Διαφορά μεταξύ των αναθεωρήσεων του «Λεόντιος ο Βυζάντιος»

Οι ερευνητές, προκειμένου να αναφερθούν στον δεύτερο ''Λόγο'' από τους ''Λόγους Γ΄ κατά Νεστοριανών και Ευτυχιανιστών'', χρησιμοποιούν για συντομία τον τίτλο ''Κατά των Αφθαρτοδοκητών''. Πρόκειται για ένα φανταστικό διάλογο ανάμεσα σε ένα Αφθαρτοδοκήτη και ένα Ορθόδοξο. Ο M. Richard υποστηρίζει ότι ο '''Λεόντιος''' δανείσθηκε τον χαρακτήρα του Αφθαρτοδοκήτη από έργο του Σεβήρου Αντιοχείας, και ότι τροποποίησε αυτόν τον χαρακτήρα, προκειμένου να πλάσει ένα χαλκηδόνιο.<ref>M. Richard, ''Leonce de Byzance etait - il origeniste?'', ''Revue des Etudes Byzantines'' 5, 1947, σ. 40.</ref> Ο Φρατσέας αντικρούει τη θέση αυτή, προβάλλοντας μια σειρά επιχειρημάτων. Εξάλλου, ο Φρατσέας λαμβάνοντας υπόψη μια σειρά πληροφοριών γύρω από τη διαμάχη ανάμεσα στον Σεβήρο Αντιοχείας και τον Ιουλιανό Αλικαρνασσού (τον θεωρητικό ιδρυτή του ρεύματος του Αφθαρτοδοκητισμού), και θεωρώντας ότι το σύγγραμμα γράφτηκε πιθανότατα προ της τελευτής του Ιουλιανού, υπολογίζει ότι ο διάλογος ''Κατά των Αφθαρτοδοκητών'' συνεγράφη μεταξύ των ετών 521 και 527. Προσθέτει δε ότι εάν θεωρήσουμε πως ο '''Λεόντιος''' δεν γνώριζε για τη διαμάχη πριν τα νέα γι' αυτήν φθάσουν στην Παλαιστίνη, πρέπει να τοποθετήσουμε τη συγγραφή μεταξύ των ετών 525 έως 527. Στόχος του συγγράμματος ήταν να αποτρέψει τη διασπορά του Αφθαρτοδοκητισμού μεταξύ των Ορθοδόξων.<ref>Φρατσέας σ. 192.</ref>
 
