Άνοιγμα κυρίου μενού

Ο Ισαάκιος Κομνηνός (16 Ιανουαρίου 10931152) ήταν το πέμπτο παιδί και ο τρίτος γιος του Βυζαντινού αυτοκράτορα Αλεξίου Α΄ Κομνηνού και της αυτοκράτειρας Ειρήνης Δούκαινας.[1] Την εποχή που γεννήθηκε ο πατέρας του είχε ανέβει στον θρόνο και γι΄αυτό ονομάστηκε Πορφυρογέννητος, τον τίτλο κατείχε σε όλη του την ζωή.[2][3] Πήρε τον τίτλο του σεβαστοκράτορα από τον μεγαλύτερο αδελφό του Ιωάννη Β΄ Κομνηνό, αλλά αργότερα ήρθε σε σύγκρουση μαζί του χάρη στις αυτοκρατορικές φιλοδοξίες του.

Ισαάκιος Κομνηνός
Isaac Komnenos the Porphyrogennetos.jpg
Γέννηση 16 Ιανουαρίου 1093
Θάνατος 1152 (59 ετών)
Σύζυγος Ειρήνη
Επίγονοι Ιωάννης Κομνηνός Τζελέπης
Άννα Κομνηνή
Ανδρόνικος Α΄ Κομνηνός
Ελένη Κομνηνή
Μαρία Κομνηνή
Ευδοκία Κομνηνή
Οίκος Δυναστεία των Κομνηνών
Πατέρας Αλέξιος Α΄ Κομνηνός
Μητέρα Ειρήνη Δούκαινα
Commons page Σχετικά πολυμέσα
δεδομένα (π  σ  ε )

Ο Ισαάκιος και οι γιοι του εξορίστηκαν μετά την εμπλοκή τους σε συνωμοσία εναντίον του Ιωάννη Β΄, περιπλανήθηκαν πολλά χρόνια στην Μικρά Ασία και την Ανατολή, προσπάθησαν να αποκτήσουν την στήριξη τοπικών ηγεμόνων αλλά απέτυχαν. Οι μεγάλες στρατιωτικές επιτυχίες του Ιωάννη Β΄ ανάγκασαν τον Ισαάκιο να συμφιλιωθεί με τον αδελφό του (1138) αλλά δεν εγκατέλειψε ποτέ τις φιλοδοξίες του για τον Βυζαντινό θρόνο. Ο μεγαλύτερος γιος του αποστάτησε στους Σελτζούκους και ο Ισαάκιος εξορίστηκε στην Ηράκλεια (1139). Στην σύγκρουση που ξέσπασε για την διαδοχή όταν πέθανε ο Ιωάννης Β΄ (1143) υποστήριξε τον τρίτο γιο του Ισαάκιο αλλά τελικά επικράτησε ο μικρότερος Μανουήλ Α΄ Κομνηνός. Η κατάσταση της υγείας του χειροτέρεψε άσχημα και αποφάσισε να αποσυρθεί από την δημόσια ζωή (1150), οικοδόμησε το μοναστήρι Θεοτόκος η Κοσμοσώτειρα στις Φέρες Έβρου όπου και τάφηκε.

Πίνακας περιεχομένων

Πρώτα χρόνιαΕπεξεργασία

Ο Ισαάκιος Κομνηνός έμεινε γνωστός για την μεγάλη του αγάπη στις τέχνες, τον πολιτισμό και την ποίηση. Επανοικοδόμησε την Μονή της Χώρας στην Κωνσταντινούπολη, η προτομή του στο μωσαϊκό σώζεται σε άριστη κατάσταση μέχρι σήμερα. Ο μικρότερος γιος του Ανδρόνικος πραγματοποίησε τις φιλοδοξίες του πατέρα του και στέφτηκε Βυζαντινός αυτοκράτορας (1183 - 1185), ήταν ο τελευταίος από την Δυναστεία των Κομνηνών. Με τον θάνατο του θείου του Νικηφόρου Μελισσηνού (1104) ο Ισαάκιος πήρε από τον πατέρα του τον τίτλο του Καίσαρα.[4] Στην σύγκρουση διαδοχής που ξέσπασε με τον θάνατο του Αλεξίου Α΄ (1118) ο Ισαάκιος υποστήριξε τον μεγαλύτερο αδελφό του Ιωάννη Β΄ Κομνηνό σε αντίθεση με την μητέρα του και την αδελφή του Άννα Κομνηνή που υποστήριζαν τον σύζυγο της Άννας Νικηφόρο Βρυέννιο.[5] Ο Ιωάννης Β΄ του έδωσε σαν ανταμοιβή τον τίτλο του Σεβαστοκράτορα, ο τίτλος είχε δημιουργηθεί από τον πατέρα του Αλέξιο προς τιμή του μεγαλύτερου αδελφού του Ισαάκιου, ήταν ισάξιος με αυτόν του Αυτοκράτορα.[6] Σε ολόκληρη την υπόλοιπη ζωή του ωστόσο καταγράφηκε στα διατάγματα με τον τίτλο του Καίσαρα και με έμφαση στο όνομα του πατέρα του, χρησιμοποίησε έντονα τον τίτλο για να τονίσει τις αυτοκρατορικές του φιλοδοξίες.[7]

