Άνοιγμα κυρίου μενού

Η Ιερά Μητρόπολη Δράμας έχει έδρα την πόλη της Δράμας και περιλαμβάνει το μεγαλύτερο τμήμα του ομώνυμου Νομού.

Ιερά Μητρόπολις Δράμας
St-Panteleimon-Drama.jpg
Ιερός Ναός Αγίου Παντελεήμονος Δράμας.
Γενικές πληροφορίες
Xώρα Ελλάδα
Έδρα Δράμα
Υπαγωγή Εκκλησία της Ελλάδος (επιτροπικώς)
Ενορίες 102
Μονές 4 (2 ανδρικές και 2 γυναικείες)
Μητροπολιτικός ναός Εισοδίων της Θεοτόκου
Ιστοσελίδα imdramas.gr
Ιεραρχία
Μητροπολίτης Παύλος
Πρωτοσύγκελλος Αρχιμανδρίτης Γεώργιος Τσακίρογλου
Εφημέριοι 92
Διάκονοι 2

Πίνακας περιεχομένων

ΙστορίαΕπεξεργασία

 
O Άγιος Χρυσόστομος Σμύρνης, ως μητροπολίτης Δράμας, Φιλίππων και Ζιχνών την περίοδο 1902-1910.

Η πόλη της Δράμας και η περιοχή της, δέχθηκε πολύ νωρίς το λόγο του Ευαγγελίου, αφού γειτνιάζει προς τους Φιλίππους, όπου ο Απόστολος Παύλος το 49 μ.Χ., ίδρυσε την πρώτη χριστιανική Εκκλησία επί ευρωπαϊκού εδάφους. Η Δράμα για εννέα περίπου αιώνες, εκκλησιαστικώς, επέκειτο στη Μητρόπολη των Φιλίππων, διοικούμενη από «πρωτοπαπά» του Μητροπολίτη Φιλίππων, έως το 900 μ.Χ. Η Αρχιεπισκοπή Δράμας ιδρύθηκε πιθανότατα τον 12ο αιώνα ενώ πρώτες αναφορές για την ύπαρξη Αρχιεπισκόπου Δράμας υπάρχουν από τις αρχές του 14ου αιώνα. Σύντομα η Αρχιεπισκοπή Δράμας ανυψώθηκε σε Μητρόπολη στη διάρκεια του ίδιου αιώνα. Στα τέλη του ίδιου αιώνα (1371) επιδόθηκε στον Μητροπολίτη Δράμας Ιωάσαφ και η διοίκηση της Μητροπόλεως Φιλίππων. Πόσο διήρκεσε η κατάσταση αυτή δεν είναι γνωστό. Πιθανότατα στις αρχές του 15ου αιώνα η Μητρόπολη Φιλίππων απέκτησε και πάλι τον δικό της ποιμενάρχη. Σημαντικές προσωπικότητες διετέλεσαν επίσκοποι και μητροπολίτες Δράμας όπως οι εξής:

  • ο Πατριάρχης Ιωακείμ Α΄, διετέλεσε μέχρι την εκλογή του στον Πατριαρχικό Θρόνο το 1498.
  • ο Άγιος Ιωσήφ μητροπολίτης Θεσσαλονίκης, διετέλεσε αρχικά μητροπολίτης Δράμας (1787-1810).
  • ο Πατριάρχης Γερμανός Δ΄, διετέλεσε επίσκοπος Δράμας από το 1831 έως το 1835.
  • ο Άγιος Χρυσόστομος Σμύρνης, διετέλεσε επίσκοπος Δράμας, Φιλίππων και Ζιχνών την περίοδο 1902-1910, συντελώντας τα μέγιστα για την πνευματική καλλιέργεια του ποιμνίου με ανέγερση σχολείων και ναών αλλά και σημαντική δράση κατά τον Μακεδονικό Αγώνα για τη διατήρηση της Ορθόδοξης ταυτότητας του πληθυσμού.

