Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς: Διαφορά μεταξύ των αναθεωρήσεων

Περιεχόμενο που διαγράφηκε Περιεχόμενο που προστέθηκε
επιμέλεια παραπομπών
Γραμμή 27:
== Η ζωή του ==
[[Αρχείο:Gregor Palamas by North Greece anonym (15th c., Pushkin museum).jpg|thumb|O Γρηγόριος Παλαμάς.]]
Ο '''Γρηγόριος Παλαμάς''' γεννήθηκε το [[1296]] στην [[Κωνσταντινούπολη]] από αριστοκρατική γενιά. Οι γονείς του, Κωνστάντιος και Καλλονή <ref>[https://www.imverias.gr/index.php/topiko-agiologio/36-agios-grigorios-palamas ''Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, Αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης'', Ιερά Μητρόπολη Βεροίας, Ναούσης & Καμπανίας]</ref>, κατάγονταν από τη [[Μικρά Ασία]], την οποία εγκατέλειψαν λόγω της τουρκικής προέλασης και κατέφυγαν στην βυζαντινή πρωτεύουσα<ref>John Meyendorff, Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς και η ορθόδοξη μυστική παράδοση, μτφρ. Ελευθέριος Μάινας, εκδ.Ακρίτας, Αθήνα, 1989, σελ.91</ref>. Ο Γρηγόριος είχε πέντε αδέλφια, το Μακάριο, το Θεοδόσιο, την Επίχαρη και Θεοδότη<ref>[https://www.imverias.gr/index.php/topiko-agiologio/36-agios-grigorios-palamas ''Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, Αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης'', Ιερά Μητρόπολη Βεροίας, Ναούσης & Καμπανίας]</ref>. Ο πατέρας του, Κωνσταντίνος Παλαμάς ήταν συγκλητικός και μέλος της αυτοκρατορικής αυλής. Ο [[Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος|Ανδρόνικος Β']] εκτίμησε τόσο πολύ τα προσόντα του ώστε του ανέθεσε την εκπαίδευση του εγγονού του [[Ανδρόνικος Γ΄ Παλαιολόγος|Ανδρόνικου Γ']] <ref name="ReferenceA">Παναγιώτης {{sfnp|Χρήστου, «Γρηγόριος ο Παλαμάς», Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, τομ.4 (|1964), |loc=στ. 776</ref>}} Ο πατέρας του πέθανε, αφού δέχθηκε στην επιθανάτια κλίνη του τη μοναχική κουρά-<ref>Παναγιώτης {{sfnp|Χρήστου, «Γρηγόριος ο Παλαμάς», στο: Πανηγυρικός Τόμος Εορτασμού της εξακοσιοστής επετείου του θανάτου του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης 1359-1959 (επιμ. Παναγιώτης Χρήστου),εν Θεσσαλονίκη, |1960, σελ.|σ=256</ref>}} όταν ο Γρηγόριος ήταν επτά ετών και περιήλθε υπό την προστασία του αυτοκράτορα. Οι κοσμικές σπουδές του περιλάμβαναν κυρίως τα κλασικά [[Trivium (εκπαίδευση)|trivium]] και quatrivium.<ref>John Meyendorff, Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς και η ορθόδοξη μυστική παράδοση, μτφρ. Ελευθέριος Μάινας, εκδ. Ακρίτας, Αθήνα, 1989, sel.92</ref> Φοίτησε στο Πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης διδαχθείς γραμματική, [[ρητορική]], φυσική, λογική<ref>Θεοδόσιος Πελεγρίνης, «Παλαμάς Γρηγόριος», Λεξικό της Φιλοσοφίας, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 2004, σελ. 1101</ref> και έχοντας δάσκαλο τον [[Θεόδωρος Μετοχίτης|Θεόδωρο Μετοχίτη]], μελετώντας ιδιαίτερα τη φιλοσοφία. Σε ηλικία μάλιστα δεκαεπτά ετών του ανατέθηκε να συντάξει και εκφωνήσει πραγματεία περί του Αριστοτέλη ενώπιον του Ανδρόνικου Β'.<ref name{{sfnp|Χρήστου|1964|loc="ReferenceA"/>στ. 776}} Αν και ο αυτοκράτορας τον προόριζε για υψηλά κρατικά αξιώματα εκείνος άρχισε να ασχολείται με την άσκηση και την ασκητική φιλολογία. H μοναστική του κλίση καλλιεργήθηκε από τις συναναστροφές του με διάσημους μοναχούς στην βυζαντινή πρωτεύουσα.<ref>John Meyendorff, Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς και η ορθόδοξη μυστική παράδοση, μτφρ. Ελευθέριος Μάινας, εκδ. Ακρίτας, Αθήνα, 1989, σελ. 93</ref> Ο Θεόληπτος Φιλαδελφείας τον μύησε στην νοερά προσευχή, ενώ ο Γρηγόριος σε ηλικία είκοσι ετών αποσύρθηκε σε μόνωση πείθοντας να κάνουν το ίδιο και μέλη της οικογένειάς του: η μητέρα του Καλή, οι δύο αδελφές Επίχαρις και Θεοδότη και τα άλλα δύο αδέλφια του Μακάριος και Θεοδόσιος.<ref>Παναγιώτης {{sfnp|Χρήστου, «Γρηγόριος ο Παλαμάς», στο: Πανηγυρικός Τόμος Εορτασμού της εξακοσιαστής επετείου του θανάτου του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης 1359-1959 (επιμ. Παναγιώτης Χρήστου), εν Θεσσαλονίκη, |1960, σελ.|σ=257</ref>:}} αρχικάΑρχικά αποσύρθηκε στο όρος [[Παπίκιο]] και μετά σε διάφορες τοποθεσίες στο Άθω: στο Βατοπέδι-υπό την καθοδήγηση του ησυχαστή Νικοδήμου- στο κοινόβιο της Μεγίστης Λαύρας, όπου ονομάστηκε και ψάλτης από τον εκεί ηγούμενο, και στο τέλος τριών ετών ερημίτης στην Γλωσσία, υπό την καθοδήγηση του μοναχού Γρηγορίου<ref>John Meyendorff, Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς και η ορθόδοξη μυστική παράδοση, μτφρ. Ελευθέριος Μάινας, εκδ.Ακρίτας, Αθήνα, 1989, σελ.102</ref>. Σύμφωνα με φιλοπαλαμικές πηγές<ref name="Hans-Georg Beck 2004">Hans-Georg Beck, Ιστορία της Ορθόδοξης Εκκλησίας στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, μτφρ.Λευτέρης Αναγνώστου, τομ. 2ος εκδ. Ιστορικές Εκδόσεις Στέφανος Βασιλόπουλος, Αθήνα, 2004, σελ. 203</ref> λόγω επιδρομών Τούρκων πειρατών στην περιοχή του Άθω θέλησε να ταξιδέψει στα Ιεροσόλυμα και στο Σινά<ref>John Meyendorff, Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς και η ορθόδοξη μυστική παράδοση, μτφρ. Ελευθέριος Μάινας, εκδ.Ακρίτας, Αθήνα, 1989, σελ. 102</ref> αλλά στάθμευσε στη [[Θεσσαλονίκη]]. Οι κατοπινοί πολέμιοί του θεώρησαν ως αίτιο φυγής του τον φόβο να μη θεωρηθεί μεσσαλιανιστής<ref name="Hans-Georg Beck 2004"/>, επειδή οι τελευταίοι παρέβλεπαν τα ιερά μυστήρια για να αφοσιωθούν αποκλειστικά στην προσευχή <ref>Steven Fanning, Οι μυστικοί της Χριστιανικής παράδοσης, μτφρ. Θεοδώρα Δαρβίρη, εκδ.Ενάλιος, Αθήνα, 2005
σελ. 105</ref> Κατά τους πολέμιούς του στη διάρκεια της παραμονής του στα μοναστήρια του [[Παπίκιο|Παπικίου]] ήλθε σε επαφή με [[Βογόμιλοι|Βογομίλους]]<ref>Το στοιχείο αυτό δείχνει πως ο Βογομιλισμός ήταν μέχρι το τέλος της βυζαντινής αυτοκρατορίας απειλή για την Εκκλησία.Αριστείδης Παπαδάκης, John Meyendorff, Η Χριστιανική Ανατολή και η άνοδος του Παπισμού. Η Εκκλησία από το 1071 ως το 1453, μτφρ. Στέφανος Ευθυμιάδης, εκδ.Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα, 2003, σελ. 300</ref>, οι οποίοι αρκούνταν στο ''Πάτερ ημών'' το οποίο έλεγαν επτά φορές την ημέρα πέντε φορές την νύχτα.<ref>Δέσπω {{sfn|Λιάλιου, «Ο Ησυχασμός του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά ως αναίρεση των Πελαγιανικών και Μεσσαλιανικών εκφράσεων στο χώρο της Βαλκανικής», στο: Χριστιανική Θεσσαλονίκη ΛΘ'-Μ΄Δημήτρια Πρακτικά ΙΗ' Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο: Εκκλησιαστικοί συγγραφείς της Θεσσαλονίκης-ΙΘ' Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο Θεσσαλονίκη και η Χερσόνησος του Αίμου, εκδ.University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 2011, σελ.|σ=199</ref>}} Ήλθε σε επαφή μαζί τους μόνο για να τους προσηλυτίσει κατά τον [[Φιλόθεος Κόκκινος|Φιλόθεο Κόκκινο]] εγκωμιαστή του Παλαμά<ref>Hans-Georg Beck, Ιστορία της Ορθόδοξης Εκκλησίας στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, μτφρ.Λευτέρης Αναγνώστου, τομ. 2ος εκδ. Ιστορικές Εκδόσεις Στέφανος Βασιλόπουλος, Αθήνα, 2004, σελ. 202</ref>, ενώ επίσης ήδη από τα πρώτα βήματά του στον μοναχισμό συγκρούσθηκε με αυτούς. Το 1326 χειροτονήθηκε ιερέας στη [[Θεσσαλονίκη]], από τον [[Ιωάννης Καλέκας|Ιωάννη Καλέκα]]<ref>Νικόλαος Κατσιαβριάς, Η κοσμοαντίληψη του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά (1296-1359): κοσμικές και θεολογικές προσεγγίσεις το 14ο αιώνα. Η κοσμοαντίληψη του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά (1296-1359): κοσμικές και θεολογικές προσεγγίσεις το 14ο αιώνα Διδακτορική Διατριβή, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών-ΕΚΠΑ,2001, σελ.31</ref> Στη Θεσσαλονίκη έγινε μέλος σε ένα είδος πνευματικού κύκλου, εμπνευστής του οποίου ήταν ο Ισίδωρος, μαθητής του Γρηγορίου Σιναΐτου και που αποσκοπούσε στην διάχυση εκτός μοναστηριών την άσκηση της προσευχής.<ref>John Meyendorff, Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς και η ορθόδοξη μυστική παράδοση, μτφρ. Ελευθέριος Μάινας, εκδ.Ακρίτας, Αθήνα, 1989, σελ. 103-104</ref> Αργότερα αναχώρησε μαζί με δέκα ακόμα ιερείς για την [[Βέροια]] όπου παρέμεινε για πέντε χρόνια, εφαρμόζοντας αυστηρή μόνωση. Ο θάνατος της μητέρας του τον απομάκρυνε προσωρινά στην [[Κωνσταντινούπολη]] και οι Σερβικές επιδρομές στην [[Βέροια]] τον έστειλαν οριστικά το 1331 στο [[Άγιον Όρος|Άγιο Όρος]]. Εκεί περί το 1335 έζησε στο ησυχαστήριο του Αγίου Σάββα και ακολούθως έγινε ηγούμενος στη [[μονή Εσφιγμένου]].<ref>Παναγιώτης {{sfnp|Χρήστου, «Γρηγόριος ο Παλαμάς» , Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, τομ.4 (|1964), |loc=στ. 777</ref>}}
Ο μεταρρυθμιστικός του ζήλος τον έφερε σε σύγκρουση με τους μοναχούς και απομακρύνθηκε στο ησυχαστήριό του στον Άγιο Σάββα.<ref>John Meyendorff, Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς και η ορθόδοξη μυστική παράδοση, μτφρ. Ελευθέριος Μάινας, εκδ.Ακρίτας, Αθήνα, 1989, σελ. 106</ref>
 
Γραμμή 36:
===A΄ φάση της ησυχαστικής έριδας: από την αρχή μέχρι το 1341===
Στην πρώτη αυτή φάση αντικείμενο της διαμάχης είναι τα ζητήματα σχετικά με την εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος, σχετικά με τη γνώση του Θεού και με την θέα του θείου φωτός.<ref name="ReferenceB"/>
Στα τελευταία χρόνια της βασιλείας του [[Ανδρόνικος Γ΄ Παλαιολόγος|Ανδρόνικου Γ΄]] εκδηλώθηκε μια θεολογική διαμάχη που αφορούσε στους κανόνες και στις πρακτικές μιας μικρής ομάδας μοναχών του Αγίου Όρους, γνωστών και ως ''ησυχαστών''. Αυτοί ενδιαφέρονταν για την τελειοποίηση μιας μεθόδου προσευχής, η οποία μέσα στις συνθήκες της ησυχίας έδινε στον αφιερωμένο μύστη μεγαλύτερη συναίσθηση του θείου φωτός. Ο πρώτος που επέκρινε τους ησυχαστές ήταν ένας Έλληνας μοναχός από την Καλαβρία της νοτίου Ιταλίας ονομαζόμενος [[Βαρλαάμ Καλαβρός|Βαρλαάμ]]. Αρχικά οι δύο άνδρες πρωτοσυναντήθηκαν στα πλαίσια του συζήτησης περί ένωσης των δύο Εκκλησιών που πραγματοποιήθηκε επί Ανδρόνικου Γ' κατά τα έτη 1333 και 1334.<ref>Παναγιώτης {{sfnp|Χρήστου, «Γρηγόριος ο Παλαμάς» , Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, τομ.4 (|1964), |loc=στ. 778</ref>}}
 