ΕξορίαΕπεξεργασία

Οι σχέσεις ανάμεσα στον Ισαάκιο και τον μεγαλύτερο αδελφό του Ιωάννη Β΄ αρχικά ήταν καλές αλλά σταδιακά χειροτέρευσαν, μετά το 1130 αποξενώθηκαν πλήρως. Δεν υπάρχουν σαφείς πληροφορίες σχετικά με την αιτία, όπως γράφουν οι συγγραφείς Νικήτας Χωνιάτης και Ιωάννης Κίνναμος ο Ιωάννης Β΄ ήταν έντονα δυσαρεστημένος με τις φιλοδοξίες του αδελφού του στον θρόνο.[8][9] Η σύγκρουση ξεκίνησε όταν έστεψε ο Ιωάννης Β΄ τον μεγαλύτερο γιο του Αλέξιο Κομνηνό Συναυτοκράτορα (1122).[10] Την εποχή που ο Ιωάννης Β΄ είχε εκστρατεύσει στο Σουλτανάτο του Ρουμ ο Ισαάκιος ενεπλάκη σε συνωμοσία για την ανατροπή του (1130). Μετά την αποκάλυψη του γεγονότος ο Ισαάκιος δραπέτευσε μαζί με τους δύο του γιους στην αυλή του Ντανισμεντίδεη Εμίρη στην Μαλάτεια.[11]

Ο Ισαάκιος παρέμεινε στην εξορία έξι χρόνια, το διάστημα αυτό ταξίδευσε στις περισσότερες πόλεις σε Μικρά Ασία και την Ανατολή με στόχο την αναζήτηση συμμάχων είτε μουσουλμάνων είτε χριστιανών απέναντι στον αδελφό του. Οι κύριες πηγές για την ζωή του Ανδρόνικου τότε ήταν ο Νικήτας Χωνιάτης, ο ποιητής της αυλής Πτωχοπρόδρομος και ο Μιχαήλ ο Σύριος (1126 - 1199).[12][13] Από την Μαλάτεια ταξίδευσε στην Τραπεζούντα, ο κυβερνήτης της πόλης Κωνσταντίνος Γαβράς συγκρούστηκε με την Βυζαντινή αυτοκρατορία (1126) και αποστασιοποιήθηκε στην Χαλδία σαν ανεξάρτητος πρίγκιπας.[14]

Συμμαχία με ΤούρκουςΕπεξεργασία

 
Το μοναστήρι της Θεοτόκου της Κοσμοσώτειρας στις μέρες μας.

Ο Μιχαήλ ο Σύριος γράφει ότι τον χειμώνα του 1130 - 1131 ο Ισαάκ συνάντησε τον Γαβρά και δημιούργησε συμμαχία εναντίον του αδελφού του στην οποία συμμετείχε ο Εμίρης της Μαλάτειας και ο Σουλτάνος του Ρουμ Μεσούντ Α΄ (1095 – 1156).[15] Ο Ισαάκιος πήγε στο Αρμενικό Βασίλειο της Κιλικίας και προσπάθησε να πείσει τον Λέων Α΄ της Αρμενίας να ενωθεί μαζί τους στην συμμαχία. Ο Ισαάκιος έγινε δεκτός με τιμές στην Κιλικία, ο μεγαλύτερος γιος του Ιωάννης παντρεύτηκε μία από τις κόρες του Λέοντα και δέχτηκε σαν προίκα την Μοψουεστία και τα Άδανα. Σύντομα όμως συγκρούστηκε και με τον Λέοντα, δραπέτευσε στην αυλή του Σουλτάνου Μεσούντ Α΄ εγκαταλείποντας τα δώρα του στην Κιλικία.[16] Ο Μιχαήλ ο Σύριος γράφει ότι ο Ιωάννης Β΄ εξοργίστηκε όταν πληροφορήθηκε τα νέα και ετοιμάστηκε για εκστρατεία για να κατακτήσει τα κάστρα των Τούρκων και των Αρμενίων στην Μαύρη Θάλασσα. Την περίοδο που απουσίαζε από την Κωνσταντινούπολη οι οπαδοί του Ισαάκιου ετοίμαζαν πραξικόπημα εναντίον του αυτοκράτορα αλλά ο Ιωάννης Β΄ επέστρεψε γρήγορα και ανέτρεψε τα σχέδια τους. Οι Τούρκοι πήραν θάρρος επειδή ο αυτοκράτορας εγκατέλειψε την εκστρατεία, κατέκτησαν την Ζινίν και την Σωζόπολη.[17] Ο Ισαάκιος δεν αναφέρεται από τον Μιχαήλ τον Σύριο μετά το 1132, επισκέφτηκε τους Αγίους Τόπους για προσκύνημα και κατασκεύασε ένα νέο υδραγωγείο για την Μονή Αγίου Ιωάννου Προδρόμου κοντά στον Ιορδάνη.[18] Είναι πολύ πιθανό αν και δεν αναφέρεται από τις πηγές να ήταν στόχος του ταξιδιού του το Βασίλειο της Ιερουσαλήμ και η αναζήτηση συμμαχίας με τον Φούλκων της Ιερουσαλήμ.[19]