Εξέχουσες μορφές του γυναικείου μοναχισμού της περιοχής αποτέλεσαν η καθηγουμένη της Μονής Αναλήψεως Ταξιαρχών Δράμας γερόντισσα Ακυλίνα Παρμαξίδου (γεννηθείσα στα Θείρα της Σμύρνης το 1921) και η γερόντισσα Άννα Γιοβάνογλου της Δράμας (γεννηθείσα στην Πάνορμο της Μικράς Ασίας το 1903)[1]

Τοπικοί Άγιοι και ΕορτέςΕπεξεργασία

 
O Αυτοκράτορας Ιωάννης Δούκας Βατάτζης ελευθερωτής της Δράμας και της ευρύτερης Μακεδονίας κατά τον 13ο αι.
  • Υπεραγίας Θεοτόκου Εικοσιφοινίσσης (15 Αυγούστου) στη φερώνυμο Ιερά Μονή του Παγγαίου όρους, όπου και βρίσκεται η Ιερά Εικόνα Της.
  • Αγίας Βαρβάρας πολιούχου της πόλεως Δράμας (η μνήμη της τιμάται στις 4 Δεκεμβρίου).
  • Των κτιτόρων Ιεράς Μονής Εικοσιφοινίσσης, Οσίου Γερμανού και Οσίου Διονυσίου Α' Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως (η μνήμη αυτών τιμάται στις 22-23 Νοεμβρίου).
  • Των 172 Οσιομαρτύρων των εν τη Ιερά Μονή Εικοσιφοινίσσης μαρτυρησάντων το έτος 1507 (η μνήμη αυτών τιμάται στις 24 Απριλίου).
  • Αγίου Χρυσοστόμου, Μητροπολίτου Δράμας - Σμύρνης, του Ιεροεθνομάρτυρος, ο οποίος διετέλεσε Μητροπολίτης Δράμας κατά τα έτη 1902 έως 1910 (η μνήμη του τιμάται την Κυριακή προ της Υψώσεως - Σεπτέμβριος).
  • Οσίου Γεωργίου του νέου του εν Δράμα (η μνήμη του τιμάται στις 4 Νοεμβρίου).
  • Αγίας Θέκλης της εξ Ικονίου Μικράς Ασίας, της οποίας το Ιερό Λείψανο μεταφέρθηκε από τους Μικρασιάτες εξ Ικονίου που εγκαταστάθηκαν στην πόλη της Δράμας και σήμερα φυλάσσεται στον Ι.Ν. Αγίων Ανάργυρων Δράμας (η μνήμη της τιμάται στις 24 Σεπτεμβρίου).
  • Αγίου Γρηγορίου του Ωρολογά, ο οποίος διετέλεσε, προ της χειροτονίας του σε επίσκοπο, Πρωτοσύγκελος της Μητροπόλεως Δράμας κατά τα έτη 1901-1902 (η μνήμη του τιμάται την Κυριακή προ της Υψώσεως - Σεπτέμβριος). Αποτέλεσε έναν από τους πρώτους ιεροκήρυκες που χρησιμοποίησαν τη δημοτική γλώσσα στο κήρυγμα. Ακόμη συνεργάστηκε με τον Μητροπολίτη Χρυσόστομο για την προάσπιση των ελληνικών εθνικών δικαίων κατά τον Μακεδονικό Αγώνα. Μαρτύρησε το 1922 στη Μικρά Ασία ως Μητροπολίτης Κυδωνιών.
  • Αγίου Γρηγορίου του Ε΄ Οικουμενικού Πατριάρχου, ο οποίος μετά την πρώτη του Πατριαρχία, έμεινε ως εξόριστος στη Μονή Παναγίας Εικοσιφοινίσσης (η μνήμη του τιμάται στις 10 Απριλίου).
  • Αγίου Ιωσήφ Μητροπολίτου Θεσσαλονίκης, του από Δράμας. Διετέλεσε Μητροπολίτης Δράμας από το 1787 έως το 1810, οπότε και μετατέθηκε στη Θεσσαλονίκη. Με την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, ο Σουλτάνος θα ζητήσει για εγγύηση επτά αρχιερείς, μεταξύ των οποίων ήταν και ο Θεσσαλονίκης Ιωσήφ[2] Μετά τον απαγχονισμό του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄ στις 3 Ιουνίου 1821, θανατώθηκε μαζί με άλλους αρχιερείς.[3][4] (η μνήμη του τιμάται στις 3 Ιουνίου).
  • Αγίου Προκοπίου Μητροπολίτου Ικονίου, ο οποίος το 1898 ως επίσκοπος Αμφιπόλεως και έξαρχος του Οικουμενικού Πατριαρχείου μετέβη στη Μονή Παναγίας Εικοσιφοινίσσης, προς αποκατάσταση της ενότητας και της ομόνοιας μεταξύ των μελών της μοναστικής αδελφότητας. Μαρτύρησε το 1923 στη Μικρά Ασία ως Μητροπολίτης Ικονίου (η μνήμη του τιμάται την Κυριακή προ της Υψώσεως - Σεπτέμβριος).
  • Αγίου Αυτοκράτορα Ιωάννη Δούκα Βατάτζη του ελεήμονος, ελευθερωτή της Δράμας και της ευρύτερης Μακεδονίας από τους Βουλγάρους κατά τον 13ο αιώνα (η μνήμη του τιμάται στις 4 Νοεμβρίου).
  • Αθανασίου Βαλαβάνη, του εθνομάρτυρος, ο οποίος μαρτύρησε στις 29 Οκτωβρίου 1902 από το βουλγαρικό κομιτάτο στην Πετρούσα, διότι ως Έλληνας προεστός, στάθηκε εμπόδιο στον εκβουλγαρισμό και την βίαιη προσάρτηση του ελληνικού πληθυσμού στην βουλγαρική εξαρχική εκκλησία.[5]

