Άνοιγμα κυρίου μενού
Χάρτης της Πελοποννήσου
Γκιγιώμ-Αμπέλ Μπλουέ, Expédition scientifique de Morée, 1831.

Εκστρατεία του Μοριά (Expédition de Morée) ονομάζεται η αποστολή Γαλλικού εκστρατευτικού σώματος 15.000 ανδρών υπό την αρχηγία του Στρατηγού Νικολάου - Ιωσήφ Μαιζώνος (Nicolas-Joseph Maison) στην Πελοπόννησο, μεταξύ των ετών 1828 και 1833, με σκοπό να απελευθερωθεί η περιοχή από τις τουρκικές-αιγυπτιακές κατοχικές δυνάμεις. Συνοδεύτηκε επίσης από μια επιστημονική αποστολή.

Η αποστολή αποφασίστηκε από τον βασιλιά Κάρολο Ι΄ της Γαλλίας και είχε σαν σκοπό την υλοποίηση της εφαρμογής της Συνθήκης του Λονδίνου του 1827, συμφωνίας σύμφωνα με την οποία οι Έλληνες θα μπορούσαν να έχουν κράτος. Σκοπός ήταν συνεπώς η απομάκρυνση των αιγυπτιακών στρατευμάτων του Ιμπραήμ Πασά από την Πελοπόννησο. Η χρήση βίας αποτελούσε το έσχατο μέσο για την απομάκρυνση των Αιγυπτιακών στρατευμάτων. Λίγες ημέρες πριν από την πλεύση της αποστολής είχε προηγηθεί η συμφωνία της 6ης Αυγούστου του Ναυάρχου Κόδριγκτον με τον πατέρα του Ιμπραήμ, Μεχμέτ Αλή της Αιγύπτου, για την αποχώρηση του αιγυπτιακού στρατού από την Πελοπόννησο.[1]

Όπως και στην Εκστρατεία της Αιγύπτου του Ναπολέοντα Βοναπάρτη, όπου μια επιτροπή Επιστημών και Τεχνών συνόδευε τη στρατιωτική εκστρατεία, συνόδευαν τα στρατεύματα και στην Πελοπόννησο μια επιστημονική εκστρατεία, η «Επιστημονική Αποστολή του Μοριά» (Mission Scientifique de Morée). Μέρος της αποστολής ήταν 19 επιστήμονες, με επικεφαλής τον φυσιοδίφη και γεωγράφο Ζαν-Μπατίστ Μπορύ ντε Σεν-Βενσάν (Jean-Baptiste Bory de Saint-Vincent), οι οποίοι εκπροσώπησαν διάφορες ειδικότητες, φυσική ιστορία ή αρχαιότητες (αρχαιολογία, αρχιτεκτονική και γλυπτική): χαρτογράφησαν την Πελοπόννησο και τα νησιά του Αιγαίου, μελέτησαν τα αρχαία μνημεία και περιέγραψαν τα αποτελέσματα των ερευνών τους σε βιβλία που δίνουν σημαντικές πληροφορίες για την εποχή. Οι επιστημονικές δημοσιεύσεις της εκστρατείας του Μοριά προσέφεραν μια σχεδόν πλήρη περιγραφή των επισκεπτόμενων περιοχών και αποτελούσαν μια επιστημονική, αισθητική και ανθρώπινη απογραφή που παρέμεινε για μεγάλο χρονικό διάστημα μια από τις καλύτερες που είχαν επιτευχθεί για την Ελλάδα.[2]

Πίνακας περιεχομένων

Η απόφαση για την αποστολή γαλλικού στρατού στην ΠελοπόννησοΕπεξεργασία

 
Η παράδοση της Κορώνης στον Στρατηγό Σεμπαστιανί.

Ένα ισχυρό φιλελληνικό ρεύμα αναπτύχθηκε στη Δύση μετά το ξεκίνημα της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Οι ευρωπαϊκές δυνάμεις αποφάσισαν έτσι να παρέμβουν υπέρ της Ελλάδας, λίκνο του πολιτισμού, Χριστιανική πρωτοπορία στην Ανατολή και της οποίας η στρατηγική θέση ήταν προφανής. Με τη Συνθήκη του Λονδίνου του Ιουλίου 1827, η Γαλλία, η Ρωσία και το Ηνωμένο Βασίλειο αναγνώρισαν την αυτονομία της Ελλάδας που θα παραμείνει ωστόσο υποτελής της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Οι τρεις δυνάμεις συμφώνησαν σε μια περιορισμένη παρέμβαση για να πείσουν την Πύλη να αποδεχθεί τους όρους της Συνθήκης. Μια ναυτική εκστρατεία επίδειξης προτάθηκε και υιοθετήθηκε. Ένας συμμαχικός στόλος (ρωσικός, γαλλικός και βρετανικός) στάλθηκε για να ασκήσει διπλωματική πίεση στην Κωνσταντινούπολη. Η Ναυμαχία του Ναυαρίνου στις 20 Οκτωβρίου 1827 οδήγησε όμως στην ολοκληρωτική καταστροφή του τουρκικό-αιγυπτιακού στόλου.[3]

 
Η Ναυμαχία του Ναυαρίνου στις 20 Οκτωβρίου 1827, όπου οι συμμαχικές ναυτικές δυνάμεις (Μεγάλη Βρετανία, Γαλλία και Ρωσία) καταστράφηκαν ολοσχερώς τους οθωμανικούς και αιγυπτιακούς στόλους (George Philip Reinagle).

Το 1828, ο Ιμπραήμ Πασάς βρέθηκε σε μια δύσκολη κατάσταση: είχε μόλις υποστεί μια σοβαρή ήττα στο Ναβαρίνο. Ο συμμαχικός στόλος άσκησε έναν αποκλεισμό που τον εμπόδισε να λάβει ενισχύσεις και προμήθειες · τα αλβανικά στρατεύματά του, τα οποία δεν μπορούσαν πλέον να πληρώσουν, επέστρεψαν στη χώρα τους υπό την προστασία των ελληνικών στρατευμάτων του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη. Στις 6 Αυγούστου 1828, υπογράφηκε σύμβαση στην Αλεξάνδρεια μεταξύ του Αντιβασιλέα της Αιγύπτου Μεχμέτ Αλή και του βρετανικού Ναύαρχου Έντουαρντ Κόδριγκτον (Edward Codrington). Ο Ιμπραήμ Πασάς έπρεπε να εκκενώσει τα αιγυπτιακά στρατεύματά του και να εγκαταλείψει την Πελοπόννησο στα λίγα τουρκικά στρατεύματα (που υπολογίζονται σε 1.200 άνδρες) που παραμένουν εκεί. Ωστόσο, ο Ιμπραήμ αρνήθηκε να τιμήσει τη συμφωνία που είχε επιτευχθεί, συνεχίζοντας να ελέγχει διάφορες ελληνικές περιφέρειες: τη Μεσσηνία, το Ναβαρίνο, την Πάτρα και πολλά άλλα οχυρά. Είχε επίσης διατάξει τη συστηματική καταστροφή της Τριπολιτσάς.[4]

Η αποστολή του γαλλικού στρατού στην Πελοπόννησο ήλθε σαν επακόλουθο της κηρύξεως του Ρωσοτουρκικόυ Πόλεμου. Ο εκπρόσωπος της Γαλλίας στη Διάσκεψη του Λονδίνου (καλοκαίρι 1828), ο πρίγκιπας Ζιλ ντε Πολινιάκ (Jules de Polignac), εισηγήθηκε την πρόταση της Γαλλίας για αποστολή αγγλικών και γαλλικών στρατευμάτων. Ο Ιωάννης Καποδίστριας, τον Ιούνιο του 1828, με υπόμνημά του αποδεχόταν την αποστολή συμμαχικού στρατού και τη συνεργασία του με τις ελληνικές δυνάμεις για την εκδίωξη των Τούρκων. Οι Άγγλοι δε δέχθηκαν να στείλουν δικό τους στρατό και οι Ρώσοι συνέναισαν. Τελικά, υπεγράφη στις 7/19 Ιουλίου πρωτόκολλο στο Λονδίνο με το οποίο η Γαλλία θα πραγματοποιούσε εξ ονόματος των άλλων δύο δυνάμεων τη στρατιωτική αποστολή.[5]

Η Στρατιωτική ΑποστολήΕπεξεργασία

ΠροετοιμασίαΕπεξεργασία

 
Ο Στρατηγός Νικόλαος - Ιωσήφ Μαιζών, αρχηγός του Εκστρατευτικού Σώματος από το 1828 έως το 1829.

Η Βουλή των Αντιπροσώπων ενέκρινε δάνειο ύψους 80 εκατομμυρίων χρυσών φράγκων για να επιτρέψει στην κυβέρνηση να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις της.[6]Οργανώθηκε εκστρατευτικό σώμα 13.000-15.000 ανδρών[Ν 1] υπό την αρχηγία του Στρατηγό Νικολάου - Ιωσήφ Μαιζώνος (Nicolas - Joseph Maison). Αποτελούνταν από τρεις ταξιαρχίες που διοικούνταν από τον Στρατηγό Σεμπαστιανί (Tiburce Sébastiani, αδελφό του Στρατάρχη και Υπουργού Horace Sébastiani), τον Στρατηγό Ιγκονέ (Philippe Higonet) και τον Στρατηγό Σνάιντερ (Virgile Schneider). Ο Αρχηγός του Γενικού Επιτελείου ήταν ο Στρατηγός Ντυριέ (Antoine Simon Durrieu).[7][8]

Το εκστρατευτικό σώμα αποτελούσε από εννέα Συντάγματα Πεζικού:

Επίσης αναχώρησαν το 3ο Σύνταγμα Κυνηγών (Chasseurs, 286 άνδρες, υπό την αρχηγία του Συνταγματάρχη Paul-Eugène de Faudoas-Barbazan), τέσσερα σώματα Πυροβολικού (484 άντρες, με 12 πυροβολαρχίες για πολιορκία, 8 πεδινές και 12 ορειβατικές) του 3ου και του 8ου Συντάγματος Πυροβολικού, και δύο σώματα στρατιωτικών μηχανικών (426 σαππάροι και ναρκαλιευτές).

Ένας στόλος περίπου εξήντα πλοίων συνολικά συγκεντρώθηκε (ο οποίος προστατεύθηκε από πολλά πολεμικά πλοία)[8] για τη μεταφορά του εξοπλισμού, των τροφίμων, των πυρομαχικών και των 1.300 αλόγων για την αποστολή, καθώς και των όπλων, των πυρομαχικών και των χρημάτων για την Κυβέρνηση του Ιωάννη Καποδίστρια.[9] Η Γαλλία ήθελε να στηρίξει τα πρώτα βήματα της ελεύθερης Ελλάδας, βοηθώντας της να σχηματίσει το στρατό της. Ο στόχος ήταν βεβαίως επίσης να διατηρηθεί μια επιρροή στην περιοχή.