Επιστροφή στην ΚωνσταντινούποληΕπεξεργασία

Η συμμαχία του Ισαάκιου απέτυχε πλήρως, η θέση του Ιωάννη Β΄ ενισχύθηκε σημαντικά όταν κατέκτησε το Πριγκιπάτο της Αντιόχειας, μετά την Συριακή εκστρατεία (1137 - 1138) οι οπαδοί του Ισαάκιου άρχισαν να αποσύρονται.[20] Ο Ισαάκιος αναζήτησε συμφιλίωση με τον αδελφό του, ο Ιωάννης Β΄ την δέχτηκε με ενθουσιασμό την άνοιξη του 1138 μετά την επιστροφή του από την Αντιόχεια και συγχώρεσε τον αδελφό του. Ο Νικήτας Χωνιάτης γράφει ότι ο αυτοκράτορας ήταν περισσότερο ενθουσιασμένος επειδή συμφιλιώθηκε με τον αδελφό του παρά με τις κατακτήσεις του.[21] Αμέσως μετά ο μεγαλύτερος γιος του Ισαάκιου Ιωάννης αποστάτησε στους Τούρκους (1139), ο Ιωάννης Β΄ έστειλε για ασφάλεια τον Ισαάκιο εξορία στην Ηράκλεια την Ποντική.[22]

Τον Απρίλιο 1143 ο Μανουήλ Β΄ πέθανε ορίζοντας διάδοχο του τον τέταρτο και μικρότερο γιο του Μανουήλ σε βάρος του άλλου γιου του Ισαάκ που είχε προτεραιότητα επειδή ήταν τρίτος, οι δύο μεγαλύτεροι γιοι του είχαν πεθάνει πρόωρα μέσα σε έναν χρόνο. Η θέση του Μανουήλ Α΄ ήταν ανασφαλής, ξεκίνησε εμφύλιος πόλεμος ανάμεσα στα δύο αδέλφια και ο εντοπισμένος στην Ηράκλεια Ισαάκιος υποστήριζε τον ομώνυμο ξάδελφο του.[23][24] Ο Μανουήλ Α΄ επικράτησε οριστικά επειδή τον υποστήριζε ο αρχιστράτηγος Ιωάννης Αξούχος που διέταξε την φυλάκιση του θείου Ισαάκιου.[25][26][27] Ο Μανουήλ Α΄ όταν βεβαιώθηκε ότι εξασφάλισε την θέση του στον θρόνο διέταξε την αποφυλάκιση του ηλικιωμένου θείου του που παρέστη στην στέψη του νέου αυτοκράτορα (28 Νοεμβρίου 1143).[28][29] Ο Ισαάκιος ακόμα και τότε, παρά την άσχημη κατάσταση της υγείας του δεν εγκατέλειψε τις φιλοφοξίες του για τον Βυζαντινό θρόνο. Ο Ιωάννης Κίνναμος γράφει ότι σε εκστρατεία του Μανουήλ Α΄ εναντίον των Τούρκων (1146), όταν έφτασαν τα νέα ότι ο αυτοκράτορας περικυκλώθηκε από εχθρούς ο θείος Ισαάκιος έσπευσε στα ανάκτορα να ανακηρυχτεί αυτοκράτορας.[30][31]