Εκκλησιαστική ΤέχνηΕπεξεργασία

 
Αρχιερατικά άμφια του Αγίου Χρυσοστόμου Μητροπολίτου Δράμας, στο Μουσείο Εκκλησιαστικής Τέχνης Δράμας
  • Μουσείο Εκκλησιαστικής Τέχνης (παραπλεύρως του Επισκοπείου).
  • Μέγα μέρος Ιερών Λειψάνων και Κειμηλίων της Ιεράς Μονής Εικοσιφοινίσσης συλήθηκε από τους Βούλγαρους κατακτητές κατά τα έτη 1918, 1941-1944 και κατακρατείται στη Σόφια.

Ιστορικά ΜνημείαΕπεξεργασία

 
Ο βυζαντινός Ναός της Αγίας Σοφίας στη Δράμα (10ος αιώνας).
 
Οι πηγές της Αγίας Βαρβάρας με τον ομώνυμο ναό της πολιούχου Δράμας.
  • α) Ο Ιερός Ναός Αγίας Σοφίας Δράμας (10ος αιώνας).
  • β) Ο Ιερός Ναός Παμμεγίστων Ταξιαρχων Δράμας (14ος αιώνας).
  • γ) Ο παλαιός Μητροπολιτικός Ναός Εισοδίων της Θεοτόκου Δράμας (18ος αιώνας).
  • δ) Ο Ιερός Ναός Ταξιαρχών Κοκκινογείων.
  • ε) Ο Ιερός Ναός Εισοδίων της Θεοτόκου Χωριστής, ο οποίος οικοδομήθηκε το έτος 1906 με μέριμνα του τότε Μητροπολίτη Δράμας Χρυσοστόμου και λειτούργησε για πρώτη φορά του 1907. Ο ναός είναι κατασκευασμένος με τρίκλιτη βασιλική σε σχέδια Αυστριακού αρχιτέκτονα ενώ το τέμπλο είναι έργο της περιόδου 1842 - 1844. Η παλαιότερη εικόνα του ναού ανάγεται στον 18ο αιώνα ενώ στις υπόλοιπες εικόνες συμπεριλαμβάνονται και έργα του Έλληνα ζωγράφου Κωνσταντίνου Παρθένη.[6]
  • στ) Ο Βυζαντινός Ναός Αγίου Παντελεήμονος Προσοτσάνης.
  • ζ) Στον λόφο Κορυλόβου υφίστανται κατάλοιπα βυζαντινής μονής, που πιθανώς να ταυτίζεται με τη γνωστή από πηγές μονή της Παναγιάς της Κοριλιώτισσας, που αποτελούσε Βατοπεδινό μετόχιο.[7]
  • η) Ο Ναός της Αγίας Βαρβάρας. Σύμφωνα με την παράδοση, όταν το 1383 η Δράμα κατακτήθηκε από τους Οθωμανούς, το εκκλησάκι της Αγίας Βαρβάρας τέθηκε προς κατεδάφιση από τους κατακτητές για να χτιστεί στη θέση του ένα τζαμί. Τα σχέδιά τους όμως άλλαξαν ανήμερα της Αγίας Βαρβάρας καθώς η περιοχή πλημμύρισε με νερό και δημιουργήθηκε λίμνη που σκέπασε την εκκλησία. Έτσι, η αγία Βαρβάρα καθιερώθηκε ως πολιούχος της Δράμας, και ακριβώς απέναντι από τη λίμνη χτίστηκε αργότερα νέα εκκλησία που αφιερώθηκε στην Αγία. Μέχρι σήμερα διατηρείται το έθιμο την παραμονή της γιορτής της, στις 3 Δεκεμβρίου, εκατοντάδες παιδιά να αφήνουν τα αυτοσχέδια φωταγωγημένα καραβάκια τους στα νερά της λίμνης, ακριβώς μπροστά από την ομώνυμη εκκλησία. Με αυτόν τον τρόπο ο κόσμος στέλνει στο βυθισμένο εκκλησάκι το κερί του για την Αγία επάνω σε ένα σανίδι από ξύλο.[8][9][10][11]

Ιερές ΜονέςΕπεξεργασία

Ανδρώαι:

  • Ιερά Μονή Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Δράμας.
  • Ιερά Μονή Μεταμορφώσεως του Σωτήρος - Πρασινάδα Παρανεστίου (υπό ανασύσταση)

Γυναικείαι:

Έτος ιδρύσεως 452, Ηγουμένη: Αλεξία Μοναχή, (μον. 23).

  • Ιερά Μονή Αναλήψεως Του Σωτήρος - Ταξιάρχες Δράμας (Σίψα):

Έτος ιδρύσεως 1976, Ηγουμένη: Πορφυρία Μοναχή, (μον. 32).

Μάρτυρες 1912-1918Επεξεργασία

Η Ανατολική Μακεδονία υπέστη τα πάνδεινα τόσο κατά την Α' Βουλγαρική Κατοχή (Οκτώβριος 1912-Ιούνιος 1913) όσο και κατά τη Β' Βουλγαρική Κατοχή (1916-1918). Κατά τις δύο αυτές περιόδους ο ελληνικός πληθυσμός υπέστη διώξεις, λιμοκτονία, ομηρίες καθώς και συλλήψεις και βασανισμούς από τη μυστική βουλγαρική αστυνομία και τον κατοχικό βουλγαρικό στρατό. Ακόμη κλάπηκαν, και κρατούνται έως σήμερα στη Βουλγαρία, τα κειμήλια και οι θησαυροί της Μονής Παναγίας Εικοσιφοινίσσης της Μητροπόλεως Δράμας αλλά και της Μονής Τιμίου Προδρόμου Σερρών, της Μητροπόλεως Σιδηροκάστρου και των Μονών Καλαμούς και Αρχαγγελιώτισσας Ξάνθης.