Για να αντιληφθούμε όμως ευκρινέστερα την προαναφερθείσα στην προηγούμενη παράγραφο άποψη του M. Richard, χρειάζεται να την εντάξουμε στο γενικότερο σκεπτικό του γύρω από τα έργα του '''Λεοντίου'''. Χρήσιμο είναι να κάνουμε αρχικά μια σύντομη αναδρομή στην περίοδο πριν τη Σύνοδο της Χαλκηδόνας (451). Μετά τη συμφωνία που είχε επιτευχθεί ανάμεσα στους εκπροσώπους των δύο μεγάλων θεολογικών σχολών (Αντιοχείας και Αλεξανδρείας) στα πλαίσια του ''Όρου των Διαλλαγών'', οι χριστολογικές απόψεις των λιγότερο μετριοπαθών από αυτούς δεν έπαψαν να αποκλίνουν και το βασικό πρόβλημα, που ήταν η σύγχυση των όρων ''πρόσωπο'' και ''υπόσταση'' παρέμενε. Έτσι, η Δ΄ Οικουμενική Σύνοδος (Σύνοδος της Χαλκηδόνας) ήρθε το 451 για να καταδικάσει κάθε μονοφυσιτική από τη μία και κάθε ακραία δυοφυσιτική από την άλλη απόκλιση. Υπήρχε από τη μία ο Μονοφυσιτισμός, που υποστήριζε ότι καθόσον στο πρόσωπο του Χριστού υπάρχουν δύο φύσεις, θα έπρεπε να υπάρχουν και δύο πρόσωπα, και δεδομένου ότι αυτό είναι άτοπο, πρέπει να δεχθούμε πως η ανθρώπινη φύση αφομοιώθηκε -χωρίς να εξαλειφθεί- από τη θεϊκή.[https://el.orthodoxwiki.org/%CE%94%CE%84_%CE%9F%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CF%85%CE%BC%CE%B5%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AE_%CE%A3%CF%8D%CE%BD%CE%BF%CE%B4%CE%BF%CF%82] Και από την άλλη υπήρχαν εκείνοι οι Αντιοχειανοί θεολόγοι, οι οποίοι προέβαλλαν τα έργα του Θεοδώρου Μοψουεστίας και του Διοδώρου Ταρσού, προκειμένου να επιτύχουν την αναίρεση της καταδίκης των έργων του Νεστορίου, του οποίου άλλωστε οι Χριστολογικές απόψεις ήταν μετριοπαθέστερες από εκείνες των Θεοδώρου και Διοδώρου. Αυτό λοιπόν, που ο Richard υποστηρίζει είναι ότι ο β΄ και γ΄ ''Λόγος'', δηλαδή τα συγγράμματα, ''Κατά των Αφθαρτοδοκητών'' και ''Φωρά και θρίαμβος υπέρ Νεστοριανών'' του '''Λεοντίου''', ενώ υποτίθεται ότι καταπολεμούν αιρετικούς που είχαν τεθεί εκτός Εκκλησίας, στην πραγματικότητα αυτό το κάνουν προσχηματικά, ενώ κατά βάθος ασκούν πολεμική εναντίον των χαλκηδονίων Ορθοδόξων, για τους οποίους ο '''Λεόντιος''' πίστευε ότι είναι ένοχοι λόγω του ότι συμφώνησαν με την αίρεση του Νεστορίου και του Θεοδώρου Μοψουεστίας. Κατά τον Richard δηλαδή, όταν ο '''Λεόντιος''' καταπολεμά τις χριστολογικές απόψεις του Θεοδώρου Μοψουεστίας σ' αυτά τα δύο βιβλία, στην πραγματικότητα ασκεί πολεμική στους χαλκηδονίους Ορθοδόξους, για τους οποίους θεωρεί ότι προσχώρησαν στην αίρεσή του. Σχετικά με το σύγγραμμα ''Κατά των Αφθαρτοδοκητών'', ο Richard γράφει ότι σκοπός του δεν ήταν το να επαναφέρει στην Ορθοδοξία κάποιους πλανεμένους, αλλά το να αποδώσει σε κάποιους θεωρούμενους ως ενόχους (εννοεί χαλκηδονίους), μία πλάνη την οποία δεν είχαν (εννοεί τον Νεστοριανισμό).<ref>Richard, ''Léonce origéniste?'', 40-41. </ref>
 