Τα επιχειρήματα που χρησιμοποίησε ο [[Βαρλαάμ Καλαβρός|Βαρλαάμ]] στη διαμάχη του με δύο Δομηνικανούς θεολόγους<ref>Επρόκειτο για τους Francesco da Camerino και Ricardo. Hans-Georg Beck, Ιστορία της Ορθόδοξης Εκκλησίας στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, μτφρ.Λευτέρης Αναγνώστου, τομ. 2ος εκδ. Ιστορικές Εκδόσεις Στέφανος Βασιλόπουλος, Αθήνα, 2004, σελ. 201</ref> που ο Πάπας απέστειλε στην Ανατολή για να προετοιμάσουν την ένωση των δύο Εκκλησιών<ref>John Meyendorff, Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς και η ορθόδοξη μυστική παράδοση, μτφρ. Ελευθέριος Μάινας, εκδ.Ακρίτας, Αθήνα, 1989, σελ. 107</ref> θορύβησαν τους Ιγνάτιο και Ιωσήφ Καλόθετο και Ισίδωρο Βουχερά οι οποίοι ενημέρωσαν τον Παλαμά, ο οποίος το 1335 συντάσσει δύο ''Αποδεικτικούς λόγους περί εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος'' που έθιγαν τα επιχειρήματα του Καλαβρού, ο οποίος για να αμυνθεί επέκρινε τον τρόπο άσκησης των μοναχών της Ανατολής. Τότε οι λόγιοι μοναχοί της Θεσσαλονίκης προσκάλεσαν τον Γρηγόριο Παλαμά να εξέλθει του Αγίου Όρους και να συμβάλει στην αντιμετώπιση του ζητήματος. Το 1337 έρχεται στη Θεσσαλονίκη. Από το 1338 έως το 1341 απαντώντας στις θέσεις Βαρλαάμ συντάσσει σε τρεις τριάδες ''Λόγους υπέρ των ιερώς ησυχαζόντων''.<ref>John Meyendorff, Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς και η ορθόδοξη μυστική παράδοση, μτφρ. Ελευθέριος Μάινας, εκδ.Ακρίτας, Αθήνα, 1989, σελ.114</ref> Τον Οκτώβριο του 1340 ο Βαρλαάμ καταθέτει στη σύνοδο βιβλίο με τίτλο ''Κατά Μασσαλιανών''.<ref>Δημήτριος {{sfn|Κουτσούρης, Σύνοδοι και θεολογία για τον ησυχασμό, εκδ. Ιερά Μητρόπολη Θηβών και Λεβαδείας, Αθήνα, 1997, σελ. |σ=54</ref>}} Την άνοιξη του 1341 ο Πατριάρχης [[Ιωάννης Καλέκας]] προσκαλεί τον Παλαμά στην Κωνσταντινούπολη που τον κατηγορεί για παρασυναγωγή και θέλει τη διοικητική του τιμωρία. Όμως εκείνος προβάλει τη θεολογική διάσταση του ζητήματος, το οποίο χρήζει συνοδικής αντιμετώπισης. Την άποψη αυτή αποδεχόταν και η αυτοκράτειρα [[Άννα της Σαβοΐας|Άννα]] ενώ περίμεναν τον ερχομό του [[Ανδρόνικος Γ΄ Παλαιολόγος|Ανδρόνικου Γ']]<ref>Νικόλαος Κατσιαβριάς, Νικόλαος Η κοσμοαντίληψη του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά (1296-1359): κοσμικές και θεολογικές προσεγγίσεις το 14ο αιώνα Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, ΕΚΠΑ, Η κοσμοαντίληψη του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά (1296-1359): κοσμικές και θεολογικές προσεγγίσεις το 14ο αιώνα Διδακτορική Διατριβή, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών-ΕΚΠΑ,2001, σελ. 32</ref>
 
====Α΄ Ησυχαστική Σύνοδος====
Συγκλήθηκε στις 10 Ιουνίου του 1341 ημέρα Κυριακή<ref>Δημήτριος .{{sfn|Κουτσούρης, Σύνοδοι και θεολογία για τον ησυχασμό, εκδ. Ιερά Μητρόπολη Θηβών και Λεβαδείας, Αθήνα, 1997, σελ.|σ=70</ref>.}} Ο πατριάρχης-και όχι ο αυτοκράτορας, ο οποίος επικύρωσε την πρωτοβουλία του πατριάρχη<ref name{{sfn|Κουτσούρης|σ="ReferenceC">Δημήτριος Κουτσούρης, Σύνοδοι και θεολογία για τον ησυχασμό, εκδ. Ιερά Μητρόπολη Θηβών και Λεβαδείας, Αθήνα, 1997, σελ. 69</ref>}}- συγκάλεσε τους αντιδίκους, όμως μεροληπτούσε σε βάρος των μοναχών και του Παλαμά, επειδή δεν προσκλήθηκε προσωπικώς αλλά η Εκκλησία της Θεσσαλονίκης, ενώ την πρόσκληση την επέδωσε ο κατήγορος Βαρλαάμ, κάτι παράτυπο που μετά από παρέμβαση του Ακινδύνου η πρόσκληση τελικά μεταβιβάζεται από τον ίδιο τον Ακίνδυνο<ref>Δημήτριος .{{sfn|Κουτσούρης, Σύνοδοι και θεολογία για τον ησυχασμό, εκδ. Ιερά Μητρόπολη Θηβών και Λεβαδείας, Αθήνα, 1997, σελ.60-61</ref>. |σσ=60–61}} Οι εργασίες της διήρκεσαν μία ημέρα. Συγκλήθηκε στο ναό της Αγίας Σοφίας στα ''κατηχουμενεία'', δηλαδή τα υπερώα του ναού<ref name.{{sfn|Κουτσούρης|σ="ReferenceC"/>.69}} Παρόντες ήταν ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος Γ' ο Παλαιολόγος ως πρόεδρος της συνόδου σύμφωνα με τους Μάγιεντορφ και [[Παναγιώτης Χρήστου|Χρήστου]]. Η προεδρία της συνόδου από τον αυτοκράτορα απορρίπτεται επειδή οι μαρτυρίες είναι μεταγενέστερες και αναξιόπιστες, ενώ η κανονική παράδοση προέβλεπε να προεδρεύει ενδημουσών συνόδων ο εκάστοτε αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως. Επίσης και η άποψη της συμπροεδρίας πατριάρχη και αυτοκράτορα απορρίπτεται.<ref>Δημήτριος {{sfn|Κουτσούρης, Σύνοδοι και θεολογία για τον ησυχασμό, εκδ. Ιερά Μητρόπολη Θηβών και Λεβαδείας, Αθήνα, 1997, σελ. 75-78</ref>|σσ=75–78}} Επίσης ο Κωνσταντινουπόλεως Ιωάννης Δ' Καλέκας, επίσκοποι, αρχιμανδρίτες ηγούμενοι του Αγίου Όρους και της Κωνσταντινούπολης, κληρικοί, ο μέγας δομέστικος Ιωάννης Καντακουζηνός, η σύγκλητος, κριτές καθολικοί της πόλεως<ref>Δημήτριος .{{sfn|Κουτσούρης, Σύνοδοι και θεολογία για τον ησυχασμό, εκδ. Ιερά Μητρόπολη Θηβών και Λεβαδείας, Αθήνα, 1997, σελ.71-75</ref>. |σσ=71–75}} Η σύνοδος καταδίκασε τον Βαρλαάμ και αθώωσε τον Γρηγόριο Παλαμά. Απαγόρευσε στον τελευταίο να ξαναθίξει το θέμα. Ο Βαρλαάμ ζήτησε συγγνώμη και έφυγε οριστικά για την Ιταλία. Μετά την αναχώρηση του Παλαμά η έριδα δεν σταμάτησε αλλά ανακινήθηκε από τον Γρηγόριο Ακίνδυνο, οπαδό των αρχών του Βαρλαάμ.<ref>Νικόλαος Κατσιαβριάς, Η κοσμοαντίληψη του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά (1296-1359): κοσμικές και θεολογικές προσεγγίσεις το 14ο αιώνα Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, ΕΚΠΑ, Η κοσμοαντίληψη του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά (1296-1359): κοσμικές και θεολογικές προσεγγίσεις το 14ο αιώνα Διδακτορική Διατριβή, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών-ΕΚΠΑ,2001, σελ. 32-33 Βασίλειος Σταυρίδης, «Ο συνοδικός θεσμός εις την Εκκλησίαν της Θεσσαλονίκης (ΙΑ'-ΙΕ' Αιώνες)», στο: Δ'Επιστημονικό Συμπόσιο, Χριστιανική Θεσσαλονίκη: Από της εποχής των Κομνηνών μέχρι και της αλώσεως της Θεσσαλονίκης υπό των Οθωμανών (1430) (11ος-15ος μ.Χ), Πατριαρχικόν Ίδρυμα Πατερικών Μελετών , Ιερά Μονή Βλατάδων , 29-31 Οκτωβρίου 1990, Θεσσαλονίκη, 1992, σελ.62-63</ref> Ήδη από τις προσυνοδικές συζητήσεις ο Πατριάρχης και οι λοιποί αρχιερείς πληροφορούνται για τις θέσεις του Βαρλαάμ και μεταστρέφονται υπέρ του Παλαμά, ενώ ο Βαρλαάμ προσπάθησε να αποφύγει τη συμμετοχή τους στις εργασίες της συνόδου διαπιστώνοντας την σε βάρος του αλλαγή του κλίματος,επικαλούμενος την απουσία του αυτοκράτορα.<ref>Δημήτριος {{sfn|Κουτσούρης, Σύνοδοι και θεολογία για τον ησυχασμό, εκδ. Ιερά Μητρόπολη Θηβών και Λεβαδείας, Αθήνα, 1997, σελ.63-64</ref>.|σσ=63–64}} Η σύνοδος αυτή παρέμεινε ωστόσο ''σημείο έριδας'' σχετικά με τις λεπτομέρειές της.<ref>Αριστείδης Παπαδάκης, John Meyendorff, Η Χριστιανική Ανατολή και η άνοδος του Παπισμού. Η Εκκλησία από το 1071 ως το 1453, μτφρ. Στέφανος Ευθυμιάδης, εκδ.Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα, 2003, σελ. 435</ref>
Ο Ακίνδυνος, η προσωπικότητα του οποίου δεν έχει ξεκαθαρίσει απολύτως,<ref>Μίλτων Ανάστος, «Θεολογία: ο Ησυχασμός και η καταξίωσή του από την Ανατολική Εκκλησία», Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τομ. Θ, (1980),Εκδοτική Αθηνών, σελ.376</ref> αρχικά επιθυμούσε να συνδιαλλάξει τους δύο αντιπάλους.<ref>Georg Ostrogorsky, Ιστορία του Βυζαντινού κράτους, τομ. 3ος, μτφρ.Ιωάννης Παναγόπουλος, εκδ.Ιστορικές εκδόσεις Στεφ.Βασιλόπουλος, Αθήνα,1993, σελ. 209</ref> Αντιμαχόταν όχι την Αγιορείτικη πνευματικότητα αλλά την παλαμική διάκριση μεταξύ ουσίας και ενέργειας.<ref>Αριστείδης Παπαδάκης, John Meyendorff, Η Χριστιανική Ανατολή και η άνοδος του Παπισμού. Η Εκκλησία από το 1071 ως το 1453, μτφρ. Στέφανος Ευθυμιάδης, εκδ.Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα, 2003, σελ. 435</ref>
 
====Β΄ Ησυχαστική Σύνοδος====
Ο [[Ανδρόνικος Γ΄ Παλαιολόγος|Ανδρόνικος Γ' Παλαιολόγος]] πέθανε στις 14/15 Ιουλίου 1341 και ο ανήλικος [[Ιωάννης Ε΄ Παλαιολόγος|Ιωάννης Ε' Παλαιολόγος]], τέθηκε υπό την επιτροπεία του μεγάλου δομέστικου Ιωάννη Καντακουζηνού και του μεγάλου δούκα Αλέξιου Απόκαυκου. Ο πατριάρχης και φίλος του Ακινδύνου αν και δεν το επιθυμούσε συγκάλεσε σύνοδο τον Ιούλιο του 1341 στην Αγία Σοφία με την παρουσία του Ιωάννη Καντακουζηνού, μελών της συγκλήτου και του Γρηγορίου Ακινδύνου και του Γρηγορίου Παλαμά. Η σύνοδος καταδίκασε προφορικά τον Γρηγόριο Ακίνδυνο.<ref>Βασίλειος Σταυρίδης, «Ο συνοδικός θεσμός εις την Εκκλησίαν της Θεσσαλονίκης (ΙΑ'-ΙΕ' Αιώνες)», στο: Δ'Επιστημονικό Συμπόσιο, Χριστιανική Θεσσαλονίκη: Από της εποχής των Κομνηνών μέχρι και της αλώσεως της Θεσσαλονίκης υπό των Οθωμανών (1430) (11ος-15ος μ.Χ), Πατριαρχικόν Ίδρυμα Πατερικών Μελετών , Ιερά Μονή Βλατάδων , 29-31 Οκτωβρίου 1990, Θεσσαλονίκη, 1992, σελ.63-64</ref> Επειδή ο Ιωάννης Καντακουζηνός προήδρευσε στην τελευταία αυτή σύνοδο περιέπλεξε ακόμα πιο πολύ τα πράγματα: η βασιλεύουσα δυναστεία το εξέλαβε ως ''σφετερισμό αυτοκρατορικού προνομίου''.
 