Ειδικότερα κατά τη Β' Βουλγαρική Κατοχή (1916-1918) εφαρμόστηκε από τους Βούλγαρους ένα σκληρό μέτρο εξόντωσης του πληθυσμού: η εκτόπιση και η ομηρία χιλιάδων Ελλήνων κατοίκων, μεταξύ αυτών και του συνόλου σχεδόν των ιερέων, της Ανατολικής Μακεδονίας σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και καταναγκαστικά έργα στη Βουλγαρία. Ενδεικτικά την περίοδο της Βουλγαρικής κατοχής εξορίστηκαν από την πόλη της Δράμας 1.965 άτομα, από τα οποία επέστρεψαν μόνο 1.359. Πολλοί εκπατρισθέντες έχασαν τη ζωή τους από τις στερήσεις, τα βασανιστήρια και την εξοντωτική εργασία και δεν επέστρεψαν ποτέ στην πατρίδα τους[12][13][14].

Ανάμεσα στους εκτοπισθέντες ιερείς βρίσκονταν ο π. Απόστολος Παπαποστόλου εφημέριος του Ναού Εισοδίων της Θεοτόκου Χωριστής (καταγόμενος από το Ορτάκιοϊ της Ανατολικής Ρωμυλίας) και ο π. Γαβριήλ Διονυσιάτης.[15][16][17][18]