Μετά την ανάγνωση μιας σύντομης και ενεργητικής διακήρυξης[Ν 2] του Αρχιστρατήγου Νικολάου - Ιωσήφ Μαιζώνος στους στρατιώτες που συγκεντρώθηκαν την ημέρα πριν την επιβίβαση, η πρώτη ταξιαρχία έφυγε από την Τουλόν στις 17 Αυγούστου, και η δεύτερη στις 19 Αυγούστου. Η τρίτη ταξιαρχία δεν έφυγε μέχρι την 1η Σεπτεμβρίου 1828. Ο Στρατηγός Μαιζών βρέθηκε με την πρώτη ταξιαρχία στο πλοίο της γραμμής Πόλη της Μασσαλίας (Ville de Marseille).[8] Το πρώτο κονβόι αποτελούνταν από εμπορικά πλοία και, εκτός από την Πόλη της Μασσαλίας, από τις φρεγάτες Αμφιτρίτη (Amphitrite), Μπελλόνα (Bellone)[10] και Κυβέλη (Cybèle).[11] Η δεύτερη συνοδεία συνοδεύτηκε από το διαστημόπλοιο Ντυκέν (Duquesne) και τις φρεγάτες Ιφιγένεια (Iphigénie) και Αρμίδα (Armide).[12]

Στρατιωτικές επιχειρήσεις στην ΠελοπόννησοΕπεξεργασία

ΑπόβασηΕπεξεργασία

 
Ο Γαλλικός Στρατός στο Μοριά (1828-1830)

Μετά από ένα ομαλό ταξίδι χωρίς προβλήματα, ο στόλος με τις δύο πρώτες ταξιαρχίες έφτασε στις 28 Αυγούστου το μεσημέρι στον κόλπο του Ναβαρίνου στη Μεσσηνία, όπου ήταν αγκυροβολημένο ο συμμαχικός στόλος της Βρετανίας, της Ρωσίας και της Γαλλίας.[8][13] Ο Αιγυπτιακός στρατός ήταν συγκεντρωμένος μεταξύ του Ναβαρίνου και της Μεθώνης. Η απόβαση ήταν επομένως επικίνδυνη. Μετά από δύο ώρες συνομιλίας μεταξύ του Στρατηγού Μαιζώνος και του Ναυάρχου Ανρί ντε Ρινί (Henri de Rigny), ο οποίος ήρθε να τον συναντήσει με το πλοίο Κατακτητής (Conquérant), ο στόλος έπλευσε προς τον Μεσσηνιακό κόλπο, που προστατεύεται από ένα φρούριο που κρατούνται από τους Οθωμανούς στην Κορώνη.[8] Το Εκστρατευτικό Σώμα ξεκίνησε την απόβαση του χωρίς καμία αντίσταση, από το βράδυ του 29 Αυγούστου έως το πρωί του 30 Αυγούστου.[8][13][14] Μια διακήρυξη του κυβερνήτη Καποδίστρια είχε ενημερώσει τον Ελληνικό πληθυσμό για την επικείμενη άφιξη ενός γαλλικού εκστρατευτικού σώματος. Σύμφωνα με ορισμένες πηγές, ο τοπικός πληθυσμός στη συνέχεια είχε σπεύσει να συναντήσει τα στρατεύματα μόλις αποβιβάσθηκαν στην Ελλάδα και τους είχε προσφέρει τρόφιμα.[15] Οι Γάλλοι ανακάλυψαν με φρίκη μια χώρα που μόλις είχε καταστραφεί από τα στρατεύματα του Ιμπραήμ: χωριά που έχουν εξολοθρευτεί πλήρως, γεωργικές καλλιέργειες και χωράφια εντελώς καμένα, και ένα πληθυσμό που εξακολουθούσε να ζει τρομαγμένα, πεινασμένο και που ζούσε ακόμα κρυμμένος στις σπηλιές.[8][16]

Το στρατόπεδο χτίστηκε βόρεια της πεδιάδας της Κορώνης,[13] δέκα λεπτά βόρεια από τα ερείπια της αρχαίας Κορώνης (κοντά στο Πεταλίδι), στις όχθες των ποταμών Τζάνε, Καρακασίλι-Καρυά και Βελίκα.[8][14] Η τρίτη ταξιαρχία, που έπεσε σε θύελλα και έχασε τρία πλοία, αποβιβάστηκε στην Κορώνη στις 16 Σεπτεμβρίου.[17]

Αποχώρηση του αιγυπτιακού στρατούΕπεξεργασία

 
Συνάντηση του Στρατηγού Μαιζώνος και του Ιμπραήμ Πασά, στο Ναβαρίνο, Σεπτέμβριος 1828 (Jean-Charles Langlois)

Ο Ιμπραήμ Πασάς χρησιμοποίησε διάφορα προσχήματα για να καθυστερήσει την εκκένωση: προβλήματα διατροφής, μεταφοράς ή απρόβλεπτες δυσκολίες στην παράδοση των οχυρών. Οι Γάλλοι αξιωματικοί δυσκολεύονταν να συγκρατήσουν την αγωνιστική ζέση των στρατιωτών τους που, για παράδειγμα, ενθουσιάστηκαν πολύ με τα νέα (που διαψεύστηκαν αργότερα) μιας επικείμενης πορείας προς την Αθήνα.[8][13][18] Αυτή η ανυπομονησία των στρατευμάτων ήταν ίσως αποφασιστική για να πείσει τον Αιγύπτιο στρατηγό να σεβαστεί τις δεσμεύσεις του. Επιπλέον, οι Γάλλοι στρατιώτες άρχισαν να υποφέρουν από τις φθινοπωρινές βροχές που μούλιασαν τις κατασκηνώσεις τους, ευνοώντας τους πυρετούς και ιδιαίτερα τη δυσεντερία.[14] Στις 24 Σεπτεμβρίου, ο Λοχαγός Καβαίνιακ (Eugène Cavaignac) του 2ου Συντάγματος Μηχανικού (και μελλοντικός Πρωθυπουργός της Γαλλίας το 1848) έγραψε ότι τριάντα άτομα από τα 400 του σώματος μηχανικών του επηρεάστηκαν από πυρετό.[13] Ο Στρατηγός Μαιζών θέλησε να μπορέσει γρήγορα να εγκαταστήσει τους άντρες του μέσα στους στρατώνες των φρουρίων.[19]

Στις 7 Σεπτεμβρίου, μετά από μια μακρά διάσκεψη στο πλοίο Κατακτητής (Conquérant), παρουσία του Στρατηγού Μαιζώνος και των τριών συμμαχικών Ναυάρχων,[8] ο Ιμπραήμ Πασάς συμφώνησε στην εκκένωση των στρατευμάτων του, από τις 9 Σεπτεμβρίου. Η συμφωνία με τον Στρατηγό προέβλεπε ότι οι Αιγύπτιοι θα έφευγαν με τα όπλα, τις αποσκευές και τα άλογα τους, αλλά χωρίς κανέναν Έλληνα φυλακισμένο ή δούλο.[13] Καθώς ο αιγυπτιακός στόλος δεν θα μπορούσε να εκκενώσει ολόκληρο το στρατό ταυτόχρονα, η προμήθεια των στρατευμάτων που παρέμειναν στην ξηρά επιτράπηκε (οι στρατιώτες είχαν μόλις υποστεί ένα μακρύ αποκλεισμό).[20] Μια πρώτη αιγυπτιακή μεραρχία, 5.500 άνδρες σε 27 πλοία, απέπλευσε στις 16 Σεπτεμβρίου, συνοδευόμενη από τρία πλοία του συμμαχικού στόλου (δύο βρετανικά πλοία και τη γαλλική φρεγάτα Sirène).

Η τελευταία μεταφορά αιγυπτιακών στρατευμάτων απέπλευσε στις 5 Οκτωβρίου, φέρνοντας τον Ιμπραήμ Πασά. Από τους 40.000 άνδρες που είχε φέρει από την Αίγυπτο, έπαιρνε πίσω μαζί του μόλις 20.000.[8][21] Λίγοι Οθωμανοί στρατιώτες παρέμειναν για να κρατήσουν τα διάφορα οχυρά της Πελοποννήσου. Η επόμενη αποστολή των γαλλικών στρατευμάτων ήταν να τα «εξασφαλίσουν» και να τα παραδώσουν στην ανεξάρτητη Ελλάδα.

Η άλωση των οχυρώνΕπεξεργασία

Στις 15 Σεπτεμβρίου, τα γαλλικά στρατεύματα είχαν μετακινήσει το στρατόπεδο του Πεταλιδίου και είχαν διασχίσει τη Μεσσηνιακή χερσόνησο προς τα δυτικά για να πλησιάσουν στο Ναβαρίνο. Είχαν εγκαταστήσει το νέο τους στρατόπεδο στην ελώδη πεδιάδα της Γιάλοβας, δύο λεύγες βόρεια του Ναβαρίνου.[8]

 
Το κάστρο του Ναβαρίνου

Στις 6 Οκτωβρίου, ο Στρατηγός Μαιζών διέταξε τον Στρατηγό Ιγκονέ (Philippe Higonet) να πορεύεται προς το Ναβαρίνο. Έφυγε με το 16ο Σύνταγμα Πεζικού, το Σύνταγμα Πυροβολικού και το Σύνταγμα Μηχανικών. Το Ναβαρίνο ήταν τότε πολιορκημένος, στη θάλασσα, από το στόλο του Ναυάρχου Ανρί ντε Ρινί (Henri de Rigny), και στην ξηρά από τους στρατιώτες του Στρατηγού Ιγκονέ. Ο Τούρκος διοικητής του φρουρίου αρνήθηκε να παραδοθεί:

« Η Πύλη δεν βρίσκεται σε πόλεμο ούτε με τους Γάλλους ούτε με τους Άγγλους. Δεν θα κάνουμε καμία εχθρική ενέργεια, αλλά δεν θα παραδώσει το φρούριο. »[13][22]

Στη συνέχεια, οι σαππάροι έλαβαν εντολή να ανοίξουν ρήγματα στους τοίχους. Ο Στρατηγός Ιγκονέ εισήλθε στο φρούριο, που κρατήθηκε από 250 άνδρες που παραδόθηκαν χωρίς κανένα πυροβολισμό, με εξήντα κανόνια και 800.000 φυσίγγια. Οι Γάλλοι στρατιώτες εγκαταστάθηκαν μόνιμα στο Ναβαρίνο, ανακατασκευάζοντας τις οχυρώσεις και τα σπίτια του και δημιουργώντας ένα νοσοκομείο και διάφορες τοπικές διοικήσεις.[14]

 
Το κάστρο της Μεθώνης

Στις 7 Οκτωβρίου, το 35ο Σύνταγμα Πεζικού της Γραμμής της γραμμής, το οποίο διέταξε από τον Αρχηγό του Γενικού Επιτελείου, ο Στρατηγός Ντυριέ (Antoine Simon Durrieu), συνοδευόμενος από τα Συντάγματα Πυροβολικού και Μηχανικών, εμφανίστηκε μπροστά στη Μεθώνη, μια καλύτερη οχυρωμένη πόλη, η οποία υπερασπίστηκε από 1.078 άνδρες και εκατό κανόνια, και που είχε προμήθειες τροφίμων για έξι μήνες.[8][22] Δύο πλοία της γραμμής, το Breslaw (Captain Maillard) και το HMS Wellesley (Captain Maitland) κρατούσαν το λιμάνι και απειλούσαν το φρούριο με τα κανόνια τους. Οι διοικητές του κάστρου, ο Τούρκος Χασάν-Πασάς και ο Αιγύπτιος Αχμέτ Μπέης, έκαναν τον ίδιο τύπο απάντησης που έδωσαν πριν στον διοικητή του Ναβαρίνου. Οι οχυρώσεις της Μεθώνης ήταν σε καλύτερη κατάσταση από εκείνες του Ναβαρίνου. Οι σαππάροι επιτέθηκαν τότε στην πύλη της πόλης. Η φρουρά της πόλης δεν υπερασπίστηκε τον εαυτό της. Οι διοικητές του κάστρου εξήγησαν μετά ότι δεν μπορούσαν να παραδώσουν το φρούριο χωρίς να παραβιάζουν τις εντολές του Σουλτάνου, αλλά επίσης αναγνώρισαν ότι ήταν αδύνατο να αντισταθούν. Ως εκ τούτου ήταν απαραίτητο ο τόπος να πάρθηκε, τουλάχιστον συμβολικά, με τη χρήση βίας.[8][13][22]

 
Το κάστρο της Κορώνης

Η λήψη της Κορώνης ήταν πιο δύσκολη. Ο Στρατηγός Σεμπαστιανί (Tiburce Sébastiani) έφτασε εκεί στις 7 Οκτωβρίου με ένα μέρος της ταξιαρχίας του.[8] Η απάντηση του διοικητή του κάστρου ήταν παρόμοια με εκείνη που δόθηκε στους Ναβαρίνο και Μεθώνη. Ο Σεμπαστιανί έστειλε τους σαππάρους που απωθούνταν από πέτρες που ρίχτηκαν από τους τοίχους. Υπήρχαν δώδεκα τραυματίες, συμπεριλαμβανομένου του Λοχαγού Καβαίνιακ (Eugène Cavaignac) και, πιο σοβαρά, ενός άλλου Λοχαγού, ενός λοχίας και τριών σαππάρρων.[13] Οι άλλοι Γάλλοι στρατιώτες αισθάνθηκαν προσβεβλημένοι και ο στρατηγός τους είχε μεγάλες δυσκολίες να τους εμποδίσει να ανοίξουν πυρ και να πάρουν τη θέση με τη βία. Η Αμφιτρίτη, το Breslaw και το HMS Wellesley ήρθαν να βοηθήσουν τα στρατεύματα ξηράς. Η απειλή τους οδήγησε τον οθωμανικό διοικητή να παραδοθεί. Στις 9 Οκτωβρίου, οι Γάλλοι εισήλθαν στην Κορώνη[13][14] και κατέλαβαν ογδόντα κανόνια και κονιάματα και πολλά τρόφιμα και πυρομαχικά.[22]

Η Πάτρα ελέγχθηκε αμέσως μετά την εκκένωση της Πελοποννήσου από τον Ιμπραήμ Πασά. Η τρίτη ταξιαρχία είχε σταλεί δια θαλάσσης για να πάρει τη βορειοδυτική πόλη της χερσονήσου. Αποβιβάστηκε στις 4 Οκτωβρίου. Ο Στρατηγός Σνάιντερ (Virgile Schneider) έδωσε στον Χατζή Αμπνταλάχ, Πασάς της Πάτρας και του « Καστέλι του Μοριά », είκοσι τέσσερις ώρες για να να παραδώσει τον τόπο. Στις 5 Οκτωβρίου, όταν έληξε το τελεσίγραφο, τρεις στήλες προχωρούσαν προς την πόλη και το πυροβολικό αναπτύχθηκε. Ο Πασάς υπέγραψε αμέσως την συνθηκολόγηση της Πάτρας και του « Καστέλι του Μοριά ».[22] Αλλά οι Αγάδες που τον διέταξαν αρνήθηκαν να υπακούσουν στον πασά τους, θεωρώντας τον προδότη, και ανακοίνωσαν ότι προτίμησαν να πεθάνουν στα ερείπια του φρουρίου τους παρά να παραδοθούν.

