Βουλγαρία|βουλγαρική]] τυραννία των [[κομιτατζήδες|κομιτατζήδων]].<ref>[http://old.serres.gr/synedrio100/images/2006/kyriakos%20papakyriakou.pdf Πρακτικά Β΄ Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου: Οι Σέρρες και η περιοχή τους από την Οθωμανική κατάκτηση μέχρι τη σύγχρονη εποχή, Α΄ τόμος, Σέρρες 2013, σελ. 59, Σερραϊκά Χρονικά, τόμος Γ΄, σελ 179]</ref>
== Χρονικό του Αγώνα ==
 
* [[1900]] Ενθρόνιση του επισκόπου Γερμανού Καραβαγγέλη στη Μητρόπολη Καστοριάς, όπου και δραστηριοποιείται στην περιοχή.
== Χρονικό ==
{{multiple image
| align = right
| direction = vertical
| width = 300
| header = Οπλαρχηγοί του Μακεδονικού Αγώνα
| image1 = Gono-Iotov-cheta.jpg
| alt1 = Το ένοπλο σώμα του καπετάν Γκόνου Γιώτα
| caption1 = Το σώμα του Μακεδονομάχου καπετάν [[Γκόνος Γιώτας|Γκόνου Γιώτα]] ...
| image2 = Apostol Petkov's Band.jpg
| alt2 = Η τσέτα του βοεβόδα Αποστόλ Πέτκωφ
| caption2 = ...και του [[κομιτατζήδες|κομιτατζή]] της [[ΕΜΕΟ]] βοεβόδα [[Αποστόλ Πέτκωφ]].
}}
* [[1900]]: Ενθρόνιση του επισκόπου Γερμανού Καραβαγγέλη στη Μητρόπολη Καστοριάς, όπου και δραστηριοποιείται στην περιοχή.
* [[22 Ιουλίου]] [[1902]] Ενθρόνιση [[Χρυσόστομος Σμύρνης|Χρυσοστόμου Καλαφάτη]] ως Μητροπολίτη Δράμας, με κομβική δράση στην Ανατολική Μακεδονία.
* 19 Αυγούστου [[1902]] Μάχη στο Τριγωνικό της Κοζάνης.
* [[1902]] Ο [[Ίων Δραγούμης]] τοποθετείται υποπρόξενος στο Μοναστήρι, όπου και προωθεί τα ελληνικά συμφέροντα στη περιοχή.
* 2 Δεκεμβρίου Μάχη στο Ανταρτικό,
* [[1905]] τα ελληνικά σώματα αποκρούουν σθεναρά βουλγαρικές επιθέσεις ακολουθώντας την τακτική των κλεφτών.
* 19 Φεβρουαρίου 1905: Μάχη Μοριχόβου,
* 24 Φεβρουαρίου 1905: μάχη Λεχόβου,
* 25 Μαρτίου 1905: μάχη στη Ζαγορίτσιανη,
* 11 Απριλίου 1905: μάχη Σουμπανίστης,
* 8 Μαϊου 1905: μάχη του Ζελόβου,
* 22 Αυγούστου 1905: μάχη στο Γυμνοτόπι,
* 5 Σεπτεμβρίου 1905: μάχη στο Στρυμονικό,
* [[14 Σεπτεμβρίου]] [[1905]]: ο εικοσάχρονος Μακεδονομάχος Άρμεν Κούπτσιος εκτελείται με απαγχονισμό από τους Τούρκους στον πλάτανο της πλατείας της πόλης της [[Δράμα (πόλη)|Δράμας]].
* [[1906]] ο Κορομηλάς επιζητεί την επίσημη συμμετοχή της Ελλάδας με αποστολή στρατού. Τέσσερα ελληνικά ανταρτικά σώματα σε σύγκρουση με τον οθωμανικό στρατό διαλύονται.
* [[1906]]: ο Κορομηλάς επιζητεί την επίσημη συμμετοχή της Ελλάδας με αποστολή στρατού. Τέσσερα ελληνικά ανταρτικά σώματα σε σύγκρουση με τον οθωμανικό στρατό διαλύονται.
* 6 Αυγούστου 1906 μάχη στη [[Λίμνη των Γιαννιτσών | Λίμνη Γιαννιτσών]],