Μάρτυρες 1941-1944Επεξεργασία

  • Γεώργιος Αλεξιάδης, ιερέας στο χωριό Κοκκινόγεια Δράμας. Γεννήθηκε το 1874 στην Λιτίτσα της περιοχής Ορτάκιοϊ της Ανατολικής Ρωμυλίας. Ως γνώστης της Βυζαντινής Μουσικής και καλλίφωνος, έγινε πρωτοψάλτης στον Ναό Αγίων Αποστόλων της γενέτειράς του. Χειροτονήθηκε Ιερέας το έτος 1904. Μετά την Ανταλλαγή πληθυσμών ήρθε στην Ελλάδα και διακονούσε ως εφημέριος στα Κοκκινόγεια Δράμας. Οι Βούλγαροι τον απήγαγαν από το σπίτι του, μαζί με την Πρεσβυτέρα του Φανή και τους οδήγησαν στο Σχολείο, όπου τους χώρισαν. Τον ρώτησαν εάν είναι Έλληνας ή Βούλγαρος Ιερεύς. "Ἕλλην Ιερεύς" απάντησε ο πατήρ Γεώργιος. Μετά από λίγο τον άφησαν ελεύθερο αλλά μόλις βγήκε στο προαύλιο του Σχολείου οι Βούλγαροι στρατιώτες τον σκότωσαν με πυροβόλο όπλο εκ των όπισθεν στις 30 Σεπτεμβρίου 1941.
  • Στυλιανός Γρίππας, από την Ηρακλείτσα Καλλιπόλεως Ανατολικής Θράκης, ιερέας στο χωριό Νικηφόρος Δράμας. Όταν τον ρώτησαν εάν είναι Έλληνας ή Βούλγαρος, απάντησε: "Έλλην εγεννήθηκα καί Έλλην ιερεύς είμαι". Οι Βούλγαροι τότε τον εκτέλεσαν στις 6 Οκτωβρίου 1941. Το σώμα του παρέμεινε κατά τη διάρκεια της νύχτας στον τόπο της εκτέλεσης καθώς οι Βούλγαροι δεν επέτρεπαν σε κανέναν να πλησιάσει. Το επόμενο πρωί έσυραν τη σωρό του ιερέα στις οδούς και έπειτα το έριξαν σε κοντινή χαράδρα, όπου έμεινε για οκτώ μέρες. Μετά, επετράπη στην πρεσβυτέρα του να θάψει το σώμα στη χαράδρα καθώς απαγόρευσαν να ταφεί κανονικά στο κοιμητήριο του χωριού. Ακολούθως οι Βούλγαροι αστυνομικοί μετέβησαν στο σπίτι του δολοφονηθέντος ιερέως, ξυλοκόπησαν βαριά την Πρεσβυτέρα, άρπαξαν χρηματικό ποσό δέκα χιλιάδων λέβα, για την αξία των τριών σφαιρών, με τις οποίες δολοφόνησαν τον ιερέα και έφυγαν αφού πήραν και τα άμφια του δολοφονηθέντος ιερέως.