Η χριστολογική έριδα ανάμεσα σε θεολόγους των δύο Σχολών, την εποχή κατά την οποία δραστηριοποιείτο ο '''Λεόντιος''' (πρώτο μέρος του 6ου αι.) ήταν ακόμα σε έξαρση. Όμως, την ίδια περίοδο βρίσκονταν σε έξαρση και οι ωριγενιστικές έριδες. Ο Richard ακολουθώντας την εκδοχή και αφήγηση του Κυρίλλου Σκυθοπολίτη περί του "ωριγενιστή" '''Λεοντίου''', στην οποία προαναφερθήκαμε<ref>Βλ. ενότητες ''Η ταύτιση με τον "ωριγενιστή" Λεόντιο του Κυρίλλου Σκυθοπολίτη'' και ''Περί του συγγραφέα του έργου "Κατά των Μονοφυσιτών"''.</ref>, συμμερίζεται την άποψη του Κυρίλλου, σύμφωνα με την οποία ο '''Λεόντιος''' ανήκε στον κύκλο του Νόννου, που έχοντας ως βάση τη Νέα Λαύρα στην Παλαιστίνη, προσπαθούσε να προσηλυτίσει πιστούς στον "ωριγενισμό". Σύμφωνα με αυτή την εκδοχή, που δεν υποστηρίζεται μόνο από τον Richard, στο πρώτο ήμισυ του 6ου αι. η "ωριγενιστική" ομάδα των '''Λεοντίου Βυζαντίου''', Θεοδώρου Ασκιδά και Δομετιανού ανέπτυξαν δραστηριότητα και χρησιμοποίησαν τις προσβάσεις τους στην Κωνσταντινούπολη, προκειμένου να πετύχουν την αποκατάσταση των απόψεων του Ωριγένη. Ανάμεσα στους συμmάχους τους -πάντα σύμφωνα με την εκδοχή του Richard- συγκαταλέγεται και ο πρεσβύτερος Ευσέβιος, επίσης "ωριγενιστικών" απόψεων, σύμβουλος του αυτοκράτορα, με τη βοήθεια του οποίου οι Θεόδωρος Ασκιδάς και Δομετιανός εκλέγονται επίσκοποι, ο μεν Θεόδωρος μητροπολίτης Καισαρείας της Καππαδοκίας και ο δε Δομετιανός επίσκοπος Αγκύρας. Το 543 ο Ιουστινιανός, προκειμένου να κατασιγάσει τις ωριγενιστικές έριδες εκδίδει αυτοκρατορικό διάταγμα εναντίον του Ωριγένη, το οποίο περιέχει τους ''Δέκα αναθεματισμούς'' εναντίον του. Αυτό λοιπόν, που ο Richard υποστηρίζει είναι ότι ο β΄ και γ΄ ''Λόγος'', δηλαδή τα συγγράμματα, ''Κατά των Αφθαρτοδοκητών'' και ''Φωρά και θρίαμβος υπέρ Νεστοριανών'' του '''Λεοντίου''', ενώ υποτίθεται ότι καταπολεμούν αιρετικούς που είχαν τεθεί εκτός Εκκλησίας (π.χ. τους Νεστοριανούς και τους Αφθαρτοδοκήτες), στην πραγματικότητα αυτό το κάνουν προσχηματικά, ενώ κατά βάθος ασκούν πολεμική κεκαλυμμένως εναντίον των χαλκηδονίων εκείνων Ορθοδόξων, οι οποίοι ενεπλάκησαν ενεργά στην ωριγενιστική έριδα, εναντίον του Ωριγένη, και πέτυχαν την καταδίκη του, διά των ''Δέκα αναθεματισμών'' του αυτοκρατορικού διατάγματος του Ιουστινιανού.
Προκειμένου ο Richard να στηρίξει τις θέσεις του αυτές, προβάλλει ως επιχείρημα μόνο έξι ''χρήσεις'' πατερικών κειμένων από το ''Κατά των Αφθαρτοδοκητών'', οι οποίες απαντώνται και σε έργο του Σεβήρου, επιχειρηματολογώντας ότι ο '''Λεόντιος''' τις αντέγραψε από κάποιο έργο ή ανθολόγιο του Σεβήρου Αντιοχείας. Ο Φρατσέας αντικρούει αυτό το επιχείρημα αντιπαραβάλλοντας τις έξι αυτές ''χρήσεις'' στα κείμενα των δύο συγγραφέων. Παραβάλλοντας την θέση των ''χρήσεων'' αυτών στα κείμενα, επισημαίνει ότι οι έξι ''χρήσεις'' στο κείμενο του '''Λεοντίου''' είναι τοποθετημένες σε τάξη, με τους αριθμούς 94, 106, 107, 108, 109 και 112 κι' ακόμα είναι τοποθετημένες σύμφωνα με τους συγγραφείς, ενώ αντιθέτως στο κείμενο του Σεβήρου είναι ατάκτως τοποθετημένες. Προσθέτει ακόμα ότι ακόμα κι' αν δεχθούμε ότι η κύρια πηγή του '''Λεοντίου''' για τον Αφθαρτοδοκητισμό ήταν τα συγγράμματα του Σεβήρου εναντίον του Ιουλιανού, αυτό δεν μας δίνει την δυνατότητα να υποστηρίξουμε ότι ο '''Λεόντιος''' αντέγραψε τον χαρακτήρα του Αφθαρτοδοκήτη από τον Σεβήρο και ότι τον παραμόρφωσε για να τον καταστήσει χαλκηδόνιο, διότι ο '''Λεόντιος''' στο έργο του δίνει ορθές πληροφορίες για τον γνήσιο Αφθαρτοδοκητισμό και διαφοροποιεί τη θέση του από εκείνη του Σεβήρου, όπως αποδείχθηκε και από τον L. Perrone.<ref>L. Perrone, ''Il "Dialogo contro gli aftartodoceti" di Leonzio di Byzanzio e Severo diAntiochia, Cristo'' I, 1980, 411-445, κυρίως σσ. 436-442.</ref>
 