Ωστόσο, ήδη από τις 14 Οκτωβρίου, η κορβέτα Oise είχε αναχωρήσει για τη Γαλλία, με τον Λοχαγό του Γενικού Επιτελείου, ο Υποκόμης Μαιζών (Jean Baptiste Eugène, vicomte Maison, γιος και υπασπιστής του Στρατηγού Μαιζώνος), στο πλοίο, ο οποίος μετέφερε μία έκθεση που ανακοίνωσε στον βασιλιά Κάρολος Ι΄ την παράδοση των φρουρίων του Ναβαρίνου, της Μεθώνης, της Κορώνης και της Πάτρας, και μόνο ένα ήταν ακόμα υπό τον έλεγχο των Τούρκων, το κάστρο του Μοριά.[8]

Η πολιορκία του « Καστέλι του Μοριά »Επεξεργασία

 
Παράδοση του «Καστέλι του Μοριά» στον Στρατηγό Μαιζώνος το 1828 (Jean-Charles Langlois)

Το « Καστέλι του Μοριά » (ή Κάστρο του Ρίου, ή Καστέλι της Πάτρας) προστάτευε την είσοδο του Κορινθιακού κόλπου (βρίσκεται σε παραθαλάσσια θέση στην Αχαΐα στο Ρίο, σήμερα δίπλα στη Γέφυρα Ρίου-Αντιρίου). Κατασκευάστηκε από τον Σουλτάνο Βαγιαζήτ Β΄ το 1499.

Ο Στρατηγός Σνάιντερ (Virgile Schneider) διαπραγματεύτηκε με τους Αγάδες. Επέμειναν στην άρνησή τους να παραδοθούν. Η πολιορκία τοποθετήθηκε μπροστά στο φρούριο και 14 μπαταρίες του Πολεμικού Ναυτικού και για τις εκστρατείες, εγκατεστημένα σε λίγο πάνω από 400 μέτρα, ανάγκασαν το πυροβολικό των πολιορκημένων να παραμείνει σιωπηλό.[23] Ο Στρατηγός Μαιζών διέταξε τον Ναύαρχο Ανρί ντε Ρινί (Henri de Rigny) να επιβιβάζει από το Ναβαρίνο όλο το πυροβολικό και τους σαππάρους του.[8][13] Έστειλε επίσης στις 20 Οκτωβρίου, επί ξηράς, τον Στρατηγό Ιγκονέ (Philippe Higonet), συνοδευόμενος από δύο Συντάγματα Πεζικού και το 3ο Σύνταγμα Ιππικού των Κυνηγών (Chasseurs à cheval). Οι ενισχύσεις έφτασαν το βράδυ της 26 Οκτωβρίου, μετά από μια δύσκολη εβδομάδα έντονου περπατήματος, προσαρμοσμένη στο ρυθμό του τυμπάνου.[8] Εγκαταστάθηκαν νέες μπαταρίες « ρήγματος ». Τις έδωσαν τα ονόματα των Κάρολος Ι΄ (ο βασιλιάς της Γαλλίας), Γεώργιος Δ΄ (ο βασιλιάς του Ηνωμένου Βασιλείου), Δούκας του Ανγκουλέμ (ο γιος του βασιλιά και δελφίνος της Γαλλίας), Δούκα του Μπορντό (ο εγγονός του βασιλιά και μελλοντικός κόμης του Σαμπόρ) και "Marine".[8][23] Μέρος του γαλλικού στόλου, συμπεριλαμβανομένου των πλοίων Breslaw και Conquérant και της βρετανικής φρεγάτας HMS Blonde (του Ναύαρχου Έντμουντ Λαυονς, Edmund Lyons) ήρθαν να προσθέσουν τα κανόνια τους.

Νωρίς το πρωί της 30 Οκτωβρίου, οι μπαταρίες, είκοσι πέντε κανόνια μεγάλου διαμετρήματος (έξι κομμάτια για πεδίο, τέσσερις οβιδοβόλα, διάφορα κονιάματα και ένα αγγλικό βομβαρδιστικό άνοιξαν πυρ.[8][13] Σε μόλις τέσσερις ώρες άνοιξαν ένα μεγάλο ρήγμα στις προμαχώνες. Στη συνέχεια, ένας απεσταλμένος βγήκε με μια λευκή σημαία για να διαπραγματευτεί τους όρους της παράδοσης του οχυρού. Ο Στρατηγός Μαιζών απάντησε ότι οι όροι είχαν ήδη αποτελέσει αντικείμενο διαπραγμάτευσης στις αρχές του μήνα στην Πάτρα. Πρόσθεσε ότι δεν μπορούσε να εμπιστευτεί πολιορκημένους που δεν είχαν σεβαστεί μια πρώτη συμφωνία για να σεβαστεί μια δεύτερη. Χορηγήθηκε μισή ώρα στη φρουρά 600 ανδρών για να εκκενώσει τον τόπο, χωρίς όπλα ή αποσκευές.[8][23] Οι Αγάδες υποτάχθηκαν. Ωστόσο, η αντίσταση του φρουρίου είχε κοστίσει 25 άτομα, που σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν, στη γαλλική αποστολή.[24][25]

Οι Γάλλοι στην ΠελοπόννησοΕπεξεργασία

Στις 5 Νοεμβρίου 1828, οι τελευταίοι "μη Έλληνες" - Τούρκοι, Αιγύπτιοι ή Μουσουλμάνοι γενικά - είχαν εκκενώσει την Πελοπόννησο. 2.500 Τούρκοι και οι οικογένειές τους επιβιβάστηκαν στα γαλλικά πλοία με προορισμό τη Σμύρνη.[23] Οι Γάλλοι και Βρετανοί πρεσβευτές εγκαταστάθηκαν στον Πόρο και κάλεσαν την Κωνσταντινούπολη να στείλει διπλωμάτη για να συνεχίσει τις διαπραγματεύσεις για το καθεστώς της Ελλάδας. Η Πύλη συνέχισε να αρνείται να συμμετάσχει στα συνέδρια. Στη συνέχεια, οι Γάλλοι πρότειναν να συνεχιστούν οι στρατιωτικές επιχειρήσεις και να τις μεταφερθούν στην Αττική και στην Εύβοια. Οι Βρετανοί αντιτάχθηκαν σε αυτό το σχέδιο. Επομένως αποφασίστηκε να αφήσουν τους Έλληνες να εκδιώξουν τους Οθωμανούς από αυτά τα εδάφη. Ο γαλλικός στρατός θα επέμβει μόνο εάν οι Έλληνες βρίσκονταν σε δυσκολία.[24]

 
Παράδοση της Πάτρας στο Στρατηγό Σνάιντερ στις 4 Οκτωβρίου 1828 (Hippolyte Lecomte)

Τα στρατεύματα της γαλλικής αποστολής εκκενώθηκαν την Πελοπόννησο σταδιακά. Η ταξιαρχία στην οποία βρέθηκε ο Λοχαγός Cavaignac, και ο Δρ Roux επιβιβάστηκαν στις πρώτες ημέρες του Απριλίου 1829.[13][14] Ο Στρατηγός Μαιζών και ο Αρχηγός του Γενικού Επιτελείου, ο Στρατηγός Durrieu έφυγαν μόνο στις 22 Μαΐου 1829,[Ν 3] και ο Λοχαγός Duheaume στις 4 Αυγούστου 1829.[8] Μόνο μία ταξιαρχία « κατοχής » 5.000 ανδρών (που αποτελείται από τα 27ο, 42ο, 54ο και 58ο Συντάγματα που σταθμεύουν στο Ναβαρίνο, στη Μεθώνη και στην Πάτρα) παρέμεινε στην Πελοπόννησο υπό τη διοίκηση του Στρατηγού Σνάιντερ (Virgile Schneider).[8] Στρατεύματα από τη Γαλλία ήρθαν να αλλάξουν τους στρατιώτες που ήταν παρόντες στην Ελλάδα: έτσι, το 57ο Σύνταγμα Πεζικού της Γραμμής αποβιβάστηκε στο Ναβαρίνο στις 25 Ιουλίου 1830.[26]

Τα γαλλικά στρατεύματα, που διοικούνταν από τον Στρατηγό Σνάιντερ (Virgile Schneider) και, από τον Ιούλιο 1831, από τον Στρατηγό Γκεχένεκ (Charles Louis Joseph Olivier Guéhéneuc), δεν παρέμειναν ανενεργά για σχεδόν πέντε χρόνια.[27] Οι οχυρώσεις επισκευάστηκαν, όπως αυτές της Μεθώνης και του Ναβαρίνου.[Ν 4][Ν 5] Γέφυρες χτίστηκαν, όπως στον ποταμό Πάμισο ανάμεσα στις πόλεις και Καλαμάτα και Μεθώνη. Ο δρόμος Ναβαρίνο-Μεθώνη επίσης χτίστηκε. Τέλος, έγιναν πολλές βελτιώσεις στις πόλεις της Πελοποννήσου από του Γάλλους (σπίτια, στρατώνες, νοσοκομεία, ταχυδρομικές υπηρεσίες, γέφυρες, πλατείες, κρήνες, κήποι κλπ).[Ν 6]

Τα γαλλικά στρατεύματα αποχώρησαν οριστικά από την Ελλάδα τον Αύγουστο 1833,[27] λίγο μετά την άφιξη του βασιλιά Όθωνα Α΄ της Ελλάδας τον προηγούμενο Ιανουάριο.

Στρατιωτικά αποτελέσματα της εκστρατείαςΕπεξεργασία

Η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν μπορούσε πια να εξαρτάται από τα αιγυπτιακά στρατεύματα να κρατούν την Ελλάδα. Η στρατηγική κατάσταση τώρα έμοιαζε με εκείνη που υπήρχε πριν από το 1825 και την απόβαση του Ιμπραήμ Πασά. Στη συνέχεια, οι Έλληνες αντάρτες είχαν θριαμβεύσει σε όλα τα μέτωπα.

Μετά τη στρατιωτική εκστρατεία του Μοριά, οι Έλληνες έπρεπε να αντιμετωπίσουν τα τουρκικά στρατεύματα στην Κεντρική Ελλάδα. Η Λιβαδειά, πύλη προς τη Βοιωτία, κατακτήθηκε στις αρχές Νοεμβρίου 1828. Μια αντεπίθεση του Μαχμούτ Πασά από την Εύβοια αποκρούστηκε τον Ιανουάριο του 1829. Τον Απρίλιο, η Ναύπακτος επέστρεψε στους Έλληνες. Τον Μάιο, ο Αυγουστίνος Καποδίστριας απελευθέρωσε την συμβολική πόλη του Μεσολογγίου. Ωστόσο, χρειάστηκε η στρατιωτική νίκη της Ρωσίας στο Ρωσοτουρκικός Πόλεμο και η Συνθήκη της Αδριανούπολης πριν αναγνωριστεί η ανεξαρτησία της Ελλάδας, η οποία σύντομα κυρώθηκε με τη Συνθήκη της Κωνσταντινούπολης το 21 Ιουλίου 1832.

Τον Σεπτέμβριο του 1829, ένα χρόνο μετά τη στρατιωτική εκστρατεία του Μοριά, τα απελευθερωμένα ελληνικά εδάφη — Πελοπόννησος και Κεντρική Ελλάδα — ήταν αυτά που θα σχηματίσουν την ανεξάρτητη Ελλάδα μετά το 1832.

Ανθρώπινο κόστος της εκστρατείαςΕπεξεργασία

 
Μνημείο « στη μνήμη του Στρατηγού Μαιζώνος, του Στρατηγού Φαβιέρου, του Ναυάρχου ντε Ρινί και των Γάλλων ναυτών και στρατιωτών που πέθαναν για την Ελληνική ανεξαρτησία, την πατρίδα και την ελευθερία » στο Ναύπλιο.