  • Δανιήλ Θάσιος, μοναχός της Μονής Παναγίας Εικοσιφοινίσσης. Καταγόταν από τις Μαριές Θάσου. Κατά τα γεγονότα της εξέγερσης της Δράμας (28 Σεπτεμβρίου 1941), όταν οι Βούλγαροι άρχισαν τις σφαγές Ελλήνων ως αντίποινα, τον συνέλαβαν έξω από το Παλαιοχώρι Παγγαίου, στη θέση Πλατανάκια, ενώ επέστρεφε από την Καβάλα, και αφού προηγουμένως τον βασάνισαν, τον εκτέλεσαν, στις 25 Οκτωβρίου 1941.
  • Ιωάννης Ηλιάδης, ιερέας. Ξυλοκοπήθηκε μέχρι θανάτου από τους Γερμανούς στο χωριό Πλατανιάς τον Αύγουστο του 1943.
  • Σάββας Καραγιαννίδης, ιερέας. Εκτελέστηκε στο χωριό Ψηλή Ράχη Δράμας από Βουλγάρους στρατιώτες το 1941.
  • Αναστάσιος Καρυπίδης, εφημέριος στο χωριό Πλατινόφυλλο Παγγαίου. Θανατώθηκε το 1942 από τον Βούλγαρο πρόεδρο της κοινότητας.
  • Ιάκωβος Κορυφίδης, ιερέας στα Κύργια Δράμας. Εκτελέστηκε από Βουλγάρους στρατιώτες τον Σεπτέμβριο του 1941.
  • Άνθιμος Παπαδόπουλος, ιερέας στην κοινότητα Σιταγρών Δράμας. Τον Σεπτέμβριο του 1941, ενώ προσπαθούσε να βοηθήσει τους συγχωριανούς του να σωθούν, πυροβολήθηκε από Βουλγάρους στρατιώτες.
  • Ιωάννης Πασχαλίδης, ιερέας. Συνελήφθη κοντά στο χωριό Λατικός Δράμας τον Σεπτέμβριο του 1941 από Βουλγάρους οι οποίοι τον ξυλοκόπησαν άγρια και τον φυλάκισαν, με αποτέλεσμα να πεθάνει λίγο αργότερα.
  • Σωφρόνιος, μοναχός της Μονής Παναγίας Εικοσιφοινίσσης. Εκτελέστηκε τον Οκτώβριο του 1941 από τους Βουλγάρους στη μονή.
  • Χρυσόστομος Τοπάσης, αρχιμανδρίτης, μοναχός στη Μονή Παναγίας Εικοσιφοινίσσης. Συνελήφθη τον Σεπτέμβριο του 1942 από Βουλγάρους, οι οποίοι τον έστειλαν ως όμηρο στη Βουλγαρία. Πέθανε λόγω κακουχιών δύο χρόνια αργότερα τον Μάρτιο του 1944.
  • Βασίλειος Ζωγράφος, ιερέας. Συνελήφθη και βασανίσθηκε από τους Βουλγάρους. Κατέφυγε στη Θεσσαλονίκη, όπου και πέθανε από τις κακουχίες το έτος 1943.
  • Γρηγόριος Κατσιβάκης, αρχιμανδρίτης, Ηγούμενος της Μονής Παναγίας Εικοσιφοινίσσης και παλαιός Μακεδονομάχος. Οι Βούλγαροι τον εκτόπισαν στο Σεβόλτεβο της Β. Βουλγαρίας όπου υπέστη τα πάνδεινα. Απεβίωσε από τις κακουχίες.