O Παλαμάς ήταν ενθουσιώδης υπερασπιστής των δικαιωμάτων του Ιωάννη Καντακουζηνού, ο οποίος δεν ήταν ακόμα φίλος και υποστηρικτής του Παλαμά, να ενεργεί ως αντιβασιλέας της αυτοκρατορίας. Στο πρόσωπο της βασιλομήτορος Άννας έβλεπε τον «[...] κίνδυνο υποταγής στην Ρώμη»<ref>Παναγιώτης .{{sfnp|Χρήστου, «Γρηγόριος ο Παλαμάς» , Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, τομ.4 (|1964), |loc=στ. 779</ref>}} Από την άλλη μεριά ο Καντακουζηνός είχε ταχθεί με το μέρος του Παλαμά τον Ιούνιο και τον Αύγουστο<ref>Αριστείδης Παπαδάκης, John Meyendorff, Η Χριστιανική Ανατολή και η άνοδος του Παπισμού. Η Εκκλησία από το 1071 ως το 1453, μτφρ. Στέφανος Ευθυμιάδης, εκδ.Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα, 2003, σελ. 436</ref>, αλλά όμως είχε μεγάλο γόητρο Παλαμάς ο πατριάρχης δεν μπορούσε να τον περιορίσει και του επιτράπηκε <ref>Donald Nicol, Οι τελευταίοι αιώνες του Βυζαντίου 1261-1453, μτφρ. Στάθης Κομνηνός, εκδ.Παπαδήμας, Αθήνα, 1996, σελ. 336</ref> να ζει σε μια στη μονή του Αγίου Μιχαήλ στο Σωσθένιο του Βοσπόρου.{{sfnp|Χρήστου|1964|loc=στ. 779}}
<ref>Παναγιώτης Χρήστου, «Γρηγόριος ο Παλαμάς» , Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, τομ.4 (1964), στ.779</ref>
 
===Β΄ φάση της ησυχαστικής έριδας: 1341-1347===
Στην δεύτερη αυτή φάση κυριαρχούν οι πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις και ο Γρηγόριος Παλαμάς τελεί υπό διωγμό.<ref name="ReferenceB"/> Αποφασίζει να φύγει από την Κωνσταντινούπολη και μεταβαίνει στα μέσα του χειμώνα του 1341-1342 στην μονή των ''ουρανίων αρχιστρατήγων'' <ref>Σταύρος Κουρούσης, «Γρηγορίου του Παλαμά τέσσαρες ανέκδοτοι επιστολαί προς Άγιον Όρος»,Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών, τομ,32 (1963) σελ.334</ref> Ο Καλέκας κατηγορεί τον Παλαμά για δογματικά ζητήματα και για μυστικές επαφές με τον Καντακουζηνό. Έτσι κρίνεται αναγκαία η απομάκρυνσή του από την Κωνσταντινούπολη και στις αρχές Ιουνίου 1342 μεταβαίνει στην Ηράκλεια της Θράκης. Μετά τέσσερις μήνες τον επαναφέρουν στην βυζαντινή πρωτεύουσα.<ref>Σταύρος Κουρούσης, «Γρηγορίου του Παλαμά τέσσαρες ανέκδοτοι επιστολαί προς Άγιον Όρος»,Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών, τομ,32 (1963) σελ.335</ref> Το 1343 ο πατριάρχης Ιωάννης Καλέκας με την υποστήριξη του Ακινδύνου συνέλαβε τον Παλαμά και τον είχε υπό κράτηση <ref>Donald Nicol, Οι τελευταίοι αιώνες του Βυζαντίου 1261-1453, μτφρ. Στάθης Κομνηνός, εκδ.Παπαδήμας, Αθήνα, 1996, σελ. 336-337</ref> αρχικά σε μια μονή της Κωνσταντινούπολης, μετά για δυο μήνες στην Αγία Σοφία μαζί με δεκαέξι μονάχους και στη συνέχεια στα 1343 στις φυλακές των ανακτόρων.<ref>Σταύρος Κουρούσης, «Γρηγορίου του Παλαμά τέσσαρες ανέκδοτοι επιστολαί προς Άγιον Όρος»,Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών, τομ,32 (1963) σελ.335-336</ref> Το 1344 ενδημούσα σύνοδος της Κωνσταντινούπολης τον έθεσε εκτός εκκλησιαστικής κοινωνίας επειδή παρερμήνευσε τον Τόμο του 1341 και επειδή δεν μνημόνευσε τον Πατριάρχη.<ref>Παναγιώτης {{sfnp|Χρήστου, «Γρηγόριος ο Παλαμάς» , Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, τομ.4 (|1964), |loc=στ. 779</ref> }} Ο μέγας δομέστικος [[Ιωάννης ΣΤ´ Καντακουζηνός|Ιωάννης ΣΤ΄ Καντακουζηνός]] που ανήκε στην τάξη των πιο πλούσιων βυζαντινών γαιοκτημόνων θεωρούσε ότι έπρεπε να ανατεθεί στον ίδιο η αντιβασιλεία στη θέση του ανήλικου Ιωάννη Ε'. Ο Καντακουζηνός εγκατέλειψε την Κωνσταντινούπολη και κατέφυγε στο [[Διδυμότειχο]], όπου προετοίμασε στάση ανακηρυσσόμενος αυτοκράτορας το 1341 και δεχόμενος το στέμμα το 1346. Παράλληλα γύρω από τους Παλαιολόγους σχηματίστηκε αντίσταση.
 
====Γ' Ησυχαστική Σύνοδος - Χειροτονία σε αρχιεπίσκοπο Θεσσαλονίκης====
Η Βασίλισσα [[Άννα της Σαβοΐας|Άννας της Σαβοΐας]] μπροστά στην προοπτική της νίκης του Ιωάννη Καντακουζηνού άφησε ελέυθερο τον Παλαμά <ref>Παναγιώτης {{sfnp|Χρήστου, «Γρηγόριος ο Παλαμάς» , Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, τομ.4 (|1964), |loc=στ. 779</ref>}} και συγκάλεσε στις 2 Φεβρουαρίου 1347 σύνοδο στο Βασιλικό Παλάτιο. Παρόντες ήταν η βασίλισσα με τον γιο της Ιωάννη Ε' Παλαιολόγο, ο πρώτος του Αγίου Όρους, αγιορείτες μοναχοί, αρχιερείς, αρχιμανδρίτες, ηγούμενοι, η σύγκλητος. Η σύνοδος καταδίκασε τον Ακίνδυνο και καθαίρεσε τον Ιωάννη Καλέκα ως ''βαρλααμμίτη'' και ''ακινδυνόφρονα''. Καρπός της Συνόδου ήταν ο Τόμος του 1347 ο οποίος συντάχθηκε και υπογράφηκε στις 8 Φεβρουαρίου 1347. Νέος Πατριάρχης εξελέγη ο ο ησυχαστής Ισίδωρος Α', ο οποίος χειροτόνησε τον Γρηγόριο Παλαμά αρχιεπίσκοπο Θεσσαλονίκης.<ref>Βασίλειος Σταυρίδης, «Ο συνοδικός θεσμός εις την Εκκλησίαν της Θεσσαλονίκης (ΙΑ'-ΙΕ' Αιώνες)», στο: Δ'Επιστημονικό Συμπόσιο, Χριστιανική Θεσσαλονίκη: Από της εποχής των Κομνηνών μέχρι και της αλώσεως της Θεσσαλονίκης υπό των Οθωμανών (1430) (11ος-15ος μ.Χ), Πατριαρχικόν Ίδρυμα Πατερικών Μελετών , Ιερά Μονή Βλατάδων , 29-31 Οκτωβρίου 1990, Θεσσαλονίκη, 1992, σελ. 64· Παναγιώτης {{harvp|Χρήστου, «Γρηγόριος ο Παλαμάς» , Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, τομ.4 (|1964), |loc=στ. 779}}</ref>
 
===Γ΄ φάση της ησυχαστικής έριδας: 1347-1368===
Γραμμή 57 ⟶ 59 :
Στη [[Θεσσαλονίκη]] είχε εκδηλωθεί κίνημα κατά της ανάρρησης του Καντακουζηνού κατευθυνόμενη από του Ζηλωτές. Ήταν υποστηρικτές των Παλαιολόγων και πολέμιοι των Καντακουζηνών επειδή ήθελαν την ενίσχυση της κεντρικής κυβέρνησης, ενώ η Θεσσαλονίκη ήθελε αυτονομία.<ref>Donald Nicol, Οι τελευταίοι αιώνες του Βυζαντίου 1261-1453, μτφρ. Στάθης Κομνηνός, εκδ.Παπαδήμας, Αθήνα, 1996, σελ. 309-310</ref> Επειδή ο Παλαμάς ήταν φιλικά διακείμενος στον Καντακουζηνό, δεν έγινε δεκτός ως αρχιεπίσκοπος, παρά την κατοπινή συμφιλίωση των δύο αυτοκρατόρων. Έτσι, μετέβη ξανά στο Άγιον Όρος και κατόπιν στη [[Λήμνος|Λήμνο]], που ήταν αποίμαντη εκείνο το διάστημα και ανέλαβε έκτακτες ποιμαντικές μέριμνες. Στο νησί της Λήμνου συνέγραψε αρκετά από τα θεολογικά του έργα ενώ δίδαξε στους κατοίκους τον βίο και τα θαύματα του Αγίου Δημητρίου μεριμνώντας παράλληλα για την ανακούφιση του πληθυσμού από την πανώλη. Ακολούθως επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη.
 
Σε μια νέα προσπάθειά του να μεταβεί στην εκκλησιαστική έδρα του οι Ζηλωτές αξίωσαν να μην μνημονεύει τον Καντακουζηνό στη λειτουργία, αλλά αρνήθηκε και μόνο ύστερα από την κατάληψη της πόλης από τον Καντακουζηνό, μετά τρία έτη από τη χειροτονία του δηλαδή ο Παλαμάς εισέρχεται στη [[Θεσσαλονίκη]] <ref>Παναγιώτης .{{sfnp|Χρήστου, «Γρηγόριος ο Παλαμάς» , Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, τομ.4 (|1964),|loc=στήλες στ.780-781</ref>780–781}} Εκφωνεί την ποιμαντική ομιλία του με τίτλο ''Περί της προς αλλήλους ειρήνης'' τρεις ημέρες μετά την είσοδό του στην πόλη. Τηρεί ίσες αποστάσεις από τις συγκρουόμενες ''μερίδες'' και αποδίδει την μεταξύ τους διαμάχη «στο μίσος που υπεισήλθε στις καρδιές των ανθρώπων ''συνεργεία του πονηρού''» Ο Παλαμάς υπαινίσσεται πως ''οι έχοντες'' ήταν τα θύματα των ''μη εχόντων'', οι ''κρείττονες'' του ''χείρονος μέρους''. Όπως επισημαίνει ο [[Ευάγγελος Χρυσός]], «με τις επισημάνσεις αυτές αγγίζει τα όρια της προσχώρησης στη μια από τις εμφύλιες παρατάξεις[...]»<ref>[[Ευάγγελος Χρυσός]], «Σχόλια για το κίνημα των Ζηλωτών στη Θεσσαλονίκη», σελ.709-710 [http://www.doiserbia.nb.rs/img/doi/0584-9888/2013/0584-98881302705H.pdf]</ref> Για τον Παλαμά αιτία της διχόνοιας είναι η αμαρτία, ο αρχηγός της κακίας ενοικεί στους στασιάρχες και στασιαστές καθιστώντας τους ανυπάκουους στους επίγειους βασιλείς κάτι που συνιστά βαρύτατο ολίσθημα.<ref>Κωνσταντίνος Π. Κωτσιόπουλος, Το κίνημα των Ζηλωτών στη Θεσσαλονίκη (1342-1349). Ιστορική, Θεολογική και κοινωνική διερεύνηση, Θεσσαλονίκη, 1997, σελ. 216</ref> Αφού εκφωνεί τον ενωτικό λόγο του, οι εχθροί και οι αντίπαλοί του που του είχαν δημιουργήσει τόσα προβλήματα σπεύδουν, σύμφωνα με τον Φιλόθεο Κόκκινο, με δάκρυα στα μάτια να ζητήσουν συγγνώμη.<ref>Κωνσταντίνος Π. Κωτσιόπουλος, Το κίνημα των Ζηλωτών στη Θεσσαλονίκη (1342-1349). Ιστορική, Θεολογική και κοινωνική διερεύνηση, Θεσσαλονίκη, 1997, σελ. 144</ref>
Για τον πρωτοπρεσβύτερο [[Γεώργιος Μεταλληνός|Γεώργιο Μεταλληνό]] «Μετά την πτώση των Ζηλωτών, προς τους οποίους ο Παλαμάς φάνηκε ειρηνικός, ο Λαός τον δέχθηκε στη Θεσσαλονίκη (Δεκέμβριος 1350) με πανηγυρισμούς. Ο Παλαμάς καταδίκασε τα εγκλήματα, που είχαν διαπραχθεί από τους Ζηλωτές, αλλά εισήλθε ως ειρηνευτής στη Θεσσαλονίκη,»<ref>Πρωτ. Γεώργιος Μεταλληνός, «Ησυχαστές και Ζηλωτές Πνευματική ακμή και κοινωνική κρίση στον Βυζαντινό 14ο αιώνα»[http://www.myriobiblos.gr/texts/greek/metallinos_14c.html]</ref>
 