* 76 Αυγούστου 1906: μάχη στοστη Καστανόφυτο[[Λίμνη των Γιαννιτσών|λίμνη Γιαννιτσών]],
* 147 ΣεπτεμβρίουΑυγούστου 1906: μάχη στο Μορίχοβο,Καστανόφυτο.
* 2314 Σεπτεμβρίου 1906: μάχη στο ΜελισσότοποΜορίχοβο.
* 2123 ΔεκεμβρίουΣεπτεμβρίου 1906 μάχη στηνστο Λίμνη Γιαννιτσών,Μελισσότοπο.
* 21 Δεκεμβρίου 1906: μάχη στη [[λίμνη Γιαννιτσών]].
* [[1907]] η [[Αγγλία]] ασκεί πολιτική πίεση απαιτώντας την περιστολή των ελληνικών δράσεων στη περιοχή. Η Ελληνική Κυβέρνηση σε δίλημμα. Η Τουρκία απαιτεί την απομάκρυνση του Λ. Κορομηλά από το Προξενείο της Θεσσαλονίκης. Απομακρύνεται, αλλά το Ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών τον διορίζει Γενικό Επιθεωρητή των προξενείων της διευκολύνοντας με αυτό τον τρόπο ακόμα περισσότερο τη δράση του.
* [[1907]]: η [[Αγγλία]] ασκεί πολιτική πίεση απαιτώντας την περιστολή των ελληνικών δράσεων στη περιοχή. Η Ελληνική Κυβέρνηση σε δίλημμα. Η Τουρκία απαιτεί την απομάκρυνση του Λ. Κορομηλά από το Προξενείο της Θεσσαλονίκης. Απομακρύνεται, αλλά το Ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών τον διορίζει Γενικό Επιθεωρητή των προξενείων της διευκολύνοντας με αυτό τον τρόπο ακόμα περισσότερο τη δράση του.
* 4 Γενάρη 1907 μάχη σε Άθυρα και Κουφάλια,
* 274 ΦεβρουαρίουΓενάρη 1907: μάχη τηςσε Νικόκλειας,Άθυρα και Κουφάλια.
* 1327 ΜαρτίουΦεβρουαρίου 1907: μάχη της Πέτρας,Νικόκλειας.
* 813 ΜαϊουΜαρτίου 1907: μάχη στοτης Παλαιοχώρι Κορεστίων,Πέτρας.
* 158 ΙουλίουΜαϊου 1907: Μάχημάχη στο Καλογερικό,Παλαιοχώρι Κορεστείων.
* 15 Ιουλίου 1907: Μάχη στο Καλογερικό.
* 10 Σεπτεμβρίου μάχη της Παπαδιάς,
* 10 Σεπτεμβρίου: μάχη της Παπαδιάς.
* 18-19 Γενάρη 1908 μάχη στον Άγιο Ιωάννη Καστανιάς,
* 18-19 ΜαρτίουΓενάρη 1908: μάχη στηνστον Ζούζουλη,Άγιο Ιωάννη Καστανιάς.
* 2618 Μαρτίου 1908: μάχη τηςστη Βίτσιανης,Ζούζουλη.
* 1026 ΜαϊουΜαρτίου 1908: μάχη στοτης Κωστενέτσι,Βίτσιανης.
* 610 ΙουνίουΜαϊου 1908: μάχη στηνστο ΔόγιαννηΚωστενέτσι.
* 6 Ιουνίου 1908: μάχη στη Δόγιαννη.
* [[1908]] Με την επανάσταση των [[Νεότουρκοι|Νεοτούρκων]] το Οθωμανικό κράτος παραχωρεί σύνταγμα και ίσα δικαιώματα σε όλους τους πολίτες. Ολοκληρώνεται ο Μακεδονικός Αγώνας με επιτυχία καταφέρνοντας να διατηρήσει τη συνοχή του Ελληνισμού της Μακεδονίας.
* [[1908]]: Με την επανάσταση των [[Νεότουρκοι|Νεοτούρκων]] το Οθωμανικό Κράτος παραχωρεί σύνταγμα και ίσα δικαιώματα σε όλους τους πολίτες. Ολοκληρώνεται ο Μακεδονικός Αγώνας με επιτυχία καταφέρνοντας να διατηρήσει τη συνοχή του Ελληνισμού της Μακεδονίας.
 