Εκτός των παραπάνω προσώπων, δεκάδες Έλληνες διδάσκαλοι και κληρικοί την εποχή της βουλγαρικής κατοχής υπέστησαν βασανιστήρια, ξυλοδαρμούς, εκτοπίσεις και εξορίες. Ο αρχιμανδρίτης Ιερώνυμος Γιαμαλάκης, αρχιερατικός επίτροπος Δράμας, εκδιώχθηκε επειδή αρνήθηκε να παραδώσει τον Μητροπολιτικό Ναό και το Επισκοπείο στους Βουλγάρους.[19][20]

ΕικόνεςΕπεξεργασία

ΠαραπομπέςΕπεξεργασία

  1. Μικρασιάτισσες Γερόντισσες, σύγχρονες οσιακές μορφές
  2. Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος, Άγριοι διωγμοί, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμος ΙΒ, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, 1975, σελίδα 35
  3. Τάσος Γριτσόπουλος, όπ.π., σελ. 491-492.
  4. Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος, Διωγμοί στην Κωνσταντινούπολη από τον Ιούνιο ως τον Δεκέμβριο, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, τόμος ΙΒ, Αθήνα, 1975, σελ. 200
  5. Μνήμη Ἀθανασίου Βαλαβάνη καί λοιπῶν Ἑλλήνων πατριωτῶν τῆς Πετρούσας
  6. «Ο κειμηλιακός πλούτος του Ιερού Ναού Εισοδίων της Θεοτόκου Χωριστής Δράμας». psithiri.gr. Ψίθυροι. 20 Δεκεμβρίου 2013. Ανακτήθηκε στις 20 Δεκεμβρίου 2013. 
  7. Βυζαντινοί χρόνοι
  8. Αγία Βαρβάρα: Ο θρύλος και το έθιμο με τα καραβάκια των ευχών - news247.gr
  9. Το έθιμο με τα καραβάκια ευχών της Αγίας Βαρβάρας στη Δράμα - topoikaitropoi.gr
  10. Δράμα: Καραβάκια και ευχές στη λίμνη των πηγών 03.12.2018 - ethnos.gr
  11. ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΔΡΑΜΑΣ - ΤΟ ΕΘΙΜΟ ΜΕ ΤΑ ΚΑΡΑΒΑΚΙΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΒΑΡΒΑΡΑΣ ΣΤΗ ΔΡΑΜΑ
  12. Τετράδια Βουλγαρικῆς Κατοχῆς, Ἀνατολική Μακεδονία 1916-1918, ἐπιμέλεια Ν. Ρουδομέτωφ, τ. 2ος, Ἱστορικό Λογοτεχνικό Ἀρχεῖο Καβάλας, Καβάλα 2008.
  13. Β.Σ. Κάρτσιου, Ἡ Γενοκτονία τοῦ Ἑλληνισμοῦ τῆς Ἀνατολικῆς Μακεδονίας κατά τή 2η Βουλαρική Κατοχή (1916-18), ἐκδ. Ἐρωδιός, Θεσσαλονίκη 2010.
  14. Δημ. Πασχαλίδη, Ἡ Ἔκθεση τοῦ Ν. Μπακόπουλου, Νομάρχη Δράμας κατά τή δεύτερη Βουλγαρική Κατοχή τῆς Ἀνατολικῆς Μακεδονίας (1916-18).
  15. Γιώργου Καζάνα, Το Ορτάκιοϊ της Θράκης – μια ελληνική κοινότητα, 11/08/2011, Ένωση Μικρασιατών Φοιτητών
  16. Δημ. Πασχαλίδη, Τά δεινοπαθήματα τῆς Χωριστῆς κατά τή δεύτερη βουλγαρική κατοχή τῆς Ἀνατολικῆς Μακεδονίας, Χωριστή 2006.
  17. Δημ. Πασχαλίδη, Ἡ Χωριστή Δράμας (Τσατάλτζα) κατά τή δεύτερη Βουλγαρική Κατοχή τῆς Ἀνατολικῆς Μακεδονίας (1916-18).
  18. Ἀρχιμ. Γαβριήλ, Ἀναμνήσεις καί Νοσταλγία, Θεσσαλονίκη 1958.
  19. Συναξάρι Εθνομαρτύρων Κληρικών, Κατάλογος διωχθέντων - ιστοσελίδα Αποστολικής Διακονίας
  20. Συναξάρι Εθνομαρτύρων Κληρικών, Κατάλογος πεσόντων - ιστοσελίδα Αποστολικής Διακονίας

ΠηγέςΕπεξεργασία