Γραμμή 63 ⟶ 65 :
Νέος πολέμιος του Παλαμά αναδεικνύεται ο [[Νικηφόρος Γρηγοράς]]. Ο Ισίδωρος Α' Κωνσταντινουπόλεως δίνει τη θέση του στον Κάλλιστο Α' ο οποίος συγκαλεί σύνοδο για την οριστική επίλυση του ζητήματος. Στη σύνοδο αυτή πολέμιοι του Παλαμά ήταν οι μητροπολίτες Ματθαίος Εφέσου, ο Γάνου Ιωσήφ, και ο μοναχός Νικηφόρος Γρηγοράς. Η σύνοδος συνεκλήθη το 1351 μεταξύ 17 Μαΐου και Ιουλίου/Αυγούστου σε δύο φάσεις: η πρώτη σε πέντε συνεδρίες στο αλεξιακό τρίκλινο των Βλαχερνών, με την παρουσία του Ιωάννη Καντακουζηνού ο οποίος και προήδρευε και η δεύτερη στο ναό της Αγίας Σοφίας μόνο με τα μέλη της συνόδου και πρόεδρο τον πατριάρχη. Η σύνοδος αυτή ενέκρινε τη διδασκαλία του Γρηγορίου Παλαμά και ο [[Γρηγόριος Ακίνδυνος|Ακίνδυνος]] καταδικάστηκε. Οι δύο μητροπολίτες Ματθαίος Εφέσου και Γάνου Ιωσήφ καθαιρέθηκαν, οι οπαδοί τους αφαιρέθηκαν μεταξύ των οποίων και ο Γρηγοράς, ο οποίος περιορίσθηκε στην μονή της Χώρας.<ref>Βασίλειος Σταυρίδης, «Ο συνοδικός θεσμός εις την Εκκλησίαν της Θεσσαλονίκης (ΙΑ'-ΙΕ' Αιώνες)», στο: Δ'Επιστημονικό Συμπόσιο, Χριστιανική Θεσσαλονίκη: Από της εποχής των Κομνηνών μέχρι και της αλώσεως της Θεσσαλονίκης υπό των Οθωμανών (1430) (11ος-15ος μ.Χ), Πατριαρχικόν Ίδρυμα Πατερικών Μελετών , Ιερά Μονή Βλατάδων , 29-31 Οκτωβρίου 1990, Θεσσαλονίκη, 1992, σελ.64-65</ref> Οι αποφάσεις της συμπεριλήφθηκαν στο Συνοδικό της Ορθοδοξίας, κάτι που πιστοποιούσε πως ήταν «δεσμευτικές και έγκυρες»<ref>Αριστείδης Παπαδάκης, John Meyendorff, Η Χριστιανική Ανατολή και η άνοδος του Παπισμού. Η Εκκλησία από το 1071 ως το 1453, μτφρ. Στέφανος Ευθυμιάδης, εκδ.Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα, 2003, σελ. 439</ref>
Την σημασία της Συνόδου του 1351 υπογραμμίζει η πρόταση των πανεπιστημιακών θεολόγων [[Στυλιανός Παπαδόπουλος|Στυλιανού Παπαδόπουλου]] και [[Αθανάσιος Γιέβτιτς|Αθανάσιου Γέβτιτς]] να συναριθμηθεί στις οικουμενικές συνόδους της Ορθόδοξης Εκκλησίας.<ref>Βασίλειος Σταυρίδης, «Ο συνοδικός θεσμός εις την Εκκλησίαν της Θεσσαλονίκης (ΙΑ'-ΙΕ' Αιώνες)», στο: Δ'Επιστημονικό Συμπόσιο, Χριστιανική Θεσσαλονίκη: Από της εποχής των Κομνηνών μέχρι και της αλώσεως της Θεσσαλονίκης υπό των Οθωμανών (1430) (11ος-15ος μ.Χ), Πατριαρχικόν Ίδρυμα Πατερικών Μελετών , Ιερά Μονή Βλατάδων , 29-31 Οκτωβρίου 1990, Θεσσαλονίκη, 1992, σελ.65</ref>
Δεν έλειψαν όμως και οι αντιδράσεις σε βάρος των αποφάσεων της συνόδου: σύμφωνα με τον Γρηγορά, ο μητροπολίτης Κιέβου Θεόγνωστος απέρριψε τους τόμους του Παλαμά ως εκφράζοντες ''ελληνικήν πολυθεΐαν'' ενώ συνέταξε ανασκευές των έργων του. Όμως οι σύγχρονες πηγές των γεγονότων δεν επιβεβαιώνουν κάτι τέτοιο.<ref>Δημήτριος {{sfn|Κουτσούρης, Σύνοδοι και θεολογία για τον ησυχασμό, εκδ. Ιερά Μητρόπολη Θηβών και Λεβαδείας, Αθήνα, 1997, σελ. |σ=266</ref>}}
 
====Ε΄ Ησυχαστική Σύνοδος====
Γραμμή 70 ⟶ 72 :
=== Τα τελευταία χρόνια ===
[[Αρχείο:07Thessaloniki Metropolitan07.jpg|thumb|Η λειψανοθήκη του Γρηγορίου Παλαμά στον [[Μητροπολιτικός Ναός Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά|Μητροπολιτικό Ναό Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά]] στη [[Θεσσαλονίκη]].]]
Από τον Μάρτιο του 1354 έως την άνοιξη του 1355 ο Γρηγόριος Παλαμάς πέρασε ένα χρόνο στη [[Μικρά Ασία]] ως αιχμάλωτος των Τούρκων που κατέλαβαν το πλοίο του καθώς ταξίδευε από τη Θεσσαλονίκη στην πρωτεύουσα. Ως αιχμάλωτος μεταφερόταν από τόπο σε τόπο. Από την [[Λάμψακος|Λάμψακο]] τον μετέφεραν στις Πηγές, μετά στην [[Προύσα]] και ακολούθως στη [[Νίκαια Βιθυνίας|Νίκαια της Βιθυνίας]]. Κατά τη διάρκεια της αιχμαλωσίας του είχε τρείς θεολογικούς διαλόγους με τους μουσουλμάνους για θέματα πίστεως, δηλαδή για τη διαφορά μεταξύ του Μουσουλμανισμού και του Χριστιανισμού.<ref>[http://www.parembasis.gr/index.php/el/5176-2018-03-04a ''Ἡ αἰχμαλωσία τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ στούς Τούρκους, ἤτοι τό ἀναίμακτο μαρτύριό του'' - τοῦ Σεβ. Μητροπολίτου Ναυπάκτου καί Ἁγίου Βλασίου Ἱεροθέου]</ref>. Εξαγοράστηκε από Σέρβους εμπόρους,ίσως απεσταλμένους του κράλη Στέφανου Δουσάν, ο οποίος πάντοτε επεδίωκε τον προσεταιρισμό του και επέστρεψε στην επισκοπή του.<ref>Παναγιώτης {{sfnp|Χρήστου, «Γρηγόριος ο Παλαμάς», στο: Πανηγυρικός Τόμος Εορτασμού της εξακοσιοστής επετείου του θανάτου του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης 1359-1959 (επιμ. Παναγιώτης Χρήστου),εν Θεσσαλονίκη, |1960, σελ.|σ=270</ref>}} Μετά την απελευθέρωσή του και μέχρι το θάνατό του από ασθένεια στις [[14 Νοεμβρίου]] του [[1359]],<ref>Κ. Ι. Δυοβουνιώτου, ''Το έτος του θανάτου Γρηγορίου του Παλαμά'', Επιστημονική Επετηρίδα Θεολογικής Σχολής Αθηνών, τομ.1 (1926), σελ.74</ref> σε ηλικία 63 ετών,<ref>Βασίλειος Σταυρίδης, «Ο συνοδικός θεσμός εις την Εκκλησίαν της Θεσσαλονίκης (ΙΑ'-ΙΕ' Αιώνες)», στο: Δ'Επιστημονικό Συμπόσιο, Χριστιανική Θεσσαλονίκη: Από της εποχής των Κομνηνών μέχρι και της αλώσεως της Θεσσαλονίκης υπό των Οθωμανών (1430) (11ος-15ος μ.Χ), Πατριαρχικόν Ίδρυμα Πατερικών Μελετών , Ιερά Μονή Βλατάδων , 29-31 Οκτωβρίου 1990, Θεσσαλονίκη, 1992, σελ.65</ref> παρέμεινε στη Θεσσαλονίκη όπου και αφοσιώθηκε στην άσκηση των ποιμαντικών του καθηκόντων. Νεώτεροι ερευνητές δέχονται ως έτος θανάτου του το 1357.{{sfn|Κουτσούρης|σ=35, υποσ.4}}
Νεώτεροι ερευνητές δέχονται ως έτος θανάτου του το 1357.<ref>Δημήτριος Κουτσούρης, Σύνοδοι και θεολογία για τον ησυχασμό, εκδ. Ιερά Μητρόπολη Θηβών και Λεβαδείας, Αθήνα, 1997, σελ. 35, υποσ. 4</ref>
 
==Το έργο του==
===<small>Η παρουσίαση της εργασίας του για τον Αριστοτέλη περί της αρετής, ενώπιον του αυτοκράτορος Ανδρόνικου του Β΄ και του Θ. Μετοχίτη ισχυρού προσώπου της αυτοκρατορικής αυλής.</small>===
Ο έφηβος Γρηγόριος πλήρης<ref name=":0">{{Cite book|title=Το Θαύμα της Χάριτος|first=Ντίτορα|last=Μοναχή Ολυμπιάδα|isbn=|year=|location=Ιερά Μητρόπολις Βεροίας Ναούσης & Καμπανίας, Ιερά Μονή Αγίου Αθανασίου Σφηνίτσης, Αγκαθιά Ημαθίας|page=σελ.32-36|Τηλ.=23310 99231 Fax:23310 99142}}</ref> γνώσεων καλείται να παρουσιάσει την εργασία του για τον Αριστοτέλη μπροστά στον αυτοκράτορα Ανδρόνικο Β΄, τον πιο σοφό άνδρα της Κωνσταντινούπολης Θεόδωρο Μετοχίτη, σε αξιωματούχους και λόγιους της βασιλικής αυλής. Η αρετή σύμφωνα με τον Αριστοτέλη διακρίνεται σε ηθική και διανοητική. Διανοητική αρετή είναι η σοφία, η σύνεση και η φρόνηση. Αντίστοιχα η ηθική αρετή είναι η σωφροσύνη, η γενναιοδωρία και η εγκράτεια. Η Διανοητική αρετή γεννιέται και αναπτύσσεται με τη διδασκαλία, για το λόγο αυτό απαιτείται καιρός και πείρα. Η ηθική αρετή αποκτάται από το έθος με κόπο εσωτερικό. Και τι είναι αρετή και πως αυτή ορίζεται από τον Αριστοτέλη τον ρώτησε ο Θεόδωρος Μετοχίτης;
 
Στην ψυχή μας απήντησε ο Γρηγόριος, τρία είδη συμβαίνουν, πάθη, δυνάμεις και έξεις. Η αρετή ανήκει στις έξεις.
Γραμμή 93 ⟶ 94 :
Ο Θεόληπτος Φιλαδελφείας, δάσκαλος του Γρηγορίου Παλαμά, υπήρξε ο ίδιος μαθητής του Νικηφόρου του Ησυχαστή.<ref>Βασίλειος Τατάκης, «Νικηφόρος Μοναχός Ησυχαστής», στο: του ιδίου, Μελέτες ιστορίας της φιλοσοφίας, εκδ. Οι εκδόσεις των φίλων, Αθήνα, 1980, σελ.158</ref>
Νικηφόρος και Παλαμάς δεν συναντήθηκαν ποτέ στη ζωή τους, όμως υφίσταται πνευματική σχέση ματαξύ των δύο, διά μέσου του Θεολήπτου, διά του κινήματος που ενέπνευσε ο πρώτος, και του συγγραφικού του έργου, κυρίως του ''Λόγου περί νήψεως και φυλακής καρδίας''.<ref>Βασίλειος Τατάκης, «Νικηφόρος Μοναχός Ησυχαστής», στο έργο του ιδίου, Μελέτες ιστορίας της φιλοσοφίας, εκδ. Οι εκδόσεις των φίλων, Αθήνα, 1980, σελ.160-161</ref>
 
====Η σχέση με τον Μεσσαλιανισμό====
Ο Γρηγόριος Παλαμάς κατηγορήθηκε για μεσσαλιανισμό από τον Βαρλαάμ: Η αφετηρία της σύγχυσης της νοεράς προσευχής των ησυχαστών με εκείνης των μεσσαλιανών ήταν η πεποίθηση των ησυχαστών ότι στην κατάστασης της θεώσεως είχαν όραση του ακτίστου φωτός ως παροχή και δωρεά του Θεού, ενώ οι μεσσαλιανοί πίστευαν ότι ενώνονται με το Θεό αμέσως, ανεξάρτητα από της Θεία Χάρη και τη μοναστική και μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας.<ref>Δέσπω {{sfn|Λιάλιου,|σσ=199–200}} «Ο ΗσυχασμόςΒαρλαάμ τουτο Αγίουέκανε Γρηγορίουαυτό τουείτε Παλαμάδιότι ωςείχε αναίρεση των Πελαγιανικώνσύγχυση και Μεσσαλιανικών εκφράσεων στο χώροάγνοια της Βαλκανικής»,νηπτικής στο: Χριστιανική Θεσσαλονίκη ΛΘ'-Μ΄Δημήτρια Πρακτικά ΙΗ' Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο: Εκκλησιαστικοί συγγραφείςπαράδοσης της Θεσσαλονίκης-ΙΘ' Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο Θεσσαλονίκη και η Χερσόνησος του ΑίμουΕκκλησίας, εκδ.Universityείτε Studioέδρασε Press,με Θεσσαλονίκη, 2011, σελκακοβουλία.199-200</ref>{{sfn|Λιάλιου|σ=205}}
Ο Βαρλαάμ το έκανε αυτό είτε διότι είχε σύγχυση και άγνοια της νηπτικής παράδοσης της Εκκλησίας, είτε έδρασε με κακοβουλία.<ref>Δέσπω Λιάλιου, «Ο Ησυχασμός του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά ως αναίρεση των Πελαγιανικών και Μεσσαλιανικών εκφράσεων στο χώρο της Βαλκανικής», στο: Χριστιανική Θεσσαλονίκη ΛΘ'-Μ΄Δημήτρια Πρακτικά ΙΗ' Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο: Εκκλησιαστικοί συγγραφείς της Θεσσαλονίκης-ΙΘ' Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο Θεσσαλονίκη και η Χερσόνησος του Αίμου, εκδ.University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 2011, σελ. 205</ref>
 