Κατά το σκεπτικό του Richard πραγματικοί κεκαλυμμένοι στόχοι της πολεμικής του '''Λεοντίου''' ήταν προσωπικότητες όπως ο άγιος Εφραίμ ο Αμιδηνός (ο Πατριάρχης Αντιοχείας Εφραίμιος) και ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Πέτρος, δηλαδή χαλκηδόνιοι Ορθόδοξοι, οι οποίοι πριν την έκδοση του αυτοκρατορικού διατάγματος του 543, παρενέβησαν εναντίον των ωριγενιστικών απόψεων και εναντίον του ωριγενισμού. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο ο Richard υποστηρίζει ότι το έργο ''Λόγοι Γ΄ κατά Νεστοριανών και Ευτυχιανιστών'' συνεγράφη μεταξύ των ετών 543 και 544, παρουσιάζοντάς το ως μία απάντηση στο διάταγμα του Ιουστινιανού. Ο Richard αποδίδει στον '''Λεόντιο''' μία θρησκευτική ψυχολογική τάση, που τον ωθεί να κατηγορεί τους πραγματικούς άδηλους στόχους του, ως ενόχους λόγω προσχώρησης στην αίρεση του Νεστορίου και του Θεοδώρου Μοψουεστίας. (Στο σημείο αυτό πρέπει να σημειώσουμε ότι πάγια θέση των αντι-χαλκηδονίων ήταν ότι η Δ΄ Οικουμενική Σύνοδος επανέφερε στο επίσημο δόγμα τον Νεστοριανισμό). Κατά τον Richard δηλαδή, όταν ο '''Λεόντιος''' καταπολεμά τις χριστολογικές απόψεις του Θεοδώρου Μοψουεστίας σ' αυτά τα δύο βιβλία, στην πραγματικότητα ασκεί πολεμική σε χαλκηδονίους Ορθοδόξους πολεμίους του ωριγενισμού, για τους οποίους θεωρεί ότι προσχώρησαν στην αίρεση τουΝεστορίου. Σχετικά με το σύγγραμμα ''Κατά των Αφθαρτοδοκητών'', ο Richard γράφει χαρακτηριστικά ότι σκοπός του δεν ήταν το να επαναφέρει στην Ορθοδοξία κάποιους πλανεμένους, αλλά το να αποδώσει σε κάποιους θεωρούμενους ως ενόχους (εννοεί χαλκηδονίους Ορθοδόξους), μία πλάνη την οποία δεν είχαν (εννοεί τον Νεστοριανισμό).<ref>Richard, ''Léonce origéniste?'', 40-41. </ref> Αυτός είναι τέλος, ο λόγοςγια τον οποίο ο Richard φθάνει στο να χαρακτηρίσει τα έργα του '''Λεοντίου''' συνολικά, ως "λιβελογραφήματα".
 
Προκειμένου ο Richard να στηρίξει τις θέσεις του αυτές σε αναφορά με το ''Κατά των Αφθαρτοδοκητών'' , προβάλλει ως επιχείρημα μόνο έξι ''χρήσεις'' πατερικών κειμένων απόπου τοπεριλαμβάνονται ''Κατάστο τωνεν Αφθαρτοδοκητών''λόγω σύγραμμα, οι οποίες απαντώνται και σε έργο του Σεβήρου, επιχειρηματολογώντας ότι ο '''Λεόντιος''' τις αντέγραψε από κάποιο έργο ή ανθολόγιο του Σεβήρου Αντιοχείας. Ο Φρατσέας αντικρούει αυτό το επιχείρημα αντιπαραβάλλοντας τις έξι αυτές ''χρήσεις'' στα κείμενα των δύο συγγραφέων. Παραβάλλοντας την θέση των ''χρήσεων'' αυτών στα κείμενα, επισημαίνει ότι οι έξι ''χρήσεις'' στο κείμενο του '''Λεοντίου''' είναι τοποθετημένες σε τάξη, με τους αριθμούς 94, 106, 107, 108, 109 και 112 κι' ακόμα είναι τοποθετημένες σύμφωνα με τους συγγραφείς, ενώ αντιθέτως στο κείμενο του Σεβήρου είναι ατάκτως τοποθετημένες. Προσθέτει ακόμα ότι ακόμα κι' αν δεχθούμε ότι η κύρια πηγή του '''Λεοντίου''' για τον Αφθαρτοδοκητισμό ήταν τα συγγράμματα του Σεβήρου εναντίον του Ιουλιανού, αυτό δεν μας δίνει την δυνατότητα να υποστηρίξουμε ότι ο '''Λεόντιος''' αντέγραψε τον χαρακτήρα του Αφθαρτοδοκήτη από τον Σεβήρο και ότι τον παραμόρφωσε για να τον καταστήσει χαλκηδόνιο, διότι ο '''Λεόντιος''' στο έργο του δίνει ορθές πληροφορίες για τον γνήσιο Αφθαρτοδοκητισμό και διαφοροποιεί τη θέση του από εκείνη του Σεβήρου, όπως αποδείχθηκε και από τον L. Perrone.<ref>L. Perrone, ''Il "Dialogo contro gli aftartodoceti" di Leonzio di Byzanzio e Severo diAntiochia, Cristo'' I, 1980, 411-445, κυρίως σσ. 436-442.</ref>
 
=== Περί του ''Φωρά και θρίαμβος υπέρ Νεστοριανών''. ===
319

επεξεργασίες