== Εικόνες ==
<gallery class="float-right" widths="210" heights="150">
Setoma-teacher-dead.jpg|Η άγρια δολοφονία από βουλγαρόφρονες του Καστοριανού δασκάλου [[Βασίλειος Μελεγκάνος|Βασιλείου Μελεγκάνου]] τοντο Μάρτιο του [[1905]], που δίδασκε στο Κεφαλάρι Καστοριάς, προκάλεσε την πάγκοινη οργή, με αποτέλεσμα ο [[Γερμανός Καραβαγγέλης]] να διαμηνύσει: «Πες τε στους [[Βασίλ Τσακαλάρωφ]], Λαζάρ Ποπτράϊκωφ και τους λοιπούς ότι αυτά που ξέρανε να τα ξεχάσουν, τα ψέμματα τελείωσαν».{{πηγή}}
IMARO-band-Dambeni-Atanas-Karshakov-head.jpg|Τσέτα ποζάρει στο φακό του [[Λεωνίδας Παπάζογλου|Λεωνίδα Παπάζογλου]] με το πρόχειρα δαφνοστεφανομένοδαφνοστεφανωμένο κεφάλι του συντρόφου τους [[Βοεβόδας|βοεβόδα]] (τοπικού ηγέτη) ΑτάναςΑτανάς Κερσάκωφ τον Ιούλιο του 1907 μετά τηντη μάχη της [[Πτελιά Καστοριάς|Πτελεάς]].
Lazaros-Apostolidis-band.jpg|Η ομάδα του [[Λάζαρος Αποστολίδης|Λάζαρου Αποστολίδη]] από τη Λεύκη Καστοριάς
Velika Traikou Funeral Salonica.jpg|Η κηδείας της Βελίκας Τράικου, που δολοφονήθηκε από κομιτατζήδες, το [[1904]] στοστον [[Πεντάλοφος Θεσσαλονίκης|Πεντάλοφο Θεσσαλονίκης]].
</gallery>
 
<gallery class="float-right" widths="130" heights="170">
Pavlos Melas.jpg|Ο [[Παύλος Μελάς]]
Germanos-Karavangelis-Turkish-officers.jpg|Ο Μητροπολίτης Καστοριάς [[Γερμανός Καραβαγγέλης]] πλαισιομένος από αξιωματικούς του Οθωμανικού στρατού, φωτογραφία του Λεωνίδα Παπάζογλου
Germanos-Karavangelis-Turkish-officers.jpg|Ο μητροπολίτης Καστοριάς [[Γερμανός Καραβαγγέλης]], πλαισιωμένος από αξιωματικούς του Οθωμανικού Στρατού, φωτογραφία του Λεωνίδα Παπάζογλου
Vangelis Natsis.jpg|Ο [[Βαγγέλης Στρεμπενιώτης|Ευάγγελος Νάτσης Γεωργίου]] από [[Ασπρόγεια Φλώρινας]]
Vangelis Natsis.jpg|Ο [[Βαγγέλης Στρεμπενιώτης|Ευάγγελος Νάτσης Γεωργίου]] από τα [[Ασπρόγεια Φλώρινας]]
Lazaros Doiamas.PNG|Ο οπλαρχηγός [[Λάζαρος Δογιάμας]]
Constantinos Christou Roussanis.JPG|Ο πρωτεργάτης του Μακεδονικού Αγώνα, [[Κώττας Χρήστου]]
Ion Dragoumis.jpg|Ο [[Ίων Δραγούμης]]
Хризостом (Калафатис).jpg|O μητροπολίτης [[Δράμα (πόλη)|Δράμας]] [[Χρυσόστομος Σμύρνης|Χρυσόστομος Καλαφάτης]], συντονιστής του Μακεδονικού Αγώνα στην Ανατολική Μακεδονία.
Emilianos Lazaridis.jpg|Ο [[Μητροπολίτης Γρεβενών Αιμιλιανός|Αιμιλιανός Λαζαρίδης]] ως [[πρωτοσύγκελλος]] της Μητρόπολης Θεσσαλονίκης, με σημαντική προσφορά στο Μακεδονικό Αγώνα
Armen Kouptsios.gif|Ο νεότερος Μακεδονομάχος, ο [[Άρμεν Κούπτσιος]] από τη [[Δράμα (πόλη)|Δράμα]].
Agras-Tellos-Agapinos Nikiforos-Ioannis-Demestihas Kalas-Constantine-Sarros.jpg|Οι καπεταναίοι μακεδονομάχοι αντάρτες [[Κωνσταντίνος Σάρρος|Κάλας]] (αριστερά), [[Σαράντος Αγαπηνός|Τέλλος Άγρας]] (κέντρο) και [[Ιωάννης Δεμέστιχας|Νικηφόρος]] (δεξιά) σε φωτογραφία, στα μέσα του [[1906]].
G Delchev.jpg|Ο [[Γκότσε Ντέλτσεφ]]
</gallery>
 