===H ησυχαστική έριδα: θεολογικο-φιλοσοφικές διαστάσεις και παράμετροι===
Στις πηγές οι απαρχές της σύγκρουσης επικεντρώνεται στην έννοια των όρων ''αποδεικτικός'' και ''διαλεκτικός'' που αφορούν την γνώση του Θεού. Οι όροι χρησιμοποιήθηκαν στην αντιλατινική πολεμική του Βαρλαάμ για το θέμα του filioque.<ref>Δημήτριος {{harvnb|Κουτσούρης|σσ=39–40}}, Σύνοδοι και θεολογία για τον ησυχασμό, εκδ. Ιερά Μητρόπολη Θηβών και Λεβαδείας, Αθήνα, 1997, σελ. 39-40. Ιωάννης Μάγιεντορφ,«Η Υπεράσπιση των ιερώς ησυχαζόντων του Αγ.Γρηγορίου Παλαμά», στο: του ιδίου, Η Βυζαντινή κληρονομιά στην Ορθόδοξη παράδοση, μτφρ. Δημήτρης Μόσχος, εκδ. Αρμός, Αθήνα, 1990, σελ.215 Αριστείδης Παπαδάκης, John Meyendorff, Η Χριστιανική Ανατολή και η άνοδος του Παπισμού. Η Εκκλησία από το 1071 ως το 1453, μτφρ. Στέφανος Ευθυμιάδης, εκδ.Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα, 2003,sel. 432</ref>
O Βαρλαάμ πίστευε πως οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι δεν διέφεραν και πολύ από τους φωτισμένους από τη χάρη χριστιανούς, επειδή κι αυτοί φωτίζονταν ενίοτε από το Θεό. Η ανθρώπινη θεολογική σκέψη ήταν ανεπαρκής ενώ η γνώση του Θεού, ως πραγματική προσωπική εμπειρία του θείου, ήταν αδύνατη. Όσον αφορά για τη βίωση της θέας του Θεού για την οποία διατείνονταν οι μοναχοί, ο Βαρλαάμ το θεωρούσε ως κοσμικό φαινόμενο και όχι θείο ή άκτιστο φως, αφού σε τελική ανάλυση ο Θεός είναι απρόσιτος. Όσον αφορά τις σωματικές ασκήσεις τις χαρακτήριζε ως ομφαλοσκοπία.<ref>Αριστείδης Παπαδάκης, John Meyendorff, Η Χριστιανική Ανατολή και η άνοδος του Παπισμού. Η Εκκλησία από το 1071 ως το 1453, μτφρ. Στέφανος Ευθυμιάδης, εκδ.Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα, 2003, σελ. 432-433</ref>
Οι θεολογικές προϋποθέσεις της έριδας εντοπίζονται εν μέρει στην Τριαδολογία του Αυγουστίνου και στον αριστοτελισμό της θεολογίας του Θωμά Ακινάτη. Η ασαφής διάκριση μεταξύ της αΐδιας ύπαρξης και της οικονομικής φανέρωσης των προσώπων της Αγίας Τριάδος που εντοπίζεται στον Αυγουστίνο και η διδασκαλία του Θωμά Ακινάτη, ότι ο Θεός είναι απλός, actus purus, καθαρή ενέργεια =καθαρό είδος, κινούνται στον αντίποδα της διάκρισης που κάνει ο Παλαμάς μεταξύ ουσίας και ενεργειών.<ref>Γεώργιος Μαρτζέλος, «Ο άγ. Γρηγόριος Παλαμάς και η νεώτερη δυτική θεολογία», στο: του ιδίου, Ορθόδοξο δόγμα και θεολογικός προβληματισμός. Μελετήματα δογματικής θεολογίας Β', εκδ.Π.Πουρναράς, Θεσσαλονίκη, 2000, σελ.154</ref>
Γραμμή 107 ⟶ 108 :
 
====Η περί Θεού διδασκαλία του Γρηγορίου Παλαμά====
Η διάκριση που κάνει ο Παλαμάς μεταξύ ''ουσίας'' και ''ενέργειας'' του Θεού κατανοούνται αντιστοίχως αναφορικά με τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη αντίστοιχα. Τα σχετικά με την ουσία θυμίζουν την πλατωνική ιδέα του ''αγαθού'' και την ταύτισή της με τη θεότητα, ως κάτι ασύλληπτο από τον ανθρώπινο νου, αλλά και με οντολογική έννοια, ως η πρώτη εκείνη αιτία, από την οποία εξαρτάται κάθε τι. Η ''ενέργεια'' από την άλλη πλευρά κατανοείται με την οντολογική σημασία του όρου στην Αριστοτελική σκέψη σε σχέση με την κίνηση, και το Θεό ως πρώτον κινούν ακίνητον.<ref>Μιχάλης Μακράκης, Ιστορία της φιλοσοφίας της θρησκείας, εκδ.Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 1994, σελ. 40-41</ref>
 
====Γνωσιολογία του Γρηγορίου Παλαμά====
Ο Παλαμάς κάνει διάκριση μεταξύ επιστημονικής-φιλοσοφικής συλλογιστικής και θεολογικού στοχασμού. Η αριστοτελική-διαλεκτική απόδειξη δεν κινείται στο ίδιο μεθοδολογικό επίπεδο με τις αποδείξεις των θεολογικών κειμένων.<ref>Χρήστος {{sfn|Τερέζης,|σ=229}} «ΟΩς αντισκεπτικιστικόςπρος την χρήση των ''όρων'' και αντιδογματικόςτων ονομάτων αυτά δεν είναι προσδιοριστικά και χαρακτήραςεξαντλητικά της Ορθόδοξηςουσίας χριστιανικήςτου, γνωσιολογίαςαλλά μεδηλώνουν αφορμήτον τατρόπο κείμενακαι το είδος των παραγωγικών εκδηλώσεών του Γρηγορίουπου Παλαμά»,εκπέμπει στο:ως ενέργεια έξω από το πεδίο της καθαυτό ύπαρξής του.{{sfn|Τερέζης|σ=231}} ιδίου,Υπάρχουν στοιχεία του Θεού Φιλοσοφικήπου ανθρωπολογίααποτελούν στοαντικείμενο Βυζάντιοέρευνας, εκδαπόδειξης και γνώσης και στοιχεία που παραμένουν ανεξερεύνητα.Ελληνικά{{sfn|Τερέζης|σ=232}} Γράμματα,Ως Αθήνα,προς 1993τον τρόπο έρευνας των θεολογικών ζητημάτων, σελο Παλαμάς προκρίνει τον αποδεικτικό συλλογισμό και όχι τον αριστοτελικό διαλεκτικό.229</ref> Αυτή η διάκριση ξεκινά από τη διάκριση των διαφορετικών οντολογικών επιπέδων που απαιτούν διαφορετική μεθοδολογία: έτσι ο αποδεικτικός συλλογισμός αφορά αντικειμενικά δεδομένα μονίμως ισχύοντα (ο Θεός συνεχώς υπάρχει και δεν αλλάζει) και ο διαλεκτικός αναφέρεται στα αισθητά μεταβλητά οντολογικά δεδομένα. Ο πρώτος γίνεται με καταφατικούς και αποφατικούς όρους.{{sfn|Τερέζης|σ=233}}
Ως προς την χρήση των ''όρων'' και των ονομάτων αυτά δεν είναι προσδιοριστικά και εξαντλητικά της ουσίας του, αλλά δηλώνουν τον τρόπο και το είδος των παραγωγικών εκδηλώσεών του που εκπέμπει ως ενέργεια έξω από το πεδίο της καθαυτό ύπαρξής του.<ref>Χρήστος Τερέζης, «Ο αντισκεπτικιστικός και αντιδογματικός χαρακτήρας της Ορθόδοξης χριστιανικής γνωσιολογίας με αφορμή τα κείμενα του Γρηγορίου Παλαμά», στο: του ιδίου, Φιλοσοφική ανθρωπολογία στο Βυζάντιο, εκδ.Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 1993, σελ.231</ref> Υπάρχουν στοιχεία του Θεού που αποτελούν αντικείμενο έρευνας, απόδειξης και γνώσης και στοιχεία που παραμένουν ανεξερεύνητα.<ref>Χρήστος Τερέζης, «Ο αντισκεπτικιστικός και αντιδογματικός χαρακτήρας της Ορθόδοξης χριστιανικής γνωσιολογίας με αφορμή τα κείμενα του Γρηγορίου Παλαμά», στο: του ιδίου, Φιλοσοφική ανθρωπολογία στο Βυζάντιο, εκδ.Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 1993, σελ.232</ref> Ως προς τον τρόπο έρευνας των θεολογικών ζητημάτων, ο Παλαμάς προκρίνει τον αποδεικτικό συλλογισμό και όχι τον αριστοτελικό διαλεκτικό. Αυτή η διάκριση ξεκινά από τη διάκριση των διαφορετικών οντολογικών επιπέδων που απαιτούν διαφορετική μεθοδολογία: έτσι ο αποδεικτικός συλλογισμός αφορά αντικειμενικά δεδομένα μονίμως ισχύοντα (ο Θεός συνεχώς υπάρχει και δεν αλλάζει) και ο διαλεκτικός αναφέρεται στα αισθητά μεταβλητά οντολογικά δεδομένα. Ο πρώτος γίνεται με καταφατικούς και αποφατικούς όρους.<ref>Χρήστος Τερέζης, «Ο αντισκεπτικιστικός και αντιδογματικός χαρακτήρας της Ορθόδοξης χριστιανικής γνωσιολογίας με αφορμή τα κείμενα του Γρηγορίου Παλαμά», στο: του ιδίου, Φιλοσοφική ανθρωπολογία στο Βυζάντιο, εκδ.Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 1993, σελ.233</ref>
 
===Συγγράμματα Γρηγορίου Παλαμά===
Γραμμή 116 ⟶ 117 :
 
====Περί του Αγίου Πνεύματος====
*Οι δύο λόγοι, αποδεικτικοί περί εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος, γράφτηκαν περί 1335 και είναι από τα πρώτα έργα του Παλαμά. Συντάχθηκαν για να αποκρούσουν τη θέση που ο Βαρλαάμ υποστήριξε μέσα από δεκαοκτώ αντιλατινικές πραγματείες<ref>Δημήτριος {{sfn|Κουτσούρης, Σύνοδοι και θεολογία για τον ησυχασμό, εκδ. Ιερά Μητρόπολη Θηβών και Λεβαδείας, Αθήνα, 1997, σελ.|σ=40, υποσ. 9</ref>}}-στο διάλογο με τους Λατίνους- πως ο ισχυρισμός τους για την εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος δεν θεμελιώνεται στη λογική, διότι το θείον είναι ακατάληπτο και αναπόδεικτο.<ref>Παναγιώτης {{sfnp|Χρήστου, «Γρηγόριος ο Παλαμάς» , Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, τομ.4 (|1964), |loc=στ. 783</ref>}}
*Στις Αντεπιγραφές εις τας επιγραφάς του Βέκκου αναιρείται ο ισχυρισμός του Ιωάννη Βέκκου ότι το λατινικό δόγμα συμφωνεί με την πατερική διδασκαλία. Το έργο είναι σύγχρονο με το προηγούμενο και αναθεωρημένο στα 1340.<ref>Παναγιώτης {{sfnp|Χρήστου, «Γρηγόριος ο Παλαμάς» , Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, τομ.4 (|1964), |loc=στ. 783</ref>}}
 
====Συγγράμματα υπέρ των ησυχαζόντων====
Ο Βαρλαάμ συντάσσει τρία βιβλία αντιησυχαστικού περιεχομένου, για τα οποία μόνο άκουσε ο Παλαμάς χωρίς όμως να τα έχει διαβάσει. Έτσι γράφει αντίστοιχο πόνημα στις αρχές του 1338. Στα τρία του βιβλία περιορίζει την αξία της θύραθεν σοφίας και διακρίνει τη σοφία σε θεία και ανθρώπινη. Μιλάει επίσης για την συγκέντρωση του νου εντός του σώματος, ενώ τέλος ασχολείται με τον θείο φωτισμό και την τελείωση. Όταν πια το 1339 ο Παλαμάς πληροφορήθηκε με μεγαλύτερη ακρίβεια για τα σχετικά τρία βιβλία του Βαρλαάμ συνέταξε άλλα τρία βιβλία με πιο αναλυτική επεξεργασία των ζητημάτων. Όταν ο Βαρλαάμ κατηγόρησε τον Παλάμα για μεσσαλιανισμό ο Παλαμάς απάντησε με τρία νέα βιβλία.<ref>Παναγιώτης {{sfnp|Χρήστου, «Γρηγόριος ο Παλαμάς» , Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, τομ.4 (|1964),|loc=στήλες στ.784-785</ref>784–785}} Επειδή εκδόθηκαν σε τρεις ομάδες από τρία βιβλία συνήθως ονομάζονται ''Τριάδες''. Οι σύγχρονοί και οι μεταγενέστεροι του συγγραφέας τους, τα αντιμετώπισαν ως τα πιο σημαντικά από όλα του τα έργα,<ref>Ιωάννης Μάγιεντορφ,«Η Υπεράσπιση των ιερώς ησυχαζόντων του Αγ.Γρηγορίου Παλαμά», στο: του ιδίου, Η Βυζαντινή κληρονομιά στην Ορθόδοξη παράδοση, μτφρ. Δημήτρης Μόσχος, εκδ. Αρμός, Αθήνα, 1990, σελ.207</ref> επειδή αποτελούσαν μια αξιόλογη συνοπτική έκθεση του περιεχομένου της ορθόδοξης μοναστικής πνευματικότητας.<ref>Αριστείδης Παπαδάκης, John Meyendorff, Η Χριστιανική Ανατολή και η άνοδος του Παπισμού. Η Εκκλησία από το 1071 ως το 1453, μτφρ. Στέφανος Ευθυμιάδης, εκδ.Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα, 2003, σελ. 434</ref>
 
====Επιστολές προς τους πρώτους ηγέτες των αντιησυχαστών====
Γραμμή 128 ⟶ 129 :
*Α' προς Βαρλαάμ: χωρίς εριστική διάθεση αναγνώριζε τα πνευματικά προσόντα του Βαρλαάμ, αλλά απαντά στη διαλεκτική μέθοδο του Βαρλαάμ. Στάλθηκε στις αρχές του 1337.
*Β' προς Βαρλαάμ: στάλθηκε το καλοκαίρι τοιυ 1337. Θέμα της είναι το ζήτημα της διαλεκτικής και αποδεικτικής μεθόδου. Στην θέση του Βαρλαάμ πώς ο Θεός προηγείται των κοινών εννοιών και επομένως δεν αποδεικνύεται, ο Παλαμάς ισχυρίζεται πως τα φθαρτά δεν αποδεικνύονται ενώ τα αιώνια αποδεικνύονται όχι όμως ανθρωπίνως.
*Γ' προς Ακίνδυνον: στάλθηκε από την Κωνσταντινούπολη στις αρχές του 1341. Εδώ κάνει τη διάκριση μεταξύ άκτιστης και ακατάλυπτης ουσίας και άκτιστων αλλά καταληπτών ενεργειών του Θεού.<ref>Παναγιώτης {{sfnp|Χρήστου, «Γρηγόριος ο Παλαμάς» , Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, τομ.4 (|1964),|loc=στήλες στ.783-784</ref>783–784}}
====Επιστολές αναφερόμενες στην ησυχαστική έριδα====
 