Παρά τη συντομία των στρατιωτικών επιχειρήσεων και τον μικρό αριθμό των μαχών, ο φόρος ανθρώπινων ζωών της γαλλικής αποστολής ήταν εξαιρετικά βαρύς: από την 1η Σεπτεμβρίου 1828 έως την 1η Απριλίου 1829, ο Γενικός Διευθυντής της Ιατρικής Υπηρεσίας της αποστολής, ο Δρ Gaspard Roux, έχει αναφέρει έναν αριθμό 4.766 ασθενειών και 915 θανάτων[14] (συμπεριλαμβανομένων 23 αξιωματικών, 1 χειρούργου, 2 φαρμακοποιών και 5 διοικητικών υπαλλήλων νοσοκομείων), κυρίως από τους πυρετούς, τη διάρροια και την δυσεντερία. Τα θύματα μολύνθηκαν κυρίως μεταξύ Οκτώβρη και το Δεκέμβριο 1828 στα στρατόπεδα που είχαν εγκατασταθεί μέσα στις ελώδεις πεδιάδες του Πεταλιδίου, στο στόμιο του ποταμού Djalova (στον κόλπο του Ναβαρίνου) και στην Πάτρα. Οι αιτίες ήταν και η ένταση των πολυάριθμων και επίπονων εργασιών, καθώς και η υπερβολική κατανάλωση αλατισμένων κρεάτων, οινοπνευματωδών ποτών και λασπωδών και υφάλμυρων νερών της περιοχής.[8][14] Ο καθαρότερος αέρας του χειμώνα, η εγκατάσταση των ανδρών μέσα στους στρατώνες των φρουρίων, η άμεση λήψη αυστηρών μέτρων υγιεινής, η άφιξη φαρμάκων από τη Γαλλία, καθώς και η ίδρυση τριών στρατιωτικών νοσοκομείων στη Μεθώνη, στο Ναβαρίνο και στην Πάτρα θα μειώσουν σημαντικά αυτή την εκατόμβη.[14]

Ωστόσο, ο συνολικός αριθμός θανάτων θα αυξηθεί αισθητώς στη συνέχεια (ειδικά μετά την έκρηξη μιας πυριτιδαποθήκης στο φρούριο του Ναβαρίνου, την οποία κόστισε τις ζωές πενήντα στρατιωτών στις 19 Νοεμβρίου 1829,[Ν 1] ή μετά την υπόθεση του Άργους στις 16 Ιανουαρίου 1833, που οδήγησε στο θάνατο τριών Γάλλων στρατιωτών[27]), για να φθάσει, σύμφωνα με μαρτυρίες, σε ένα συνολικό αριθμό των 1.500 θανάτων.[8][16]

Στη συνέχεια, μνημεία προς τιμήν των πεσόντων Γάλλων στρατιωτών ανεγέρθηκαν από το Ελληνικό κράτος και τη Γαλλία στο νησί Σφακτηρία (στον κόλπο του Ναβαρίνου) και στις πόλεις Γιάλοβα και Ναύπλιο, όπου μπορούμε να τα δούμε και σήμερα.

Αποτίμηση της εκστρατείαςΕπεξεργασία

Επρόκειτο, σύμφωνα με τον Κυριάκο Σιμόπουλο, για μια με εύσχημο τρόπο απαγκίστρωση του Μεχμέτ Αλή, καθώς ήθελε να αποχωρήσει χωρίς ταυτόχρονα να εκτεθεί στο Σουλτάνο και να μειώσει το γόητρο του γιου του, Ιμπραήμ. Προϊόν σχετικής πρότασης του Μεχμέτ Αλή συνιστούσε η εκστρατεία των Γάλλων και, ταυτόχρονα, μια ευκαιρία για τους Γάλλους να έχουν έναν πιο ενεργό ρόλο στο Ελληνικό ζήτημα και να βγουν από την αναμονή και δορυφορική τους θέση.[28]Αλλά, και η συμφωνία που έσπευσαν να υπογράψουν οι Άγγλοι με τους Αιγύπτιους στην Αλεξάνδρεια, μια εβδομάδα πριν αποπλεύσει ο Γαλλικός στόλος, μαρτυρούσε τη σπουδή των Άγγλων να μην επιτρέψουν στους Γάλλους να έχουν την αποκλειστικότητα στην ασφαλή αποχώρηση των Αιγυπτίων.[29]

Η Επιστημονική ΑποστολήΕπεξεργασία

 
Προμετωπίδα του L’Expédition scientifique de Morée (Επιστημονική αποστολή του Μοριά) από τον Γκιγιώμ-Αμπέλ Μπλουέ.

Η εκστρατεία του Μοριά ήταν η δεύτερη από τις μεγάλες στρατιωτικές-επιστημονικές αποστολές της Γαλλίας κατά το πρώτο μισό του 19ου αιώνα.[2] Η πρώτη, αυτή που θα γίνει η αναφορά, ήταν η εκστρατεία της Αιγύπτου το 1798 (Commission des sciences et des arts). Η τελευταία πραγματοποιήθηκε το 1839 στην Αλγερία (Commission d'exploration scientifique d'Algérie). Και οι τρεις πραγματοποιήθηκαν με πρωτοβουλία της γαλλικής κυβέρνησης και τέθηκαν υπό την καθοδήγηση ενός συγκεκριμένου υπουργείου (Εξωτερικών σχέσεων για την Αίγυπτο, Εσωτερικού για το Μοριά, και Πόλεμου για την Αλγερία).[2][30] Γενικά, τα μεγάλα επιστημονικά ιδρύματα προσέλαβαν επιστήμονες (πολίτες ή στρατιώτες) και καθόρισαν τις αποστολές τους, αλλά η εργασία επί τόπου πραγματοποιήθηκε σε στενή σχέση με το στρατό.

Η επιτροπή Επιστημών και Τεχνών κατά τη διάρκεια της Εκστρατεία της Αιγύπτου του Βοναπάρτη, και ιδιαίτερα οι μεταγενέστερες δημοσιεύσεις, έγιναν σημείο αναφοράς. Αφού η Ελλάδα ήταν η άλλη μεγάλη "αρχαία" περιοχή που θεωρήθηκε ως προέλευση του δυτικού πολιτισμού (ήταν ένα από τα κύρια επιχειρήματα των Φιλελλήνων), αποφασίστηκε « να επωφεληθεί από την παρουσία των στρατιωτών μας που κατέλαβαν το Μοριά για να στείλει μια ακαδημαϊκή επιτροπή. Δεν ήταν ίση με αυτή που συνδέθηκε με τη δόξα του Ναπολέοντα [...] Ωστόσο, έπρεπε να εξυπηρετεί σε μεγάλο βαθμό τις τέχνες και τις επιστήμες[31] ».

Στις 9 Δεκεμβρίου 1828, ο Υποκόμης ντε Μαρτίνιακ, ο υπουργός Εσωτερικών του βασιλιά Κάρολο Ι΄ της Γαλλίας και πραγματικός αρχηγός της κυβέρνησης τότε (και ένας παιδικός φίλος του Μπορί ντε Σεν-Βενσάν στο Μπορντώ) ανέθεσε έξι ακαδημαϊκούς της Γαλλικής Ακαδημίας (Ινστιτούτο της Γαλλίας) (Ζωρζ Κυβιέ, Isidore Geoffroy Saint-Hilaire, Charles-Benoît Hase, Desiré Raoul Rochette, Jean-Nicolas Hyot et Jean-Antoine Letronne) να διορίσουν τους αρχηγούς και τα μέλη κάθε τμήματος μιας επιστημονικής επιτροπής. Ο Ζαν-Μπατίστ Μπορύ ντε Σεν-Βενσάν (Jean-Baptiste Bory de Saint Vincent) έτσι διορίστηκε διευθυντής της επιτροπής. Καθορίστηκαν επίσης οι διαδρομές και οι στόχοι.[32][33] « Οι κύριοι De Martignac και Siméon μου ζήτησαν ρητώς να μην περιορίσω τις παρατηρήσεις μου στις Μύγες και στα Βότανα, αλλά να τις επεκτείνω στους τόπους και στους ανθρώπους », έγραψε ο Μπορύ αργότερα.[33][34]

Τα μέλη της επιστημονικής αποστολής αποβιβάστηκαν από τη φρεγάτα Κυβέλη (Cybèle) στο Ναβαρίνο στις 3 Μαρτίου 1829, μετά από 21 ημέρες στη θάλασσα.[16][33][35] Στην Αίγυπτο και στην Αλγερία, τα επιστημονικά έργα πραγματοποιήθηκαν υπό την προστασία του στρατού. Στην Πελοπόννησο, τα πρώτα στρατεύματα αποχώρησαν στις πρώτες ημέρες του Απριλίου 1829,[13][14] ενώ η επιστημονική εξερεύνηση μόλις ξεκίνησε. Ο στρατός απλώς παρείχε την υλικοτεχνική υποστήριξη: « σκηνές, στύλοι, εργαλεία, δοχεία, κατσαρόλες και σάκους, με μια λέξη: όλα όσα που μπόρεσε να βρεθεί για τη χρήση μας στα καταστήματα του στρατού[33] ».

Η αποστολή, η οποία απαρτίστηκε από δεκαεννέα επιστήμονες, χωρίστηκε σε τρία τμήματα (Φυσικές Επιστήμες, Αρχαιολογία, Αρχιτεκτονική και Γλυπτική).[2]

 
Τα μέλη της επιστημονικής επιτροπής της Εκστρατείας του Μοριά μελετώντας τα ερείπια του σταδίου της αρχαίας Μεσσήνης (από τον Prosper Baccuet)

Τμήμα Φυσικών ΕπιστημώνΕπεξεργασία

Αυτό το τμήμα περιελάμβανε πολλές επιστήμες: βοτανική (Ζαν-Μπατίστ Μπορύ ντε Σεν-Βενσάν και Louis Despreaux Saint-Sauveur), γεωγραφία (Pierre Peytier), γεωλογία (Pierre Théodore Virlet d’Aoust και Émile Puillon Boblaye), ζωολογία (Antoine Vincent Pector, Gaspard-Auguste Brullé και Sextius Delaunay)

ΓεωγραφίαΕπεξεργασία

 
Χάρτης του Μοριά του 1832 (από τον Λοχαγό Pierre Peytier), ο πρώτος χάρτης της Ελληνικής Επικράτειας που σχεδιάστηκε ποτέ επιστημονικά και γεωδαιτικά.

Ένας από τους πρώτους στόχους που έθεσε η γαλλική κυβέρνηση ήταν να χαρτογραφήσει την Πελοπόννησο, τόσο για επιστημονικούς σκοπούς όσο και για οικονομικούς και στρατιωτικούς λόγους.[2] Ο υπουργός πολέμου, ο Υποκόμης ντε Κώ (Vicomte de Caux), έγραψε στον Στρατηγό Μαιζώνος στις 6 Ιανουαρίου 1829:

« Όλοι οι χάρτες της Ελλάδας είναι πολύ ατελείς και έχουν σχεδιαστεί με λίγο πολύ αθέμιτες διαδρομές, γι 'αυτό είναι απαραίτητο να τις διορθώσουμε. Όχι μόνο η γεωγραφία θα εμπλουτιστεί από τις έρευνες αυτές, αλλά τα εμπορικά συμφέροντα της Γαλλίας θα προωθηθούν διευκολύνοντας τις σχέσεις της και θα είμαστε ιδιαίτερα χρήσιμοι στις χερσαίες και θαλάσσιες δυνάμεις μας, οι οποίες θα μπορούσαν να βρεθούν σε περίπτωση δράσης σε αυτό το τμήμα της Ευρώπης.[33] »

Ο Λοχαγός Pierre Peytier, της τοπογραφικής υπηρεσίας του γαλλικού στρατού, προσκλήθηκε στην Ελλάδα από τον Κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια πριν την άφιξη της Επιστημονικής Αποστολής του Μοριά. Συνεργάστηκε μαζί της και μετά την αποχώρησή της, παρέμεινε μόνος του μέχρι τις 31 Ιουλίου 1831 για να ολοκληρώσει την τριγωνομετρική, τοπογραφική και στατιστική εργασία για τη δημιουργία του χάρτη του Μοριά. Τον Μάρτιο του 1829 είχε σχεδιαστεί μια βάση 3.500 μέτρων στην Αργολίδα, από μια γωνία των ερειπίων της Τίρυνθας μέχρι μια άλλη γωνιά ενός ερειπωμένου σπιτιού στο χωριό της Άριας.[36] Θα χρησίμευε ως σημείο εκκίνησης για όλες τις εργασίες τριγωνισμού για τις τοπογραφικές και γεωδαιτικές καταγραφές στην Πελοπόννησο. Οι Peytier και Puillon Boblaye πραγματοποίησαν πολλούς ελέγχους στη βάση και στις κανόνες που εφαρμόστηκαν. Έτσι το περιθώριο σφάλματος μειώθηκε σε 1 μέτρο για 15 χλμ.[37] Tο γεωγραφικό πλάτος και το γεωγραφικό μήκος του σημείου της βάσης στην Τίρυνθα καταγράφηκαν και ελέγχθηκαν, προκειμένου να μειώσει περαιτέρω το περιθώριο σφάλματος, υπολογιζόμενο σε 0,2 δευτερόλεπτα.[38] Εγκαταστάθηκαν 134 γεωδαιτικοί σταθμοί στα βουνά της χερσονήσου, και στην Αίγινα, στην Ύδρα και στο Ναύπλιο. Έτσι, τραβήχτηκαν ισόπλευρα τρίγωνα των οποίων οι πλευρές μέτρησαν περίπου 20 χλμ. Οι γωνίες μετρήθηκαν με θεοδόλιχους του Gambey.[39] Αυτός ο « Χάρτης του 1832 », πολύ ακριβής, σε κλίμακα 1:200.000, σε 6 φύλλα (συν δύο φύλλα που αντιπροσωπεύουν κάποια νησιά των Κυκλάδων), ήταν ο πρώτος χάρτης της Ελληνικής Επικράτειας που σχεδιάστηκε ποτέ επιστημονικά και γεωδαιτικά.