== Δείτε επίσης ==
* [[Μακεδονική επανάσταση του 1867]]
* [[Μακεδονική επανάσταση του 1878]]
* [[Μακεδονική επανάσταση του 1896]]
}}
 
{{cnote|β|«Κατά τας πρωϊνάς ώρας μιας ημέρας του Ιουλίου [[1895]] εισέβαλεν εις το [[Μελένικο|Μελένοικο]] ο εκ των συναρχηγών της Ανωτάτης Μακεδονο-Θρακικής Οργανώσεως ([[Χρίστο Τατάρτσεφ|ΒΜΑΕΟ]]), έφεδρος υπολοχαγός του Βουλγαρικού στρατού [[Μπόρις Σαράφωφ|Βόρις Σαράφωφ]] επικεφαλής στρατιωτικώς συντεταγμένης συμμορίας (αντάρτικη ομάδα, [[τουρκικά]] çete ληστοσυμμορία), αποτελουμένης εκ φοιτητών του Πανεπιστημίου και μαθητών των γυμνασίων [[Σόφια]]ς και οδηγό τον αρχηγόν τοπικής βουλγαρικής συμμορίας Κώτσο Λιούτα. Ο Λιούτα είχε φοιτήσει εις το ελληνικό δημοτικόν σχολείον Μελενοίκου, επολέμησε δε και ως εθελοντής εις τον Ελληνικό Στρατόν κατά τον ατυχή [[Ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897|ελληνοτουρκικόν πόλεμον του 1897]]»<ref>[[Κωνσταντίνος Τσώπρος]], [[Αναμνήσεις (Μελένοικο - Θεσσαλονίκη)]], σ. 33 GR ISSN: 0073 862Χ</ref>
}}
 
 
== Παραπομπές ==
<references />
{{παραπομπές|2}}
 
== Βιβλιογραφία ==
* Albert Londres, ''Κομιτατζήδες ή η τρομοκρατία στα Βαλκάνια'. Μετάφραση Δημήτρη Μιχαλόπουλου, Αθήνα: Πετσίβας, 2008, ISBN 978-960-87636-8-5.''
* Σπυρίδων Σφέτας, Ελληνοβουλγαρικές αναταράξειs 1880-1908, εκδόσεις Επίκεντρο ISBN 978-960-458-170-2
 