====Επιστολές αναφερόμενες στην ησυχαστική έριδα====
====Ασκητικά και πνευματικά συγγράμματα====
*Βίος Πέτρου του Αθωνίτου. Γραμμένο περί το 1334 είναι το παλιότερο κείμενο του Παλαμά. Στηρίζεται σε παρόμοιο έργου του μοναχού Νικόλαου του 9ου αι.<ref>Παναγιώτης {{sfnp|Χρήστου, «Γρηγόριος ο Παλαμάς» , Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, τομ.4 (|1964),|loc=στήλες στ.788-789</ref>788–789}}
*Κεφάλαια περί προσευχής και καθαρής καρδιάς. Από τα παλαιότερα έργα του.
*Έτερα κεφάλαια (ανέκδοτα) από τα παλαιότερα.
Γραμμή 139 ⟶ 140 :
*Λόγος προς Φιλόσοφους Ιωάννην και Θεόδωρον. Γράφτηκε περί το 1345. Τα δύο αυτά πρόσωπα ήταν κοσμικοί μοναχοί ασχολούμενοι με τη φιλοσοφία. Τους εξηγεί την άσκηση με όρους κατανοητούς στη φιλοσοφική παιδεία τους.
*Δεκάλογος της κατά Χριστόν νομοθεσίας. Γραμμένο μετά το 1347 αναπλαισιώνει τον μωσαϊκό δεκάλογο σύμφωνα με την καινοδιαθηκική και πατερική διδασκαλία.
*Κεφάλαια φυσικά και θεολογικά. Γραμμένο περί το 1348 περιέχει ελάχιστα αντιρρητικά-πολεμικά στοιχεία, αναπτύσσοντας δογματικώς, ηθικώς και ανθρωπολογικώς τα σχετικά με την άσκσηση. Μπορεί να χαρακτηριστεί το δογματικότερο από τα έργα του Παλαμά.<ref>Παναγιώτης {{sfnp|Χρήστου, «Γρηγόριος ο Παλαμάς» , Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, τομ.4 (|1964), |loc=στ. 789</ref>}}
 
==Η πρόσληψη του Γρηγορίου Παλαμά από την Ορθόδοξη θεολογία==
 
===Από το 1453 έως τον 19ο αιώνα===
Από τα πρώτα χρόνια της Τουρκοκρατίας αποσιωπάται πλήρως από τα διάφορα επίσημα θεολογικά, αλλά και από τα εκλαϊκευτικά ή ποιμαντικά κείμενα των Ορθοδόξων. Οι [[Νικηφόρος Θεοτόκης]], [[Ηλίας Μηνιάτης]] και [[Μελέτιος Πηγάς]] δεν τον αναφέρουν καθόλου στις ομιλίες τους για την Β' Κυριακή των νηστειών της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, ημέρα λειτουργικής μνήμης του Παλαμά. Άγνοια πλήρης υπάρχει σχετικά με τη σκέψη του στην Ορθόδοξη Ρωσία, αλλά ελληνόφωνοι ορθόδοξοι συνιστούν εξαιρέσεις: [[Μαξιμος Γραικός]], [[Γαβριήλ Σεβήρος]], [[Μητροφάνης Κριτόπουλος]], [[Νικόδημος Μεταξάς]], [[Νεκτάριος Ιεροσολύμων]], [[Γεράσιμος Βλάχος ο Κρης]], [[Δοσίθεος Β΄ Ιεροσολύμων]], [[Βικέντιος Δαμοδός]], [[Ευγένιος Βούλγαρης]], [[Αθανάσιος ο Πάριος]], [[Άγιος Μακάριος Νοταράς]] και [[Νικόδημος ο Αγιορείτης]]. Οι [[Δοσίθεος Β΄ Ιεροσολύμων]] και [[Νικόδημος Μεταξάς]] αποπειρώνται να εκδώσουν τα Παλαμικά έργα, όπως και ο Νικόδημος ο Αγιορείτης. Η αναστολή οφείλεται στη δράση της λατινικής προπαγάνδας. Τελικά, έργα του Παλαμά θα συμπεριληφθούν στην Φιλοκαλία του αγίου Νικοδήμου Αγιορείτου και προηγουμένως στην έκδοση αποσπασματικών έργων από το Νικόδημο Μεταξά και τον Αθανάσιο Πάριο.<ref>Σταύρος {{sfn|Γιαγκάζογλου, «Ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς και η νεώτερη δυτική θεολογία», Θεολογία, τομ.83, τχ. 3 (Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2012), σελ.|σ=25</ref>}}
 
===Στον 20ό αιώνα===
Ενώ η αποδοχή της θεολογικής διδασκαλίας του Γρηγορίου Παλαμά φαίνεται σχεδόν καθολική στον ορθόδοξο κόσμο, υπάρχουν και ορισμένες μεμονωμένες περιπτώσεις «έντονης κριτικής ή κατάφωρης άγνοιας από ορισμένους ορθόδοξους θεολόγους και διανοητές», κατά τον θεολόγο Σταύρο Γιαγκάζογλου<ref>Σταύρος .{{sfn|Γιαγκάζογλου, «Ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς και η νεώτερη δυτική θεολογία», Θεολογία, τομ.83, τχ. 3 (Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2012), σελ. |σ=49</ref>}} Η ελλαδική ακαδημαϊκή ορθόδοξη θεολογία αντιμετωπίζει ποικιλοτρόπως τη σκέψη του Παλαμά. Κυμαίνεται από την άγνοια στην πλήρη κατάφαση του θεολογικού στοχασμού του.<ref>Για μια περιοδολόγηση δες: Χρυσόστομος Σταμούλης,«Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς στη σύγχρονη Ελληνική θεολογία» σελ. 123-161 [http://users.auth.gr/stamchr/G.Palamas.pdf]</ref> Ο [[Γρηγόριος Παπαμιχαήλ]] συγγράφει την πρώτη επιστημονική πραγματεία για την προσωπικότητα και τη σκέψη του Παλαμά.<ref>Γεώργιος Μαντζαρίδης, «Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς και η νεώτερη ορθόδοξη θεολογία», στο: Δ'Επιστημονικό Συμπόσιο, Χριστιανική Θεσσαλονίκη: Από της εποχής των Κομνηνών μέχρι και της αλώσεως της Θεσσαλονίκης υπό των Οθωμανών (1430) (11ος-15ος μ.Χ), Πατριαρχικόν Ίδρυμα Πατερικών Μελετών , Ιερά Μονή Βλατάδων , 29-31 Οκτωβρίου 1990, Θεσσαλονίκη, 1992, σελ.91 Χρυσόστομος Σταμούλης,«Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς στη σύγχρονη Ελληνική θεολογία» σελ.124 [http://users.auth.gr/stamchr/G.Palamas.pdf]</ref> Τα εγχειρίδια δογματικής των [[Ζήκος Ρώσης|Ζήκου Ρώση]] και [[Χρήστος Ανδρούτσος|Χρήστου Ανδρούτσου]] δεν κάνουν καμία μνεία στον Παλαμά και τη θεολογία του.<ref>Χρυσόστομος Σταμούλης,«Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς στη σύγχρονη Ελληνική θεολογία» σελ.127-128 [http://users.auth.gr/stamchr/G.Palamas.pdf]</ref> Το 1922 δημοσιεύονται στον ''Νέο Ελληνομνήμονα'' δύο έργα του Παλαμά, ενώ το 1917 εκδίδεται το περιοδικό ''Γρηγόριος Παλαμάς'' από τη Μητρόπολη Θεσσαλονίκης.<ref>Χρυσόστομος Σταμούλης,«Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς στη σύγχρονη Ελληνική θεολογία» σελ. 126-127 [http://users.auth.gr/stamchr/G.Palamas.pdf]</ref> Ο Πατρολόγος [[Δημήτριος Μπαλάνος]] <ref>Χρυσόστομος Σταμούλης,«Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς στη σύγχρονη Ελληνική θεολογία» σελ. 134-135 [http://users.auth.gr/stamchr/G.Palamas.pdf]</ref> χαρακτηρίζει τον ησυχασμό ως μια ανώφελη ή άσκοπη έριδα που ερχόταν σε σύγκρουση με την ''ημετέραν λογικήν''. Ο [[Παναγιώτης Τρεμπέλας]] στην Δογματική του δεν έκανε καμία αναφορά στον Παλαμά, ενώ στη δύση του βίου του έγραψε μελέτη για την σχέση του μυστικισμού με την αποφατική και καταφατική θεολογία.<ref>Σταύρος {{sfn|Γιαγκάζογλου, «Ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς και η νεώτερη δυτική θεολογία», Θεολογία, τομ.83, τχ. 3 (Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2012), σελ.49-50</ref>|σσ=49–50}}<ref>Χρυσόστομος Σταμούλης,«Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς στη σύγχρονη Ελληνική θεολογία» σελ.133 [http://users.auth.gr/stamchr/G.Palamas.pdf]</ref> Το 1959 τιμάται στη Θεσσαλονίκη η εξακοσιοστή επέτειος από την κοίμηση του Παλαμά, ενώ ο εξωτερικός συνεργάτης της [[Αδελφότης Θεολόγων «Η Ζωή»|''Ζωής'']] [[Δημήτρης Κουτρουμπής]] θα είναι ο πρώτος που θα μιλήσει και θα γράψει για τον Παλαμά στην οργάνωση αυτή.<ref>Χρυσόστομος Σταμούλης,«Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς στη σύγχρονη Ελληνική θεολογία» σελ.135-136 [http://users.auth.gr/stamchr/G.Palamas.pdf]</ref> Σημαντικό σταθμό στην πρόσληψη του Παλαμά ήταν η έκδοση όλων των έργων του, που πραγματοποιήθηκε με πρωτοβουλία και επιμέλεια του [[Παναγιώτης Χρήστου|Παναγιώτη Χρήστου]], πατρολόγου στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης στις αρχές της δεκαετίας του 1960 (1962).<ref>Γεώργιος Μαντζαρίδης, «Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς και η νεώτερη ορθόδοξη θεολογία», στο: Δ'Επιστημονικό Συμπόσιο, Χριστιανική Θεσσαλονίκη: Από της εποχής των Κομνηνών μέχρι και της αλώσεως της Θεσσαλονίκης υπό των Οθωμανών (1430) (11ος-15ος μ.Χ), Πατριαρχικόν Ίδρυμα Πατερικών Μελετών , Ιερά Μονή Βλατάδων , 29-31 Οκτωβρίου 1990, Θεσσαλονίκη, 1992, σελ. 95</ref>
Για το βιβλικό θεολόγο [[Σάββας Αγουρίδης|Σάββα Αγουρίδη]] ο Παλαμισμός δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια βυζαντινή νεοπλατωνική θεολογία, ενώ η διάκριση μεταξύ ουσίας και ενεργειών ήταν αποτέλεσμα την απόπειρας εκμηδένισης της σημασίας της κτιστής δημιουργίας έναντι της Αναγέννησης και του δυτικού ανθρωπισμού. Ο Παλαμάς για τον Αγουρίδη επεξεργάστηκε την θεολογία των ακτίστων ενεργειών για να ξεφύγει από την σκληρή πραγματικότητα της εποχής του. Όσον αφορά τους νεοπαλαμιστές Ρώσους θεολόγους αλλά και τους Ελλαδίτες ομοδόξους τους, επιχειρούν κατά τον Αγουρίδη, μια ελιτίστικη κίνηση μοναστικών κύκλων ως ατομοκεντρική φυγή από την ιστορική πραγματικότητα.<ref>Σταύρος {{sfn|Γιαγκάζογλου, «Ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς και η νεώτερη δυτική θεολογία», Θεολογία, τομ.83, τχ. 3 (Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2012), σελ.50-51</ref>|σσ=50–51}}<ref>Χρυσόστομος Σταμούλης,«Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς στη σύγχρονη Ελληνική θεολογία» σελ.156-157 [http://users.auth.gr/stamchr/G.Palamas.pdf]</ref>
 
===Η θέση του Γρηγορίου Παλαμά στην ρωσική θεολογική σκέψη===
Αν και η ρωσική ακαδημαϊκή θεολογική σκέψη μέχρι τον 19ο αιώνα δεν απέδιδε τη δέουσα σημασία στον Παλαμά, υπογραμμίζοντας την ασυνέχεια της σκέψης του με εκείνη που διαμορφώθηκε μέχρι τον 8ο αιώνα,<ref>Χρυσόστομος Σταμούλης,«Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς στη σύγχρονη Ελληνική θεολογία» σελ. 125 [http://users.auth.gr/stamchr/G.Palamas.pdf]</ref> οι Ρώσοι θεολόγοι της διασποράς θα επαναφέρουν δυναμικά στο προσκήνιο την θεολογία του.
Τα έργα του Παλαμά αρχίζουν να γίνονται γνωστά στη Δύση στην διάρκεια του 20ού αιώνα, από τους Ρώσους θεολόγους της διασποράς, οι οποίοι μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση εγκαθίστανται στην Δύση και κυρίως στην [[Γαλλία]]. Κύριοι εκπρόσωποι αυτής της στροφής είναι [[Βλαδίμηρος Λόσσκυ]] και [[Πρωτοπρεσβύτερος Ιωάννης Μάγεντορφ|Ιωάννης Μάγεντορφ]] <ref>Σταύρος .{{sfn|Γιαγκάζογλου, «Ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς και η νεώτερη δυτική θεολογία», Θεολογία, τομ.83, τχ. 3 (Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2012), σελ.32-36</ref>|σσ=32–36}}
 