 
Χάρτης του Βασιλείου της Ελλάδος του 1852 (από τον Λοχαγό Pierre Peytier)

Ο Peytier επέστρεψε στην Ελλάδα στις 28 Μαρτίου 1833 και παρέμεινε εκεί μέχρι τον Μάρτιο του 1836 για να κατευθύνει το μεγαλύτερο μέρος του έργου για την προετοιμασία του πλήρους χάρτη του Βασιλείου της Ελλάδος αυτής της εποχή. Αυτός ο « Χάρτης του 1852 » δημοσιεύθηκε οριστικά υπό την καθοδήγησή του το 1852.

Το 1829, οι γεωγράφοι της ομάδας του Μπορύ ντε Σεν-Βενσάν και του Puillon Boblaye υπέφεραν από πυρετό :

« Η φρικτή ζέστη που μας έπληξε τον Ιούλιο έβαλε, εξάλλου, όλη την τοπογραφική ταξιαρχία σε απόγνωση. Αυτοί οι κύριοι, έχοντας δουλέψει στον ήλιο, αρρώστησαν σχεδόν όλοι και είχαμε τον πόνο να δούμε τον κ. Dechièvre να πεθαίνει στη Νάπολη πριν από οκτώ μέρες. »

— (Μπορύ ντε Σεν-Βενσάν)[40]


« Από τους δώδεκα αξιωματικούς που απασχολούνταν στην υπηρεσία τοπογραφίας, δύο πέθαναν και όλοι αρρώστησαν. Χάσαμε επίσης δυο σαππάρους και έναν υπηρέτη. »

— (Puillon Boblaye)[41]

Αργότερα, ο Κυβερνήτης της Ελλάδας Ιωάννης Καποδίστριας ανέθεσε στο Virlet d’Aoust να μελετήσει τη δυνατότητα να σκάψει ένα κανάλι στον ισθμό της Κορίνθου.[42]

Βοτανική και ΖωολογίαΕπεξεργασία

 
Παράδειγμα μιας πλάκας στο τόμο αφιερωμένο στη βοτανική L’Expédition scientifique de Morée (Επιστημονική αποστολή του Μοριά) από τον Μπορύ ντε Σεν-Βενσάν.

Ο Ζαν-Μπατίστ Μπορύ ντε Σεν-Βενσάν (Jean-Baptiste Bory de Saint-Vincent) οδήγησε την Επιστημονική Αποστολή. Διετέλεσε επίσης υπεύθυνος για τις σπουδές βοτανικής.[2] Συνέλεξε πολλά δείγματα: το Flore de Morée του 1832 περιλαμβάνει 1 550 φυτά, συμπεριλαμβανομένων 33 ορχιδέων και 91 αγρωστωδών (μόνο 42 είδη δεν είχαν ακόμη περιγραφτεί). Nouvelle Flore du Péloponnèse et des Cyclades του 1838 περιγράφει 1.821 είδη.[43] Στην Πελοπόννησο, Μπορύ ντε Σεν-Βενσάν περιορίστηκε μόνο να συλλέξει τα φυτά. Προχώρησε στην ταξινόμησή, στην ταυτοποίηση και στην περιγραφή τους αργότερα όταν επέστρεψε στη Γαλλία. Βοηθήθηκε τότε από τους περίφημους βοτανικούς του Εθνικού Μουσείου Φυσικής Ιστορίας του Παρισιού (Muséum d'Histoire Naturelle), Louis Athanase Chaubard, Jean-Baptiste Fauché et Adolphe Brongniart.[44] Επίσης, οι φυσιοδίφες του Μουσείου, Ετιέν Ζοφρουά Σεν Ιλέρ (Étienne Geoffroy Saint-Hilaire) και ο γιος του Isidore Geoffroy Saint-Hilaire έλαβαν μέρος στη συγγραφή των επιστημονικών εργασιών της αποστολής. Καθώς η διαδικασία συγκέντρωσης συνέχισε, τα φυτά, καθώς και τα πουλιά και τα ψάρια, στάλθηκαν στη Γαλλία.[45]

 
Το τσακάλι του Μοριά (Canis aureus moreoticus) που καταγράφηκε για πρώτη φορά από την επιστημονική αποστολή του Μοριά (Λιθογραφίες του Jean-Gabriel Prêtre που εκδόθηκαν από τον Μπορύ ντε Σεν-Βενσάν).

Η αποστολή επιβεβαίωσε την ύπαρξη στην Ελλάδα του χρυσού τσακαλιού (Canis aureus). Παρόλο που προηγούμενες ταξιδιωτικές ιστορίες ανέφεραν την παρουσία του, δεν θεωρήθηκαν αξιόπιστες. Επιπλέον, το συγκεκριμένο υποείδος που παρατήρησε και κατέγραψε για πρώτη φορά η αποστολή του Μοριά (Canis aureus moreoticus) ήταν ενδημικό στην περιοχή.[46] Ο Μπορύ έφερε πίσω στο Παρίσι τα δέρματα και ένα κρανίο.[47][48]

Τμήμα ΑρχαιολογίαςΕπεξεργασία

Το Ινστιτούτο όρισε τον Léon-Jean-Joseph Dubois για να διαχειριστεί αυτό το τμήμα. Η αποστολή του ήταν να εντοπίσει 80 αρχαίες τοποθεσίες (στην Αχαΐα, στην Αρκαδία, στην Ηλεία και στη Μεσσηνία) χρησιμοποιώντας την αρχαία λογοτεχνία. Η διαδρομή τους ακολούθησε την πορεία του Παυσανία του περιηγητή. Οι θέσεις των αρχαιολογικων χώρων έπρεπε να εντοπιστούν επακριβώς με ακριβή τριγωνισμό. Στη συνέχεια, με τη βοήθεια του τμήματος Αρχιτεκτονικής, έπρεπε να ανυψώσουν τα σχέδια (γενικά και οικοδομικά), να σχεδιάσουν και να καλουπώσουν κτίρια και διακοσμήσεις, να ανασκάψουν για να ελευθερώσουν κτίρια και αντίκες. Στο δρομολόγιο προστέθηκαν και βυζαντινά μοναστήρια: έπρεπε να προσπαθήσουν να αγοράσουν χειρόγραφα εκεί.[32]

Ωστόσο, αυτό το τμήμα δεν κατάφερε να υλοποιήσει το τεράστιο πρόγραμμα που είχε αρχικά καθοριστεί. Τα μέλη του υπέφεραν από πολλές ασθένειες και πυρετούς και άρχισαν να διαφωνούν σοβαρά. Όλοι έφυγαν προς διαφορετικές κατευθύνσεις και ο Dubois δεν κατάφερε να επιβάλει την εξουσία του και να τους εμποδίσει να το πράξουν. Τα αποτελέσματά τους δεν δημοσιεύθηκαν ποτέ. Το κύριο αρχαιολογικό έργο εκτελέστηκε στη συνέχεια από το τμήμα Αρχιτεκτονικής.[2][32]

Τμήμα Αρχιτεκτονικής και ΓλυπτικήςΕπεξεργασία

Δημιουργήθηκε από τη Γαλλική Ακαδημία (Ινστιτούτο της Γαλλίας), την οποία διόρισε τον Γκιγιώμ-Αμπέλ Μπλουέ (Abel Blouet) ως διευθυντή του.[2][32] Το Ινστιτούτο πρόσθεσε τους Jean-Baptiste Vietty, τον Amable Ravoisié, τον Pierre Achille Poirot, τον Frederic de Gournay και τον Pierre Felix Trezel.

Ο αρχιτέκτονας Jean-Nicolas Huyot έδωσε πολύ συγκεκριμένες οδηγίες σε αυτό το τμήμα. Με την εμπειρία του από τη Μικρά Ασία και την Αίγυπτο και υπό την επιρροή των μηχανικών, του ζήτησε να διατηρήσει ένα πραγματικό αρχείο ανασκαφών όπου θα μπορούσαν να βρεθούν οι λεπτομέρειες που καταγράφηκαν από το ρολόι και την πυξίδα, να εκπονηθεί ένας χάρτης της καλυμμένης περιοχής, και να περιγράψει τη διαμόρφωση του εδάφους.[30]

ΔιαδρομέςΕπεξεργασία

Η δημοσίευση των αρχαιολογικών και καλλιτεχνικών έργων ακολουθεί το ίδιο σχέδιο με τη δημοσίευση των έργων των φυσικών επιστημών: διαδρομή με περιγραφές των δρόμων, των αξιοσημείωτων μνημείων σε αυτούς τους δρόμους, και περιγραφές των προορισμών. Έτσι, o Τόμος 1o του Expedition de Morée, Τμήμα Καλών Τεχνών περιγράφει το Ναβαρίνο (σελίδες 1–7)[49] με έξι σελίδες σχεδίων (σιντριβάνια, εκκλησίες, φρούριο του Ναβαρίνου και πόλη του Νέστορα)[50]. Στη συνέχεια, (σελίδες 9–10), η διαδρομή Ναβαρίνο-Μεθώνη[51] αναλύεται με τέσσερις σελίδες σχεδίων (ερειπωμένη εκκλησία και οι τοιχογραφίες της, αλλά ακόμα και βουκολικά τοπία που υπενθυμίζουν ότι δεν είναι τόσο μακριά η Αρκαδία)[52] και τέλος τρεις σελίδες για τη Μεθώνη[53] με τέσσερις σελίδες σχεδίων.[54] Τα βουκολικά τοπία είναι πολύ κοντά στο « πρότυπο » που πρότεινε ο Γάλλος ζωγράφος Hubert Robert για την εικόνα της Ελλάδας. Η παρουσία των στρατιωτών της εκστρατευτικής δύναμης είναι σημαντική και εναλλάσσεται με αυτή των Ελλήνων βοσκών:

(...) η γενναιόδωρη φιλοξενία και οι απλοί και αθώοι τρόποι μας υπενθύμισαν τους ωραίους χρόνους της ποιμαντικής ζωής στους οποίους η φαντασία έδωσε το όνομα της Χρυσής Εποχής και που φαινόταν να μας προσφέρει τους πραγματικούς χαρακτήρες των εκλογών του Θεόκριτου και του Βιργίλιος.[55]

 
Η Αρκαδική πύλη στην αρχαία Μεσσήνη με το στυλ "βοσκός της Αρκαδίας" επηρεασμένος από τον Γάλλο ζωγράφο Hubert Robert.

Η αρχαιολογική αποστολή ταξίδεψε στο Ναβαρίνο (Πύλος), στη Μεθώνη, στη Κορώνη, στη Μεσσήνη και στην Ολυμπία (δημοσιεύτηκε στον πρώτο τόμο της έκδοσης). Στη συνέχεια, στο ναό του Επικούριου Απόλλωνα στις Βάσσες, στη Μεγαλόπολη, στη Σπάρτη, στη Μαντίνεια, στο Άργος, στις Μυκήνες, στην Τίρυνθα και στο Ναύπλιο (αντικείμενα του δεύτερου τόμου). Και μετά στις Κυκλάδες (Σύρος, Κέα, Μύκονος, Δήλος, Νάξος και Μήλος), στο ακρωτήριο του Σουνίου, στην Αίγινα, στην Επίδαυρος, στην Τροιζήνα, στη Νεμέα, στην Κόρινθος, στη Σικυώνα, στην Πάτρα, στην Ήλιδα, στην Καλαμάτα, στο Ακρωτήριο Ταίναρο, στη Μονεμβασιά, στην Αθήνα, στη Σαλαμίνα και στην Ελευσίνα (τρίτο τόμο).