==Διαβάστε επίσης==
*{{cite journal|last=Gounaris|first=Basil C.|title=Reassessing Ninety Years of Greek Historiography on the "Struggle for Macedonia" (1904-1908)|journal=Journal of Modern Greek Studies|volume=14|issue=2|year=1996|pages=237-251|url=https://www.academia.edu/23042256/Reassessing_Ninety_Years_of_Greek_Historiography_on_the_Struggle_for_Macedonia_1904-1908_}}
*{{cite journal|last=Γούναρης|first=Βασίλης Κ.|title=O Μακεδονικός αγώνας στην ελληνική ιστοριογραφία (1904-1984)|journal=Βαλκανικά Σύμμεικτα|volume=11|year=2000|pages=323-339|url=https://ojs.lib.uom.gr/index.php/ValkanikaSymmeikta/article/viewFile/536/543}}
*{{cite journal|last=Κωστόπουλος|first=Τάσος|title=Ο εμφύλιος Μακεδονικός Αγώνας (1904-1908): εκδοχές του κρατικού μονοπωλίου της συλλογικής μνήμης|journal=Τα Ιστορικά|volume=23|issue=45|year=2006|pages=393-432|url=https://www.academia.edu/22249393/Ο_εμφύλιος_Μακεδονικός_Αγώνας_1904-1908_εκδοχές_του_κρατικού_μονοπωλίου_της_συλλογικής_μνήμης}}
*{{cite journal|last=Kostopoulos|first=Tasos|title=La guerre civile macédonienne de 1903-1908 et ses représentations dans l’historiographie nationale grecque|journal=Cahiers Balkaniques|volume=38-39|year=2011|pages=213-226|url=https://ceb.revues.org/835}}
 
== Εξωτερικοί σύνδεσμοι ==
* [http://www.kozani.net/kozani.php?p_id=31&menu_id=14 Ο Μακεδονικός Αγώνας στη δυτική και κεντρική Μακεδονία]{{dead link|date=June 2015}}
* [http://www.hri.org/MPA/gr/other/mak_agwn/index.html 92 χρόνια από την έναρξη του Μακεδονικού αγώνα]
* {{cite web|url=http://yaunatakabara.blogspot.gr/2012/05/illinden_23.html|title=Η πορεία προς το Ίλιντεν, ο αντίκτυπος της εξέγερσης στην Ελλάδα και οι απαρχές της ένοπλης φάσης του Μακεδονικού Αγώνα|accessdate=17-07-2018}} σελ. 5-9.
 
=== Βίντεο ===
* {{Αρχείο ΕΡΤ|τίτλος= Μακεδονικός αγώνας 1904-1908, δίψα ελευθερίας, αλλοτινή (''μέρος 1ο'')|αριθμός = 00000071197119}}
* {{Αρχείο ΕΡΤ|τίτλος= Μακεδονικός αγώνας 1904-1908, δίψα ελευθερίας, αλλοτινή (''μέρος 2ο'')|αριθμός = 00000077937793}}
* {{Αρχείο ΕΡΤ|τίτλος= Μακεδονικός αγώνας 1904-1908, δίψα ελευθερίας, αλλοτινή (''μέρος 3ο'')|αριθμός = 00000065886588}}
* {{Αρχείο ΕΡΤ|τίτλος= Μορφές του Μακεδονικού αγώνα|αριθμός = 000003712637126}}
* [[Εικόνα:Nuvola apps kaboodle.png|20px]] Ιστοσ. [[ΕΡΤ]], [http://www.ert.gr/webtv/index.php/component/k2/item/2552-o-makedonkos-agwnas-meros-a-24-02-2012.html ΕΤ3: Εκατογραφία: Ο Μακεδονικός Αγώνας Μέρος Α']{{dead link|date=June 2015}}, 17/02/2012, [Βίντεο]
* [[Εικόνα:Nuvola apps kaboodle.png|20px]] Ιστοσ. [[ΕΡΤ]], [http://www.ert.gr/webtv/index.php/component/k2/item/2557-o-makedonikos-agwnas-meros-b-29-02-2012.html ΕΤ3: Εκατογραφία: Ο Μακεδονικός Αγώνας Μέρος Β']{{dead link|date=June 2015}}, 22/02/2012, [Βίντεο]
 
 
{{Πρότυπο:Μακεδονία των νεότερων χρόνων}}
 
[[Κατηγορία:Μακεδονικός Αγώνας| ]]
79.768

επεξεργασίες