==Η πρόσληψη του Γρηγορίου Παλαμά από τη δυτική θεολογική σκέψη==
[[Αρχείο:Gregor Palamas.jpg|thumb|right|Γρηγόριος Παλαμάς (1296-1359)]]
===Από το 1453 έως τον 19ο αιώνα===
Οι Ρωμαιοκαθολικοί μισσιονάριοι που δρουν στην Ανατολή ασκούν δριμεία κριτική σε βάρος του Παλαμά. Ο Ιησουίτης Φραγκίσκος Ριχάρδος εκδίδει σε ελληνική μετάφραση το έργο του ''Τα έργα της πίστεως της Ρωμαϊκής Εκκλησίας εις την διαφεύνδευσιν της ορθοδοξίας'' όπου κατηγορεί επί αιρέσει τον Παλαμά. Καλεί τους Ορθοδόξους να καύσουν τα''Τριώδια'' μαζί με την ακολουθία του Παλαμά. Η ''Σκοτοδίνη'' του Γεράσιμου Βλάχου ήταν η απάντηση στην αντιπαλαμική αυτή πολεμική. Το 1635 ο D. Petau αποκαλεί την διδασκαλία του Παλαμά '' redicula dogmata'', ενώ μαζί του συμφωνούν και οι λατινόφρονες και οι [[Ουνία|ουνίτες]] [[Ιωάννης Καρυόφυλλος]], [[Πέτρος Αρκούδιος]], [[Λέων Αλλάτιος]]. Παράλληλα οι Έλληνες σπουδαστές στο [[Ποντιφίκιο Ελληνικό Κολλέγιο Αγίου Αθανασίου|κολλέγιο του Αγίου Αθανασίου της Ρώμης]] πιέζονταν να αναθεματίζουν τους αντιλατίνους αγίους της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Φτάνοντας στον 19ο αιώνα, ο [[Ζακ Πολ Μιν]] ζήτησε συγγνώμη από τους αναγνώστες του επειδή συμπεριέλαβε μεταξύ των συγγραμμάτων λατινιζόντων και αντιησυχαστών και έργα του Παλαμά, αλλά αυτό το έκανε για λόγους ιστορικούς, όπως ισχυρίστηκε.<ref>Σταύρος {{sfn|Γιαγκάζογλου, «Ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς και η νεώτερη δυτική θεολογία», Θεολογία, τομ.83, τχ. 3 (Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2012), σελ.25-26</ref>|σσ=25–26}}<ref>Αν υπάρχουν κάποια κείμενά του-απομονωμένα ή αποσπασματικές ανθολογίες- στους τόμους 150-151 της Patrologia του Migne, αυτό οφείλεται στο ότι τυπογραφεία του 19ου αι. ελάχιστα κείμενα του έχουν εκδόσει.Ettore Perrella, «Ο Γρηγόριος Παλαμάς και η Δύση», Θεολογία, τομ.83, τχ. 3 (Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2012), σελ.81, υποσ. 15</ref>
 
===Στον 20ό αιώνα===
Την τριακονταετία 1920-1950 ομάδα Ρωμαιοκαθολικών θεολόγων ερευνητών έχοντας επικεφαλής τον Martin Jugie άρχισε να εκδίδει έργα αντιησυχαστών και να ελέγχει τον Παλαμά για διάφορα ζητήματα όπως για πλατωνισμό, ότι ερμηνεύει ο ίδιος και οι μαθητές του σοφιστικά και υποκειμενικά της προηγούμενη πατερική παράδοση, καταστρατηγεί το δόγμα της απόλυτης απλότητας του Θεού με τις ανθρωπομορφικές του κατασκευές, πουθενά δεν ασχολείται με την Εκκλησία, καλλιεργεί έναν ψευδομυστικισμό, ενώ αποδεχόμενη η Ορθόδοξη Εκκλησία τις Παλαμικές διδασκαλίες (π.χ διάκριση ουσίας και ενεργειών, η ασκητική και ησχυχαστική εμπειρία της θέας του ακτίστου φωτός) εισάγει καινοτομίες.<ref>Σταύρος {{harvnb|Γιαγκάζογλου, «Ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς και η νεώτερη δυτική θεολογία», Θεολογία, τομ.83, τχ. 3 (Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2012), σελ.28-31 Δέσπω|σσ=28–31}}· {{harvnb|Λιάλιου, «Ο Ησυχασμός του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά ως αναίρεση των Πελαγιανικών και Μεσσαλιανικών εκφράσεων στο χώρο της Βαλκανικής», στο: Χριστιανική Θεσσαλονίκη ΛΘ'-Μ΄Δημήτρια Πρακτικά ΙΗ' Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο: Εκκλησιαστικοί συγγραφείς της Θεσσαλονίκης-ΙΘ' Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο Θεσσαλονίκη και η Χερσόνησος του Αίμου, εκδ|σσ=200–202}}.University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 2011, σελ. 200, 202</ref>
Δεν έλειψαν όμως και οι θετικές αναγνώσεις του Παλαμισμού, χωρίς να συγκροτούν ιδιαίτερο ρεύμα, στις οποίες υπερβαίνεται η παραδοσιακή νεοσαχαλιστική αντίληψη περί αιρετικής διδασκαλίας η οποία είναι άσχετη με την προηγούμενη θεολογική και ασκητική παράδοση των Ελλήνων πατέρων, ενώ λόγω της πατερικής κίνησης που η δυτική θεολογία γνώρισε ή της εμφάνισης της ''nouvelle theologie'' νέες αναγνώσεις επιχειρήθηκαν, όπως η συσχέτιση Θωμά Ακινάτη και Γρηγορίου Παλαμά. Επίσης αρχίζουν να απασχολούν την δυτική θεολογική έρευνα όψεις της Παλαμικής θεολογίας, όπως η πνευματολογία του, η μαριολογία του, η ασκητική μυστική του, η περί θεώσεως και απολυτρώσεως διδασκαλία του. Τέλος το 1970 ιδρύθηκε στην Ιταλία το Ινστιτούτο Ορθόδοξων Θεολόγων Σπουδών ''Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς'' που εξέδωσε στα ιταλικά το corpus των Παλαμικών έργων.<ref>Σταύρος {{sfn|Γιαγκάζογλου, «Ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς και η νεώτερη δυτική θεολογία», Θεολογία, τομ.83, τχ. 3 (Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2012), σελ.45-47</ref>|σσ=45–47}}
 
====Η προτεσταντική θεολογία====
Μέχρι την δεκαετία του 1980 η προτεσταντική θεολογία δεν είχε ασχοληθεί συστηματικά με την Παλαμική θεολογία. Η Γερμανίδα προτεστάντισσα θεολόγος Dorothea Wendenburg υποστηρίζει πως ο Παλαμάς με τη διδασκαλία του για τον σωτηριολογικό ρόλο που έχουν οι υποστάσεις της Αγίας Τριάδος κατέστησε τις υποστάσεις της Αγίας Τριάδος χωρίς ιδιαίτερη σωτηριολογική σημασία για την ορθόδοξη θεολογική διδασκαλία.<ref>Γεώργιος Μαρτζέλος, «Ο άγ. Γρηγόριος Παλαμάς και η νεώτερη δυτική θεολογία», στο: του ιδίου, Ορθόδοξο δόγμα και θεολογικός προβληματισμός. Μελετήματα δογματικής θεολογίας Β', εκδ.Π.Πουρναράς, Θεσσαλονίκη, 2000, σελ.158</ref> Η ίδια δέχεται ότι η διάκριση μεταξύ ουσίας και ενεργειών που κάνει ο Παλαμάς εντοπίζεται και στην προπαλαμαική θεολογία γι' αυτό και μεταξύ τους υπάρχει ενότητα.<ref>Γεώργιος Μαρτζέλος, «Ο άγ. Γρηγόριος Παλαμάς και η νεώτερη δυτική θεολογία», στο: του ιδίου, Ορθόδοξο δόγμα και θεολογικός προβληματισμός. Μελετήματα δογματικής θεολογίας Β', εκδ.Π.Πουρναράς, Θεσσαλονίκη, 2000, σελ.159-160</ref>
Γραμμή 181 ⟶ 183 :
Με αυτήν την άποψη διαφοροποιείται ο [[Πρωτοπρεσβύτερος Ιωάννης Μάγεντορφ]] ο οποίος αναφέρει ότι «[...]θα ήταν σφάλμα να[...] περιορίσουμε τη στάση του (ενν. μοναχισμού) σ΄ένα αντιλατινισμό». Ο Ιωάννης Καντακουζηνός υποστηρικτής του Παλαμά συνηγορούσε υπέρ μιας ενωτικής συνόδου με τη Ρώμη, ο Παλαμάς είχε αναπτύξει τη θεολογία του για τις ενέργειες με τρόπο παρόμοιο προς εκείνον του Γρηγορίου Κυπρίου, ο οποίος είχε δεχθεί την ''αιώνια'' εκπόρευση του Πνεύματος από τον Θεό, ενώ σχετιζόταν με τους Γενουάτες του Γαλατά και τους Ιωαννίτες της Ρόδου, κατά πληροφορία του Γρηγορίου Ακινδύνου. Η ανοικτότητα προς την Δύση δεν ήταν παρά «πρόσκληση για διάλογο, όχι για συνθηκολόγηση».<ref>John Meyendorff,«Νίκη των Ησυχαστών στο Βυζάντιο: Ιδεολογικές και πολιτικές συνέπειες», στο έργο του ιδίου, Βυζάντιο και Ρωσία. Μελέτη των Βυζαντινο-ρωσικών σχέσεων κατά τον 14ο αιώνα, μτφρ. Νίκος Φωκάς, εκδ.Δόμος, Αθήνα, 1988, σελ.148-149</ref> Όπως επίσης επισημαίνει ο Γιώργος Αραμπατζής, «H ησυχαστική τάση δεν κάλυπτε όλη την ακραιφνώς ορθόδοξη μερίδα των λογίων όπως η εθνική αφύπνιση δεν εξέφραζε μόνο την αντιμυστική μερίδα. Αντίπαλος του Παλαμά ήταν ο Bαρλαάμ, ορθόδοξος στην αρχή και κατόπιν καθολικός, ο Δημήτριος Κυδώνης, φίλος του υποστηρικτή του Παλαμά Ιωάννη Καντακουζηνού αλλά μετά προσήλυτος στη Ρώμη και, ακόμη, ο Nικηφόρος Γρηγοράς, αμείλικτος εχθρός του Βαρλαάμ αλλά και σφοδρός πολέμιος της Ρώμης»<ref>Γιώργος Αραμπατζής, «Μορφές διανόησης του ύστερου Βυζαντίου και ο Γρηγόριος Παλαµάς. Τυπολογική Κριτική», Παιδαγωγικός Λόγος, ΙΣΤ΄/1, 2010, σελ.91-92</ref>
 
Η νίκη των ησυχαστών προώθησε τις υπερεθνικές επαφές μεταξύ των μοναστικών κοινοτήτων και ενθάρρυνε περισσότερες νέες μεταφράσεις βυζαντινών κειμένων στα σλαυικά.<ref>John Meyendorff,«Νίκη των Ησυχαστών στο Βυζάντιο: ιδεολογικές και πολιτικές συνέπειες», στο: του ιδίου, Βυζάντιο και Ρωσία. Μελέτη των Βυζαντινο-ρωσικών σχέσεων κατά τον 14ο αιώνα, μτφρ. Νίκος Φωκάς, εκδ.Δόμος, Αθήνα, 1988, σελ.138</ref> Έτσι στα τέλη του 14ου αιώνα η πράξη και η θεολογία του βυζαντινού ησυχασμού είχε εξαπλωθεί σε ολόκληρη την ορθόδοξη ανατολική Ευρώπη: Μόσχα, Κιλιφάρεβο, Οχρίδα, Πέτς, Παρόρια, Τισμανία και Τίρνοβο.<ref>Αριστείδης Παπαδάκης, John Meyendorff, Η Χριστιανική Ανατολή και η άνοδος του Παπισμού. Η Εκκλησία από το 1071 ως το 1453, μτφρ. Στέφανος Ευθυμιάδης, εκδ.Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα, 2003, σελ. 460</ref> Έτσι ο Νείλος Σόρσκι (1433-1508) συνεχίζει την ησυχαστική παράδοση στη Ρωσία.<ref>Δημήτριος {{sfn|Κουτσούρης, Σύνοδοι και θεολογία για τον ησυχασμό, εκδ. Ιερά Μητρόπολη Θηβών και Λεβαδείας, Αθήνα, 1997, σελ.|σ=267</ref>}}
 
Η νίκη των ησυχαστών έφερε περισσότερους μοναχούς σε ανώτερα εκκλησιαστικά αξιώματα, που τα μονοπωλούν ησυχαστές παλαμικοί κατά τον 14ο αιώνα.<ref>Αριστείδης Παπαδάκης, John Meyendorff, Η Χριστιανική Ανατολή και η άνοδος του Παπισμού. Η Εκκλησία από το 1071 ως το 1453, μτφρ. Στέφανος Ευθυμιάδης, εκδ.Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα, 2003, σελ. 458</ref> Το Άγιον Όρος προσέφερε έξι πατριάρχες κατά τον 14ο αιώνα.<ref name="Franz Dölger 1960"/>
Γραμμή 189 ⟶ 191 :
== Αγιοκατάταξη ==
[[Αρχείο:Agios Grigòrios Palamàs.jpg|thumb|O Mητροπολιτικός Ναός Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά Θεσσαλονίκης.]]
Μετά το θάνατό του έφτασαν στην Κωνσταντινούπολη πληροφορίες σχετικά με θαύματά του. Ο Γρηγόριος Παλαμάς άρχισε να τιμάται ως άγιος σχεδόν αμέσως μετά το θάνατό του στην Λαύρα και στην Καστοριά. Ο Πατριάρχης ζήτησε ακριβή έκθεση από την Θεσσαλονίκη η οποία του εστάλη. Βάσει της εκθέσεως αυτής ο διάδοχος του Καλλίστου Φιλόθεος συνέταξε εγκώμιο και ακολουθία.<ref>Παναγιώτης {{sfnp|Χρήστου, «Γρηγόριος ο Παλαμάς», στο: Πανηγυρικός Τόμος Εορτασμού της εξακοσιαστής επετείου του θανάτου του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης 1359-1959 (επιμ. Παναγιώτης Χρήστου),εν Θεσσαλονίκη, |1960, σελ.|σ=270</ref>}} Με συνοδική απόφαση του Οικουμενικού Πατριαρχείου (1368) ανακηρύχθηκε και επίσημα Άγιος της Ορθοδόξου Ανατολικής Εκκλησίας.
 