Ο Edgar Quinet (o διάσημος Γάλλος ιστορικός, διανοούμενος και πολιτικός) είχε φθάσει στην Ελλάδα μαζί με το υπόλοιπο της αποστολής. Αλλά από τις πρώτες μέρες, αποσύνδεσε από τους συντρόφους του μαζί με έναν άλλο μέλος του τμήματος του, ο γλύπτης Jean-Baptiste Vietty. Οι δύο άντρες όμως ταξίδεψαν ξεχωριστά στην Πελοπόννησο. Ο Quinet επισκέφτηκε τον Πειραιά στις 21 Απριλίου 1829, από όπου έφτασε στην Αθήνα. Τον Μάιο ταξίδεψε στις Κυκλάδες από τη Σύρο. Αλλά αρρώστησε και αναγκάστηκε να επιστρέψει στη Γαλλία στις 5 Ιουνίου. Το βιβλίο του De la Grèce moderne et de ses rapports avec l’Antiquité δημοσιεύθηκε τον Σεπτέμβριο του 1831.[16][56] Από τη μεριά του, ο Vietty συνέχισε την έρευνά του στην Ελλάδα μέχρι τον Αύγουστο του 1831, δηλαδή πολύ καιρό μετά την επιστροφή της αποστολής στη Γαλλία στο τέλος του έτους 1829.[57]

Μέθοδοι εξερεύνησηςΕπεξεργασία

Η καλλιτεχνική και αρχαιολογική εξερεύνηση της Πελοποννήσου πραγματοποιήθηκε όπως ίσχυε, τότε, η πρακτική της αρχαιολογικής έρευνας στην Ελλάδα.[2] Το πρώτο βήμα ήταν πάντα μια απόπειρα επαλήθευσης επιτόπου (μια μορφή αυτοψίας όπως έκανε ο Ηρόδοτος) των κειμένων των αρχαίων συγγραφέων: οι Όμηρος, Παυσανίας και Στράβων. Έτσι, στο Ναβαρίνο, η τοποθεσία της πόλης του Νέστορα, η περίφημη Πύλος, καθορίστηκε από τον Όμηρο[58] και τα επίθετα απροσπέλαστα και αμμώδη (ἠμαθόεις). Στη Μεθώνη, « τα αρχαία λείψανα του λιμανιού, των οποίων η περιγραφή ταιριάζει απόλυτα με εκείνη του Παυσανία, αρκούν για να προσδιορίσουν με βεβαιότητα τη θέση της αρχαίας πόλης[59] ».

Μετά τη διερεύνηση του Ναβαρίνου, της Μεθώνης και της Κορώνης, τα μέλη της αποστολής πήγαν στην αρχαία Μεσσήνη, όπου πέρασαν ένα ολόκληρο μήνα από τις 10 Απριλίου 1829.[60]

ΟλυμπίαΕπεξεργασία

 
Μία από τις μετόπες της Ολυμπίας που μεταφέρθηκαν με την άδεια της Ελληνικής κυβέρνησης στο Λούβρο από την Εκστρατεία του Μοριά.

Η αποστολή πέρασε έξι εβδομάδες από τις 10 Μαΐου 1829 στην Ολυμπία.[2] Ο Γκιγιώμ-Αμπέλ Μπλουέ (Guillaume-Abel Blouet) και ο Léon-Jean-Joseph Dubois ανέλαβαν τις πρώτες ανασκαφές. Συνοδεύονταν από τους ζωγράφους Pierre Achille Poirot, τον Pierre Felix Trezel, και Εζέν Εμανυέλ Αμωρύ Ντυβάλ (Amaury-Duval). Ακολουθήθηκαν τα αρχαιολογικά συμβούλια του Jean-Nicolas Huyot:

« Σύμφωνα με τις οδηγίες που του δόθηκαν από την επιτροπή του Ινστιτούτου, αυτός ο αντικέρ (Dubois) είχε ξεκινήσει τις ανασκαφές, το αποτέλεσμα της οποίας ήταν η ανακάλυψη των πρώτων θεμελίων δύο κιόνων του Πρόναου και ορισμένων θραυσμάτων γλυπτικής.[61] »

Η περιοχή χωρίστηκε σε τετράγωνα και οι ανασκαφές έγιναν σε ευθείες γραμμές: η αρχαιολογία έγινε ορθολογική, και με αυτόν τον τρόπο καθορίστηκε για πρώτη φόρα η θέση του ναού του Δία.[62] Το απλό κυνήγι θησαυρού τότε άρχισε να εγκαταλείπεται. Η κύρια συνεισφορά της επιστημονικής αποστολής του Μοριά ήταν όντως η πλήρη αδιαφορία της στις λεηλασίες, στο κυνήγι θησαυρών και στην αρχαιοκαπηλία. Ο Blouet αρνήθηκε να κάνει ανασκαφές που θα μπορούσαν να βλάψουν τα μνημεία, και απαγόρευε να ακρωτηριαστούν τα αγάλματα για ένα μόνο κομμάτι και χωρίς ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το υπόλοιπο.[63] Για το λόγο αυτό, ίσως, οι τρεις μετόπες του Ναού του Δία που ανακαλύφθηκαν στην Ολυμπία μεταφέρθηκαν στο σύνολό τους.[Ν 7] Ωστόσο, αυτή η επιθυμία να προστατευθεί η ακεραιότητα του μνημείου ήταν μια ορισμένη επιστημολογική πρόοδος.

H Βυζαντινή ΕλλάδαΕπεξεργασία

 
Η εκκλησία στο Όσφινο μεταξύ Ναβαρίνου (Πύλου) και Μεθώνη.

Το ενδιαφέρον των Γάλλων δεν περιοριζόταν στην αρχαιότητα. Περιέγραψαν και σχεδίασαν και τα βυζαντινά μνημεία.[2] Πολύ συχνά και μέχρι τότε ανάμεσα στους ταξιδιώτες, μόνο η αρχαία Ελλάδα είχε σημασία, η μεσαιωνική και η σύγχρονη Ελλάδα αγνοήθηκε. Ο Blouet, στο Expédition de Morée του, έδωσε πολύ ακριβείς περιγραφές των εκκλησιών που είδε, ιδιαίτερα εκείνες του Ναβαρίνου (Ιερός Ναός της Mεταμόρφωσης του Σωτήρος, εντός του Νιόκαστρου), του Όσφινου, της Μεθώνης (Ιερός Ναός του Αγίου Βασίλειος), της Σαμαρίνας (Ιερός Ναός της Ζωοδόχου Πηγής), της Ανδρούσας (Ιερός Ναός του Αγίου Γεωργίου) μεταξύ άλλων. Για παράδειγμα, ο πίνακας 9 (I, II και III) του τόμου Ι ασχολείται με:

« Σχέδιο, τομή και προοπτική άποψη μιας από τις δύο μικρές εκκλησίες στο χωριό Όσφινο, που βρίσκεται στην πλαγιά του βουνού στα αριστερά του δρόμου Ναβαρίνο-Μεθώνη (...) · το εσωτερικό του, διακοσμημένο με τοιχογραφίες, χωρίζεται σε δύο μέρη από έναν τοίχο που σχηματίζει στο κάτω μέρος ένα μικρό κλειστό ιερό στο οποίο ο ιερέας στέκεται για τη λειτουργία.[64] »

Ίδρυση της Γαλλικής Σχολής ΑθηνώνΕπεξεργασία

Τα αποτελέσματα της επιστημονικής εκστρατείας του Μοριά υπογράμμισαν την ανάγκη δημιουργίας μιας μόνιμης και σταθερής δομής που θα επέτρεπε τη συνέχιση της εργασίας της. Από το 1846, έγινε δυνατή η « συστηματική και μόνιμη συνέχιση του έργου που ξεκίνησε τόσο ένδοξα και τόσο ευτυχώς από την επιστημονική εκστρατεία του Μοριά[65] » χάρη στην ίδρυση και στην εγκατάσταση οδός Διδότου, στους πρόποδες του Λυκαβηττού, της Γαλλικής Σχολής Αθηνών.

ΔημοσιεύσειςΕπεξεργασία

Μετά την επιστροφή των στρατευμάτων στη Γαλλία, οι επιστήμονες του Γαλλικού στρατού που συνόδευαν την αποστολή (Expédition scientifique de Morée - Επιστημονική αποστολή του Μοριά) δημοσίευσαν τα ευρήματα και τις μελέτες τους, δεμένες σε έξη τόμους που περιείχαν: Τρία Βιβλία (δεμένα σε πέντε τόμους) και έναν Άτλαντα (ο έκτος τόμος)[66][67]:

  • Τίτλος: Expédition scientifique de Morée, Bory de Saint-Vincent (Jean Baptiste Geneviève Marcellin, M.), Émile Le Puillon de Boblaye, Pierre Théodore Virlet d'Aoust, Isidore Geoffroy Saint-Hilaire, Étienne Geoffrey Saint-Hilaire, Gabriel Bibron, Gérard Paul Deshayes, Brullé (Gaspard Auguste, M.), Félix Édouard Guérin-Méneville, Jean Baptiste Fauché, Adolphe Brongniart, Louis Anastase Chaubard, France. Ministère de l'éducation nationale, France. Commission scientifique de Morée, Paris, 1832-36.
  • Πρώτος τόμος: 1. Relation par M. Bory de SaintVincent[1][νεκρός σύνδεσμος], [2][νεκρός σύνδεσμος]
  • Δεύτερος τόμος: 2. 1 Géographie et géologie[3][νεκρός σύνδεσμος].
  • Τρίτος τόμος: 2. 2 Géologie et minéralogie par Puillon de Boblaye et Théodore Virlet
  • Τέταρτος τόμος: 3.1. Zoologie: Des animaux articulés par M. Brullé, les crustacés par M. Gnérin.
  • Τέταρτος τόμος: 3.2. Botanique, par Fauché, Inspecteur général du service de santé, pour les graminées ; Brongniart, pour les orchidées t Chaubard et Bory de Saint-Vincent, pour le reste de la Phanerogamic ; cе dernier collaborateur s'est réservé la cryptogamie., IV. Recherches géographiques sur les ruines de la Morée, par M. E. P. Boblaye.
  • Άτλας

Δείτε επίσηςΕπεξεργασία

ΒιβλιογραφίαΕπεξεργασία

ΠηγέςΕπεξεργασία

  • Γιάννης Σαΐτας et al., Το έργο της γαλλικής επιστημονικής αποστολής του Μοριά 1829-1838, Επιμέλεια Γιάννης Σαΐτας, Εκδόσεις Μέλισσα, 2011 (Μέρος Α΄) - 2017 (Μέρος Β΄)
  • Κυριάκος Σιμόπουλος, Ξενοκρατία, μισελληνισμός και υποτέλεια, εκδ. Στάχυ, Αθήνα, 1997, σελ. 450-455.
  • Κυριάκος Σιμόπουλος, Ξένοι Ταξιδιώτες στην Ελλάδα, τομ. 1-4, χ.ε. 1970-76, εκδ. Στάχυ, 2001
  • Κυριάκος Σιμόπουλος, Πως είδαν οι Ξένοι την Ελλάδα του '21 (1821-1829), τομ. 1-5, χ.ε. 1979-82, εκδ. Πιρόγα, 2007
  • Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος, «Απόφαση για την αποστολή γαλλικού στρατού στην Πελοπόννησο», Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τομ. ΙΒ΄, Εκδοτική Αθηνών, (1975), σελ. 501.
  • Ιωάννα Διαμαντούρου, «Άφιξη του γαλλικού στρατού στην Πελοπόννησο και αποχώρηση του Ιμπαρήμ και των αιγυπτιακών στρατευμάτων», Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τομ. ΙΒ΄, Εκδοτική Αθηνών, (1975), σελ. 506-508.