Ορισμένες Βυζαντινές Καθολικές Εκκλησίας που βρίσκονται σε κοινωνία με την Ρώμη, τον τιμούν στη θεία λειτουργία, αποκαλώντας τον άγιο, ενώ επανειλημμένα ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β΄ τον ανέφερε ως μεγάλο θεολόγο συγγραφέα.<ref>[http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/homilies/1979/documents/hf_jp-ii_hom_19791130_turkey-efeso_fr.html Pope John Paul II, Homily at Ephesus, 30 November 1979], [http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/audiences/alpha/data/aud19901114en.html General Audience, 14 November 1990], [http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/audiences/1997/documents/hf_jp-ii_aud_12111997_en.html General Audience, 12 November 1997], [http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/audiences/1997/documents/hf_jp-ii_aud_12111997_it.html General Audience, 19 November 1997], [http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/speeches/2000/apr-jun/documents/hf_jp-ii_spe_20000525_jubilee-science_en.html Jubilee of Scientists]</ref>
Γραμμή 222 ⟶ 224 :
 
==Πηγές==
# *{{cite journal/αμμοδοχείο|συγγραφέας=Γιαγκάζογλου, Σταύρος |τίτλος=Ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς καὶ ἡ νεώτερη δυτικὴ θεολογία |περιοδικό=Θεολογία |τόμος=83 |τεύχος=3 |ημερομηνία=Ιούλιος–Σεπτέμβριος 2012 |σελίδες=23–53 |url=http://www.ecclesia.gr/greek/press/theologia/material/2012_3_4_Giagkazoglou.pdf |ref={{sfnRef|Γιαγκάζογλου}} }}
# *Δημήτριος{{cite book|συγγραφέας=Κουτσούρης, Δημήτριος |τίτλος=Σύνοδοι και θεολογία για τον ησυχασμό, εκδ. |εκδότης=Ιερά Μητρόπολη Θηβών και Λεβαδείας, |τόπος-έκδοσης=Αθήνα, |έτος=1997 |ref={{sfnRef|Κουτσούρης}} }}
Ο# Βαρλαάμ*{{cite το έκανε αυτό είτε διότι είχε σύγχυση και άγνοια της νηπτικής παράδοσης της Εκκλησίαςbook|συγγραφέας=Λιάλιου, είτε έδρασε με κακοβουλία.<ref>Δέσπω Λιάλιου, «|κεφάλαιο=Ο Ησυχασμός του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά ως αναίρεση των Πελαγιανικών και Μεσσαλιανικών εκφράσεων στο χώρο της Βαλκανικής», στο: |τίτλος=Χριστιανική Θεσσαλονίκη. ΛΘ'-Μ΄Δημήτρια, Πρακτικά ΙΗ' Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο: Εκκλησιαστικοί συγγραφείς της Θεσσαλονίκης-ΙΘ' Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο Θεσσαλονίκη και η Χερσόνησος του Αίμου, εκδ.|εκδότης=University Studio Press, |τόπος-έκδοσης=Θεσσαλονίκη, |έτος=2011, σελ. |σελίδες=197-205</ |isbn=978-960-12-2005-5 |ref>={{sfnRef|Λιάλιου}} }}
# *[[Χρήστος{{cite book|συγγραφέας=Τερέζης]], «Χρήστος |κεφάλαιο=Ο αντισκεπτικιστικός και αντιδογματικός χαρακτήρας της Ορθόδοξης χριστιανικής γνωσιολογίας με αφορμή τα κείμενα του Γρηγορίου Παλαμά», στο: του ιδίου, |τίτλος=Φιλοσοφική ανθρωπολογία στο Βυζάντιο, εκδ.|εκδότης=Ελληνικά Γράμματα, |τόπος-έκδοσης=Αθήνα, |έτος=1993, σελ.|σελίδες=227-238 |ref={{sfnRef|Τερέζης}} |isbn= 978-960-7019-75-2 }}
# *Παναγιώτης{{cite book|συγγραφέας=Χρήστου, «Παναγιώτης |λήμμα-συγγραφέα=Παναγιώτης Χρήστου |κεφάλαιο=Γρηγόριος ο Παλαμάς», στο: |τίτλος=Πανηγυρικός Τόμος Εορτασμού της εξακοσιοστής επετείου του θανάτου του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης 1359-1959 (επιμ. |επιμελητής=Παναγιώτης Χρήστου), εν |τόπος-έκδοσης=Θεσσαλονίκη, |έτος=1960, σελ.|σελίδες=255-271 |ref={{sfnRef|Χρήστου1960}} }}
# *{{cite encyclopedia/αμμοδοχείο|συγγραφέας=Χρήστου, Παναγιώτης |λήμμα=Γρηγόριος ο Παλαμάς |εγκυκλοπαίδεια=Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια |τόμος=4 |έτος=1964 |σελίδες=στήλες 775–794 |nopp=y |ref={{sfnRef|Χρήστου1964}} }}
# *Θεόδωρος Αγατιανός, Ο Βυζαντινός ησυχασμός σε αντιπαράθεση με την θεολογία της δύσης. Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς-αντιησυχαστές, Διπλωματική εργασία, Α.Π.Θ., Θεολογική Σχολή-τμ.Ποιμαντικής και κοινωνικής θεολογίας, Θεσσαλονίκη, 2015 [http://ikee.lib.auth.gr/record/271805/files/GRI-2015-15101.pdf]
# *Georg Ostrogorsky, Ιστορία του Βυζαντινού κράτους, τομ. 3ος, μτφρ.Ιωάννης Παναγόπουλος, εκδ.Ιστορικές εκδόσεις Στεφ.Βασιλόπουλος, Αθήνα,1993
# *Αριστείδης Παπαδάκης, John Meyendorff, Η Χριστιανική Ανατολή και η άνοδος του Παπισμού. Η Εκκλησία από το 1071 ως το 1453, μτφρ. Στέφανος Ευθυμιάδης, εκδ.Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα, 2003
# *Γιώργος Αραμπατζής, «Μορφές διανόησης του ύστερου Βυζαντίου και ο Γρηγόριος Παλαµάς. Τυπολογική Κριτική», Παιδαγωγικός Λόγος, ΙΣΤ΄/1, 2010, σελ. 87-103.
# *Σταύρος Γιαγκάζογλου, «Ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς και η νεώτερη δυτική θεολογία», Θεολογία, τομ.83, τχ. 3 (Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2012), σελ.23-53
# * Κ. Ι. Δυοβουνιώτου, ''Το έτος του θανάτου Γρηγορίου του Παλαμά'', Επιστημονική Επετηρίδα Θεολογικής Σχολής Αθηνών, τομ.1 (1926), σελ.74
# *Ettore Perrella, «Ο Γρηγόριος Παλαμάς και η Δύση», Θεολογία, τομ.83, τχ. 3 (Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2012), σελ.73-81
# *Νικόλαος Ιωαννίδης, «Γρηγόριος ο Παλαμάς», Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό,Εκδοτική Αθηνών, Εκπαιδευτική ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, Εκδοτική Αθηνών, τομ. 3(1985), σελ. 210-211
# *Χρυσόστομος Σταμούλης,«Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς στη σύγχρονη ελληνική θεολογία»[http://users.auth.gr/stamchr/G.Palamas.pdf]
# *[[Παναγιώτης Χρήστου]], «Γρηγόριος ο Παλαμάς», Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, τομ.4 (1964), στ.775-794
# *Steven Runciman, H τελευταία βυζαντινή αναγέννηση, μτφρ.Λάμπρος Καμπερίδης, εκδ. Δόμος, Αθήνα, 1991
# *Donald Nicol, Οι τελευταίοι αιώνες του Βυζαντίου 1261-1453, μτφρ. Στάθης Κομνηνός, εκδ.Παπαδήμας, Αθήνα, 1996
Γραμμή 248 ⟶ 254 :
# *[[Πρωτοπρεσβύτερος Ιωάννης Μάγεντορφ|Ιωάννης Μάγιεντορφ]],«Η ''Υπεράσπιση των ιερώς ησυχαζόντων'' του Αγ.Γρηγορίου Παλαμά», στο: του ιδίου, Η Βυζαντινή κληρονομιά στην Ορθόδοξη παράδοση, μτφρ. Δημήτρης Μόσχος, εκδ. Αρμός, Αθήνα, 1990, σελ.207-240
# *[[Μίλτων Ανάστος]], «Θεολογία: ο Ησυχασμός και η καταξίωσή του από την Ανατολική Εκκλησία», Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τομ. Θ, (1980),Εκδοτική Αθηνών, σελ. 375-376
# *[[Χρήστος Τερέζης]], «Ο αντισκεπτικιστικός και αντιδογματικός χαρακτήρας της Ορθόδοξης χριστιανικής γνωσιολογίας με αφορμή τα κείμενα του Γρηγορίου Παλαμά», στο: του ιδίου, Φιλοσοφική ανθρωπολογία στο Βυζάντιο, εκδ.Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 1993, σελ.227-238
# *[[Βασίλειος Τατάκης]], «Νικηφόρος Μοναχός Ησυχαστής», Κληρονομία, τομ. 2 (1969), σελ. 325-336 (αναδ. στο: του ιδίου, Μελέτες ιστορίας της φιλοσοφίας, εκδ. Οι εκδόσεις των φίλων, Αθήνα, 1980, σελ.157-172)
# *Μιχάλης Μακράκης, Ιστορία της φιλοσοφίας της θρησκείας, εκδ.Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 1994
# *Τηλέμαχος Λουγγής, Επισκόπηση Βυζαντινής Ιστορίας τομ.Β (1204-1453), εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 2011
# *Δημήτριος Κουτσούρης, Σύνοδοι και θεολογία για τον ησυχασμό, εκδ. Ιερά Μητρόπολη Θηβών και Λεβαδείας, Αθήνα, 1997
# *Γεώργιος Μαντζαρίδης, Κοινωνιολογία του Χριστιανισμού, εκδ. Α/φοί Κυριακίδη,Θεσσαλονίκη, 1990
# *Steven Fanning, Οι μυστικοί της Χριστιανικής παράδοσης, μτφρ. Θεοδώρα Δαρβίρη, εκδ.Ενάλιος, Αθήνα, 2005
Γραμμή 259 ⟶ 263 :
# *Πρωτοπροσβύτερος Θεόδωρος Ζήσης, «Η περί φωτός διδασκαλία του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά», στο:Επιστημονικό Συμπόσιο Χριστιανική Θεσσαλονίκη (9ο : 1995 : Θεσσαλονίκη, Ελλάς) Χριστιανική Θεσσαλονίκη : η Ιερά Βασιλική, Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή Βλατάδων : Λ' Δημήτρια Πρακτικά Θ' Επιστημονικού Συμποσίου, Ιερά Μονή Βλατάδων, 12-14 Οκτωβρίου 1995, σελ.29-39
# *Σταύρος Κουρούσης, «Γρηγορίου του Παλαμά τέσσαρες ανέκδοτοι επιστολαί προς Άγιον Όρος», Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών, τομ,32 (1963) σελ. 333-376
# *Δέσπω Λιάλιου, «Ο Ησυχασμός του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά ως αναίρεση των Πελαγιανικών και Μεσσαλιανικών εκφράσεων στο χώρο της Βαλκανικής», στο: Χριστιανική Θεσσαλονίκη ΛΘ'-Μ΄Δημήτρια Πρακτικά ΙΗ' Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο: Εκκλησιαστικοί συγγραφείς της Θεσσαλονίκης-ΙΘ' Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο Θεσσαλονίκη και η Χερσόνησος του Αίμου, εκδ.University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 2011, σελ.197-205
# * Γεώργιος Μαρτζέλος, «Ο άγ. Γρηγόριος Παλαμάς και η νεώτερη δυτική θεολογία», στο: Πρακτικά Θεολογικού Συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην του εν αγίοις πατρός ημών Γρηγορίου αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης του Παλαμά (12-14 Νοεμβρίου 1984), Θεσσαλονίκη 1986, σελ. 213-227(αναδημοσίευση στο: του ιδίου, Ορθόδοξο δόγμα και θεολογικός προβληματισμός. Μελετήματα δογματικής θεολογίας Β', εκδ.Π.Πουρναράς, Θεσσαλονίκη, 2000, σελ.149-168)
# * Κωνσταντίνος Π. Κωτσιόπουλος, Το κίνημα των Ζηλωτών στη Θεσσαλονίκη (1342-1349). Ιστορική, Θεολογική και κοινωνική διερεύνηση, Θεσσαλονίκη, 1997
Γραμμή 265 ⟶ 268 :
# *Franz Dölger, «Το Άγιον Όρος και η σημασία αυτού διά την Βυζαντινήν ιστορίαν», στο: Πανηγυρικός Τόμος Εορτασμού της εξακοσιοστής επετείου του θανάτου του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης 1359-1959 (επιμ. Παναγιώτης Χρήστου), εν Θεσσαλονίκη, 1960, σελ. 88-101
# *Σπύρος Αβούρης, «Εγκώμιον εις Άγιον Γρηγόριον τον Παλαμάν υπό του ιεροκήρυκος της Μ. Εκκλησίας Ιωάσαφ Κορνήλιου», το: Πανηγυρικός Τόμος Εορτασμού της εξακοσιοστής επετείου του θανάτου του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης 1359-1959 (επιμ. Παναγιώτης Χρήστου), εν Θεσσαλονίκη, 1960, σελ.148-156
# *Παναγιώτης Χρήστου, «Γρηγόριος ο Παλαμάς», στο: Πανηγυρικός Τόμος Εορτασμού της εξακοσιοστής επετείου του θανάτου του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης 1359-1959 (επιμ. Παναγιώτης Χρήστου), εν Θεσσαλονίκη, 1960, σελ.255-271
 
== Επιπλέον βιβλιογραφία ==