Εξωτερικές συνδέσειςΕπεξεργασία

Βιβλία σχετικά με την εκστρατείαΕπεξεργασία

Στρατιωτική αποστολήΕπεξεργασία

  • (Γαλλικά) Alexandre Duheaume (Λοχαγός στο 58ο Τάγμα Πεζικού), Souvenirs de la Morée, pour servir à l'histoire de l'expédition française en 1828-1829, Anselin, Paris, 1833.
  • (Γαλλικά) Eugène Cavaignac (Λοχαγός του 2ου Τάγματος Μηχανικού), Lettres d'Eugène Cavaignac, Expédition de Morée (1828-1829), Revue des deux Mondes, 141, 1er Mai 1897.
  • (Γαλλικά) Gaspard Roux (Γενικός Διευθυντής της Ιατρικής Υπηρεσίας της αποστολής), Histoire médicale de l'armée française en Morée, pendant la campagne de 1828, Méquignon l'aîné père, Paris, 1829.
  • (Γαλλικά) J.F. Bessan, Souvenirs de l'expédition de Morée en 1828, suivis d'un mémoire historique sur Athènes, avec le plan de cette ville, Impr. Henri Gomont, Valognes, 1835.
  • (Γαλλικά) Lucien Davesiès de Pontès (lieutenant de frégate), Notes sur la Grèce : Journal d'un lieutenant de Frégate de 1828-33, œuvres posthumes, Michel Lévy Frères, Paris, 1864.
  • (Γαλλικά) Denis Bousquet, Mon voyage en Grèce ou relation de notre campagne sur la fin de l'année 1828, impr. de Marius Olive, Marseille, 1829.
  • (Γαλλικά) Jacques Louis Lacour (στρατιωτικός αναπληρωτής προϊστάμενος στην Ταξιαρχία κατοχής), Excursions en Grèce pendant l'occupation de la Morée par l'armée française en 1832-33, Arthur Bertrand, Paris, 1834

Επιστημονική αποστολήΕπεξεργασία

  • (Ελληνικά) Γιάννης Σαΐτας et al., Το έργο της γαλλικής επιστημονικής αποστολής του Μοριά 1829-1838, Επιμέλεια Γιάννης Σαΐτας, Εκδόσεις Μέλισσα, 2011 (Μέρος Α΄) - 2017 (Μέρος Β΄)
  • (Γαλλικά) Jean-Baptiste Bory de Saint-Vincent, Relation de l'Expédition scientifique de Morée: Section des sciences physiques, F.-G. Levrault, Paris, 1836. 2 τόμους και 1 άτλαντα
  • (Γαλλικά) Jean-Baptiste Bory de Saint-Vincent (et al.), Expédition scientifique de Morée. Section des sciences physiques., tome II Géographie et géologie., 1834.
  • (Γαλλικά) Jean-Baptiste Bory de Saint-Vincent (et al.), Expédition scientifique de Morée. Section des sciences physiques., tome III Botanique dit aussi Flore de Morée., 1832.
  • (Γαλλικά) Jean-Baptiste Bory de Saint-Vincent (et Louis Athanase Chaubard), Nouvelle Flore du Péloponnèse et des Cyclades., 1838 (édition revue et augmentée de Flore de Morée.de 1832).
  • (Γαλλικά) Abel Blouet et Amable Ravoisié, Expédition scientifique de Morée, ordonnée par le Gouvernement Français. Architecture, Sculptures, Inscriptions et Vues du Péloponèse, des Cyclades et de l’Attique., Firmin Didot, 1831. (3 τόμους: 1831, 1833, 1838)
  • (Γαλλικά) Émile Puillon Boblaye, Recherches géographiques sur les ruines de Morée., Levrault, 1836.
  • (Γαλλικά) Pierre Peytier, Émile Puillon Boblaye, Aristide-Camille Servier, Notice sur les opérations géodésiques exécutées en Morée, en 1829 et 1830, par MM. Peytier, Puillon-Boblaye et Servier ; suivie d’un catalogue des positions géographiques des principaux points déterminés par ces opérations, in Bulletin de la Société de géographie, v. 19 n°117–122 (Ιανουαρίου – Ιουνίου 1833)
  • (Αγγλικά) Pierre Peytier (Γεωγραφικός μηχανικός), The Peytier Album, Liberated Greece and the Morea Scientific Expedition, in the Stephen Vagliano Collection, Published by the National Bank of Greece, Athens, 1971.
  • (Γαλλικά) Pierre Théodore Virlet d'Aoust, Percement de l'isthme de Corinthe, σελ. 408-421, Bulletin de la Société de géographie, 1881, τόμος 2.
  • (Γαλλικά) Edgar Quinet (Ιστορικός, μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής), De la Grèce moderne, et de ses rapports avec l’antiquité, F.-G. Levrault, Paris, 1830.
  • (Γαλλικά) Marie-Noëlle Bourguet, Bernard Lepetit, Daniel Nordman, Maroula Sinarellis, L’Invention scientifique de la Méditerranée. Égypte, Morée, Algérie., Éditions de l’EHESS, 1998 (ISBN 2-7132-1237-5)
  • (Γαλλικά) Olga Polychronopoulou, Archéologues sur les pas d’Homère. La naissance de la protohistoire égéenne., Noêsis, Paris, 1999. (ISBN 2-911606-41-8)

Γενικά έργαΕπεξεργασία

  • (Αγγλικά) Collective, An Index of events in the military history of the greek nation, Athens, Hellenic Army General Staff, Army History Directorate, 1998, 1st ed., 471 p. (ISBN 978-960-7897-27-5)
  • (Αγγλικά) David Brewer, The Greek War of Independence : The Struggle for Freedom from Ottoman Oppression and the Birth of the Modern Greek Nation, New York, The Overlook Press, 2001, 393 p. (ISBN 978-1-58567-395-7)
  • (Αγγλικά) C. M. Woodhouse, The Philhellenes, London, Hodder and Stoughton, 1969, 192 p. (ISBN 034010824X)
  • (Γαλλικά) Wladimir Brunet de Presle et Alexandre Blanchet, Grèce depuis la conquête romaine jusqu’à nos jours, Paris, Firmin Didot, 1860, 589 p.
  • (Γαλλικά) Georges Contogeorgis, Histoire de la Grèce, Paris, Hatier, coll. Nations d'Europe, 1992, 477 p. (ISBN 978-2-218-03841-9)
  • (Γαλλικά) A. Hugo, France militaire. Histoire des armées françaises de terre et de mer de 1792 à 1837. Delloye, 1838.
  • (Γαλλικά) Archibald de Vaulabelle, Histoire des deux Restaurations, jusqu’à l'avènement de Louis-Philippe, de janvier 1813 à octobre 1830., Perrotin, 1860.
  • (Γαλλικά) Alessia Zambon (pref. Alain Schnapp), Aux Origines de l’archéologie en Grèce : Fauvel et sa méthode, Paris cths et INHA, 2014, 351 p. (ISBN 978-2-7355-0822-8)

Αναφορές και σημειώσειςΕπεξεργασία

ΑναφορέςΕπεξεργασία

  1. Sir Edward Codrington (1770-1851) Αρχειοθετήθηκε 2010-08-12 στο Wayback Machine., Volume V06, σελ. 637, 1911 Encyclopedia Britannica
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 Γιάννης Σαΐτας et al., Το έργο της γαλλικής επιστημονικής αποστολής του Μοριά 1829-1838, Επιμέλεια Γιάννης Σαΐτας, Εκδόσεις Μέλισσα, 2011 (Μέρος Α΄) - 2017 (Μέρος Β΄)
  3. Eugène Bogdanovitch, La Bataille de Navarin d'après des documents inédits des archives impériales russes., G. Charpentier, E. Fasquelle, Paris, 1897.
  4. Brunet de Presle et Blanchet 1860, σελ. 555.
  5. Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος, «Απόφαση για την αποστολή γαλλικού στρατού στην Πελοπόννησο», Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τομ.ΙΒ, Εκδοτική Αθηνών, (1975), σελ.501
  6. Antoine Calmon, Histoire parlementaire des finances de la Restauration., Michel Lévy, 1868-1870, tome 2, p. 313.
  7. A. Hugo, France militaire. Histoire des armées françaises., tome 5, p. 316
  8. 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 8,11 8,12 8,13 8,14 8,15 8,16 8,17 8,18 8,19 8,20 8,21 8,22 8,23 8,24 8,25 Alexandre Duheaume (Λοχαγός στο 58ο Σύνταγμα Πεζικού), Souvenirs de la Morée, pour servir à l'histoire de l'expédition française en 1828-1829, Anselin, Paris, 1833.
  9. A. Hugo, p. 316
  10. Στο πλοίο βρέθηκε ο Δρ. Gaspard Roux, Γενικός Διευθυντής της Ιατρικής Υπηρεσίας της αποστολής. in Histoire médicale de l'armée française en Morée, pendant la campagne de 1828, Méquignon l'aîné père, Paris, 1829 (σελ. 3).
  11. Στο πλοίο βρέθηκε ο Λοχαγός του 2ου Συντάγματος Μηχανικού, Καβαίνιακ (Eugène Cavaignac). in Lettres d'Eugène Cavaignac, Expédition de Morée (1828-1829), Lettre du 30 Août 1828, Revue des deux Mondes, 141, 1η Μαΐου 1897 (σελ. 1).
  12. Αντιναύαρχος (Vice-amiral) Jurien de la Gravière, « Station du Levant. L’Expédition de Morée », in Revue des deux Mondes, 1874 (σελ. 867).
  13. 13,00 13,01 13,02 13,03 13,04 13,05 13,06 13,07 13,08 13,09 13,10 13,11 13,12 13,13 13,14 Eugène Cavaignac (Λοχαγός του 2ου Συντάγματος Μηχανικού), Lettres d'Eugène Cavaignac, Expédition de Morée (1828-1829), Revue des deux Mondes, τόμος 141, 1η Μαΐου 1897.
  14. 14,00 14,01 14,02 14,03 14,04 14,05 14,06 14,07 14,08 14,09 14,10 Gaspard Roux (Γενικός Διευθυντής της Ιατρικής Υπηρεσίας της αποστολής), Histoire médicale de l'armée française en Morée, pendant la campagne de 1828, Méquignon l'aîné père, Paris, 1829.
  15. Archibald de Vaulabelle, Histoire des deux Restaurations, jusqu’à l'avènement de Louis-Philippe, de janvier 1813 à octobre 1830., Perrotin, 1860. Ωστόσο, ούτε ο Λοχαγός Duheaume (Souvenirs de la Morée), ούτε ο Λοχαγός Cavaignac (Lettres d'Eugène Cavaignac), ούτε ο Δρ Roux (Histoire médicale) επιβεβαιώνουν αυτή τη δήλωση. Αντίθετα, ο Duheaume ισχυρίζεται ότι κατά την άφιξή τους « Μερικοί από τους Έλληνες, που προσελκύονται από το δέλεαρ του κέρδους, μας πωλούν πολύ ακριβά σταφύλια, σύκα, καρπούζια, κολοκύθες και τις επόμενες μέρες βόειο κρέας και μερικές κότες να βελτιώσουμε πολύ λίγο το καθημερινό μας φαγητό. »
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 Edgar Quinet (Ιστορικός, μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής), De la Grèce moderne, et de ses rapports avec l'antiquité, F.-G. Levrault, Paris, 1830.
  17. A. Hugo, France militaire, τόμος 5, σελ. 317
  18. Γκιγιώμ-Αμπέλ Μπλουέ (Guillaume-Abel Blouet), Expédition scientifique de Morée. (σελ. xxi)
  19. Arch. de Vaulabelle, Histoire des deux Restaurations, σελ. 471.
  20. A. Hugo, France militaire, τόμος 5, σελ. 317
  21. Brunet de Presle et Blanchet 1860, σελ. 556
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 22,4 A. Hugo, France militaire, τόμος 5, σελ. 317
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 A. Hugo, France militaire, τόμος 5, σελ. 319
  24. 24,0 24,1 Brunet de Presle et Blanchet 1860, σελ. 556.
  25. A. Hugo, σελ. 319 και Arch de Vaulabelle, σελ. 474.
  26. Λοχαγός (Capitaine) Berthemet, Historique du 57e régiment d'infanterie., Bordeaux, 1901, κεφάλαιο 9. Το Σύνταγμα παρέμεινε μέχρι το 1833.
  27. 27,0 27,1 27,2 Jacques Louis Lacour (στρατιωτικός αναπληρωτής προϊστάμενος στην Ταξιαρχία κατοχής), Excursions en Grèce pendant l'occupation de la Morée par l'armée française en 1832-33, Arthur Bertrand, Paris, 1834
  28. Κυριάκος Σιμόπουλος, Ξενοκρατία μισελληνισμός και υποτέλεια,εκδ.Στάχυ, Αθήνα, 1997, σελ.450
  29. Κυριάκος Σιμόπουλος, Ξενοκρατία μισελληνισμός και υποτέλεια,εκδ.Στάχυ, Αθήνα, 1997, σελ.450
  30. 30,0 30,1 Bernard Lepetit, « Missions scientifiques et expéditions militaires : remarques sur leurs modalités d’articulation. », in L’Invention scientifique de la Méditerranée., σελ. 97.
  31. Γκιγιώμ-Αμπέλ Μπλουέ (Guillaume-Abel Blouet), Expédition scientifique de Morée. (σελ. xxii)
  32. 32,0 32,1 32,2 32,3 Alessia Zambon, Aux Origines de l’archéologie en Grèce : Fauvel et sa méthode, Paris cths et INHA, 2014
  33. 33,0 33,1 33,2 33,3 33,4 Ζαν-Μπατίστ Μπορύ ντε Σεν-Βενσάν (Jean-Baptiste Bory de Saint-Vincent), Relation de l'Expédition scientifique de Morée: Section des sciences physiques, F.-G. Levrault, Paris, 1836.
  34. Serge Briffaud, « L’Expédition scientifique de Morée et le paysage méditerranéen. » in L’invention scientifique de la Méditerranée, σελ. 293.
  35. Γκιγιώμ-Αμπέλ Μπλουέ (Guillaume-Abel Blouet), Expédition scientifique de Morée, τόμος 1, σελ. 1.
  36. « Notice sur les opérations géodésiques exécutées en Morée, en 1829 et 1830, par MM. Peytier, Puillon-Boblaye et Servier » in Bulletin de la Société de géographie, tome 19, n° 117-122, Ιανουαρίου-Ιουνίου 1833, σελ. 91.
  37. « Notice... » Peytier et al., σελ. 95.
  38. « Notice... » Peytier et al., σελ. 98.
  39. « Notice... » Peytier et al., σελ. 89.
  40. Bory de Saint-Vincent, Επιστολή της 4 Αυγούστου 1829, in Bulletin de la Société de Géographie., τόμος 12, n°75-80, Ιουλίου-Δεκεμβρίου 1829., σελ. 122-123.
  41. Puillon-Boblaye, Επιστολή της 23 Αυγούστου 1829, in Bulletin de la Société de Géographie., τόμος 12, n°75-80, Ιουλίου-Δεκεμβρίου 1829., σελ. 124.
  42. Pierre Théodore Virlet d'Aoust, Percement de l'isthme de Corinthe, σελ. 408-421, Bulletin de la Société de géographie, 1881, τόμος 2.
  43. Jean-Marc Drouin, « Bory de Saint-Vincent et la géographie botanique. » in L’invention scientifique de la Méditerranée, σελ. 144.
  44. Jean-Marc Drouin, « Bory de Saint-Vincent et la géographie botanique. » in L’invention scientifique de la Méditerranée, σελ. 145.
  45. Nouvelles annales des voyages, de la géographie et de l’histoire ou Recueil des relations originales inédites, Ιουλίου-Αυγούστου-Σεπτεμβρίου 1829, σελ. 378
  46. Isidore Geoffroy Saint-Hilaire & Étienne Geoffroy Saint-Hilaire (1836), Expédition scientifique de Morée, τόμος III, 1ο μέρος, Levrault, σελ. 19-27
  47. Jean-Baptiste Bory de Saint-Vincent, Relation de l'Expédition scientifique de Morée: Section des sciences physiques, F.-G. Levrault, Paris, 1836.
  48. Nouvelles annales des voyages, de la géographie et de l’histoire ou Recueil des relations originales inédites, Ιανουαρίου-Φεβρουάριου-Μαρτίου 1837, σελ. 354-355.
  49. Expédition de Morée. Section des Beaux Arts., tome 1, Navarin, σελίδες 1–7
  50. Expédition de Morée. Section des Beaux Arts., tome 1, six pages de planches sur Navarin
  51. Expédition de Morée. Section des Beaux Arts., tome 1, itinéraire Navarin-Modon, σελίδες 9–10
  52. Expédition de Morée. Section des Beaux Arts., tome 1, quatre pages de planches sur l'itinéraire Navarin-Modon
  53. Expédition de Morée. Section des Beaux Arts., tome 1, Modon
  54. Expédition de Morée. Section des Beaux Arts., tome 1, quatre pages de planches, Modon
  55. Γκιγιώμ-Αμπέλ Μπλουέ (Guillaume-Abel Blouet), Expédition scientifique de Morée. Τόμος 1ο, σελ. 25 σχετικά με την αρχαία Μεσσήνη.
  56. Hervé Duchêne, Le Voyage en Grèce., Bouquins, Robert Laffont, 2003, (ISBN 2-221-08460-8), σελ. 557.
  57. Stéphane Gioanni, « Jean-Baptiste Vietty et l'Expédition de Morée (1829). À propos de deux manuscrits retrouvés », in Journal des Savants, 2008. 2, σελ. 383-429.
  58. Γκιγιώμ-Αμπέλ Μπλουέ (Guillaume-Abel Blouet), Expédition scientifique de Morée. Τόμος I, σελ. 6.
  59. Γκιγιώμ-Αμπέλ Μπλουέ (Guillaume-Abel Blouet), Expédition scientifique de Morée. Τόμος I, σελ. 12.
  60. « Κατά τη διάρκεια του μήνα που περάσαμε στην αρχαία Μεσσήνη, είχα κάνει κάποιες σημαντικές ανασκαφές, τα αποτελέσματα των οποίων είχαν μεγάλη σημασία για το έργο μας. », Γκιγιώμ-Αμπέλ Μπλουέ (Guillaume-Abel Blouet), Expédition scientifique de Morée. Τόμος I, σελ. 25. Οι σελίδες που ακολουθούν περιγράφουν λεπτομερώς το στάδιο και τα αρχαία μνημεία.
  61. Γκιγιώμ-Αμπέλ Μπλουέ (Guillaume-Abel Blouet), Expédition scientifique de Morée. Τόμος I, σελ. 61.
  62. Χάρτης της τοποθεσίας του Ναού του Δία στην Ολυμπία (in Abel Blouet et Amable Ravoisié, Expédition scientifique de Morée, ordonnée par le Gouvernement Français. Architecture, Sculptures, Inscriptions et Vues du Péloponèse, des Cyclades et de l’Attique., Firmin Didot, 1831.)
  63. Olga Polychronopoulou, Archéologues sur les pas d’Homère., σελ. 33.
  64. Γκιγιώμ-Αμπέλ Μπλουέ (Guillaume-Abel Blouet), Expédition scientifique de Morée. Τόμος I, σελ. 10.
  65. M. Cavvadias, Éphore général des Antiquités, « Discours pour le cinquantenaire de l'École Française d'Athènes », (κ. Καββαδίας, Γενικός Έφορος των Αρχαιοτήτων, « Ομιλία για την πεντηκοστή επέτειο της Γαλλικής Σχολής Αθηνών »), Bulletin de Correspondance Hellénique., XXII, suppl. 1898, σελ. LVIII. Lien Persée Αρχειοθετήθηκε 2010-05-29 στο Wayback Machine.
  66. BORY DE SAINT-VINCENT, JEAN-BAPTISTE, AND OTHERS. «EXPÉDITION SCIENTIFIQUE DE MORÉE. PARIS AND STRASBOURG: F.G. LEVRAULT, 1832-1836». Ανακτήθηκε στις 13 Φεβρουαρίου 2011.  Πληροφορίες από πώληση του οίκου πλειστηριασμών Sotheby's
  67. «Index to the catalogue of books in the upper hall». Boston Mass, publ. libr. Ανακτήθηκε στις 13 Φεβρουαρίου 2011. [νεκρός σύνδεσμος]

ΣημειώσειςΕπεξεργασία

  1. 1,0 1,1 Οι πληροφορίες των πηγών διαφέρουν: Οι Brunet de Presle και A. Blanchet (La Grèce) αναφέρουν 13.000 άνδρες, ο A. Hugo (France militaire) και ο Δρ G. Roux (παρόν επί τόπου, Histoire médicale de l'armée française en Morée) 14.000, ο Archibald de Vaulabelle (Histoire des deux Restaurations) 14.062. Ο Λοχαγός A. Duheaume (παρόν επί τόπου, Souvenirs de la Morée) αναφέρει 14 503, συν 1 341 άνδρες που έφθασαν κατά τη διάρκεια της εκστρατείας: συνολικά 15.844. Οι γενικές ιστορίες στρογγυλεύουν τον αριθμό σε 15.000.
  2. « SOLDATS, De concert avec ses alliés, votre Roi vous charge d'une grande et noble mission ; vous êtes appelés à mettre un terme à l'oppression d'un peuple célèbre. Cette entreprise, qui honore la France, et à laquelle tous les cœurs généreux applaudissent, ouvre devant vous une carrière de gloire que vous saurez remplir ; j'en ai pour garans les sentimens et l'ardeur qui vous animent. Pour la première fois depuis le treizième siècle, nos drapeaux, aujourd'hui libérateurs, vont apparaître aux rivages de la Grèce. Soldats, la dignité de la couronne, l'honneur de la patrie attendent un nouvel éclat de vos triomphes. Dans quelque situation que les événemens vous placent, vous n'oublierez pas que de chers intérêts vous sont confiés. Des privations et des fatigues vous attendent, vous les supporterez avec courage, et vos chefs vous en donneront l'exemple ! ! ! » Le Lieutenant-Général, Pair de France, commandant l'Expédition de Morée, Marquis MAISON. (in Alexandre Duheaume (Λοχαγός στο 58ο Σύνταγμα Πεζικού), Souvenirs de la Morée, pour servir à l'histoire de l'expédition française en 1828-1829, Anselin, Paris, 1833.)
  3. Έφυγαν μετά την παραλαβή από τον κυβερνήτη της Ελλάδας Ιωάννη Καποδίστρια ένα τελευταίο και λαμπρό αφιέρωμα στο όνομα του Ελληνικού Έθνους: προσφέρθηκαν τα σπαθιά των Κώστα Μποτσαρή και Γεώργιου Καραϊσκάκη (in Alexandre Duheaume, Souvenirs de la Morée, pour servir à l'histoire de l'expédition française en 1828-1829, Anselin, Paris, 1833).
  4. Το 1831, ο Γκιγιώμ-Αμπέλ Μπλουέ (Guillaume-Abel Blouet) έγραψε: « La ville de Navarin, (…) fut remise en 1829, aux Français, dont l’armée l’occupe aujourd’hui. Une partie de la garnison travaille au rétablissement de la citadelle et des fortifications qui l’entourent. », in Abel Blouet, Expédition de Morée. Section des Beaux-Arts., τόμος 1, σελ. 2.
  5. Το 1833, ο Jacques Louis Lacour έγραψε: « Ces fortifications [du fort de Navarin], il y a peu de temps, ébranlées, ouvertes de toutes parts, et ne laissant même pas à celui qui aurait voulu les défendre l'honneur d'un beau désespoir, ont été relevées et raffermies d'abord par nous ; quelques mois après, de grands travaux allaient être terminés, lorsque la foudre du ciel est venue les renverser de fond en comble. L'explosion de la poudrière, dans cette nuit fatale [du 19 novembre 1829], a coûté la vie à cinquante de nos compagnons d'armes, et plus de cent ont été horriblement mutilés », in Jacques Louis Lacour, Excursions en Grèce pendant l'occupation de la Morée par l'armée française en 1832-33, Arthur Bertrand, Paris, 1834
  6. Το 1833, ο Jacques Louis Lacour έγραψε: « Ibrahim-Pacha (...) n'admirerait pas moins, s'il retournait aujourd'hui à Navarin, les talents et l'activité de notre génie militaire, en voyant une ville presque française se déployer en pittoresque amphithéâtre autour de la rade où il ne laissa qu'une vieille masure abandonnée bientôt par la douane. Cette cité, jeune au plus de cinq ans [1828-33], ne compte pas moins de deux à trois cents maisons de construction assez élégante, la plupart à plusieurs étages ; ses rues sont entretenues proprement ; on y trouve grand nombre de boutiques à l'européenne; une place bien pavée, servant de bourse et de promenade; une fontaine monumentale au milieu ; de riches magasins, sans dames de comptoir, il est vrai (les hommes de l'Orient s'en garderaient bien) ; un hôpital militaire construit sur les bords de la mer, dont la vue seule est déjà un sujet de repos et de récréation : cet établissement offre à nos braves enfants tous les secours et les soins empressés qui leur seraient prodigués en France. Une administration paternelle a su y transporter sa surveillance, ses prévisions et ses bienfaits, et les agents qu'elle a choisis participent tous également ici à la sagesse et à la dignité de ses pieuses obligations. Le bazar de Navarin est devenu l'entrepôt de la haute et basse Messénie. Il est pourvu de toutes les choses indispensables aux besoins et au luxe d'une civilisation exigeante ; (...) Enfin, Navarin, qui renfermait quelques mendiants abrutis par l'oisiveté, la servitude et la misère, offre aujourd'hui une population aisée, laborieuse et libre. Quel contraste offrirait un tel spectacle aux yeux du fils de Méhemet ! Il ne reconnaîtrait plus la plage déserte où campaient ses noires phalanges, mais il aurait bientôt reconnu la main des Français à tant d'heureuses métamorphoses. », in Jacques Louis Lacour, Excursions en Grèce pendant l'occupation de la Morée par l'armée française en 1832-33, Arthur Bertrand, Paris, 1834
  7. Οι τρεις μετόπες μεταφέρθηκαν στο Μουσείο του Λούβρου με την άδεια της Ελληνικής κυβέρνησης του Ιωάννη Καποδίστρια.