Τελευταία χρόνιαΕπεξεργασία

Ο Ισαάκιος Κομνηνός πιέστηκε έντονα να αποσυρθεί από τις δημόσιες υποθέσεις μετά το 1150, αυτό σχετίζεται με την πολύ άσχημη κατάσταση της υγείας του και την ανίατη ασθένεια που έπασχε.[32] Ο Ισαάκιος αποσύρθηκε στα εδάφη του στην Θράκη και αφοσιώθηκε στην κατασκευή της Θεοτόκου της Κοσμοσώτειρας στις Φέρες Έβρου με στόχο να ταφεί εκεί ο ίδιος, στα πρότυπα με την Μονή του Παντοκράτωρος και το νοσοκομείο που οικοδόμησε ο αδελφός του.[33][34] Ο ίδιος αν και βαριά άρρωστος επέβλεπε καθημερινά την κατασκευή, σπατάλησε πολλά χρήματα και πούλησε όλες τις εκτάσεις του στον Αίνο. Το "Τυπικόν" που συνέταξε λίγο πριν τον θάνατο του ήταν ένα είδος διαθήκης, ανέθεσε τις κρατικές υποθέσεις στον οπαδό του Λέων Κασταμονίτη, στον γραμματέα Μιχαήλ, τον προσωπικό του ιερέα Κωνσταντίνο, τον Πρωτοβεστιάριο Κωνσταντίνο και έναν Ιουδαίο που μεταστράφηκε στον χριστιανισμό. Ο Ισαάκιος Κομνηνός φαίνεται ότι πέθανε μετά την ολοκλήρωση του Τυπικού.[35] Οι αυτοκρατορικές φιλοδοξίες του Ισαάκιου όπως περιγράφει ο Κίνναμος "πέρασαν στα παιδιά του", τις πραγματοποίησε ο μικρότερος γιος του Ανδρόνικος, φιλόδοξος, δυναμικός αλλά και βίαιος έκανε πολλές εξεγέρσεις απέναντι στον ξάδελφο του.[36]

Μετά τον θάνατο του Μανουήλ Α΄ (1180) ανέτρεψε την σύζυγο του και αντιβασίλισσα Μαρία της Αντιόχειας (1182) και στην συνέχεια τον ίδιο τον νεαρό αυτοκράτορα Αλέξιο Β΄ (1183), φρόντισε την θανάτωση τους με στραγγαλισμό. Ο Ανδρόνικος Α΄ έκανε πολλές μεταρρυθμίσεις σε βάρος της αριστοκρατίας και υπέρ των φτωχών αλλά η πολύ βίαιη διακυβέρνηση του προκάλεσε επίθεση στην αυτοκρατορία από τους Νορμανδούς που κυβερνούσαν το Βασίλειο της Σικελίας. Ο Ανδρόνικος Α΄ ανατράπηκε και θανατώθηκε βίαια από το εξαγριωμένο πλήθος (1185), η Δυναστεία των Κομνηνών τερματίστηκε.[37][38] Ο μεγαλύτερος γιος του Ανδρόνικου Α΄ Μανουήλ Κομνηνός έγινε μέσω των γιων του γενάρχης των "Μεγαλοκομνηνών" που κυβέρνησαν την Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας (1204–1461).[39]

ΈργαΕπεξεργασία

Σε αντίθεση με τον μεγαλύτερο αδελφό του Ιωάννη Β΄ που ασχολήθηκε έντονα με τους πολέμους ο Ισαάκιος ήταν ειρηνικός χαρακτήρας και μεγάλος προστάτης των γραμμάτων και των τεχνών.[40][41] Αποκατέστησε μαζί με το Μοναστήρι της Κοσμοκράτειρας το Μοναστήρι του Αγίου Στεφάνου το οποίο ενώθηκε αργότερα με την Κοσμοκράτειρα σαν ξενώνας για τους μοναχούς που έκαναν επίσκεψη στην Κωνσταντινούπολη.[42][43] Έκτισε ξανά την Μονή της Χώρας (1120) που είχε αποκατασταθεί από την γιαγιά του Μαρία Δούκαινα, στην Μονή της Χώρας έγινε αρχικά η ταφή του πριν μεταφέρουν την σωρό του στην Κοσμοκράτειρα.[44][45][46] Στην Μονή της Χώρας βρίσκεται η μοναδική αυθεντική παράσταση του Ισαάκιου Κομνηνού σε μια Μωσαική εικονογραφία που χρονολογείται από την εποχή που ο Θεόδωρος Μετοχίτης αποκατέστησε ξανά την εκκλησία στις αρχές του 14ου αιώνα.

Η ιστορικός Καλλιρρόη Λιναρδάτου παρατηρεί ότι στην παράσταση φορά το αυτοκρατορικό στέμμα κάτι απίθανο για έναν Σεβαστοκράτορα, αυτό τονίζει τις αυτοκρατορικές του φιλοδοξίες.[47] Η εικονογραφία συνοδεύεται με μιά σειρά από παραστάσεις και επιγραφές που αναφέρονται στο Τυπικό και σχετίζονται με τον ίδιο.[48] Ο ποιητής της αυλής Πτωχοπρόδρομος έγραψε έναν ύμνο σε εξάμετρη μορφή για τον Ισαάκιο στο οποίο τονίζει το ταλέντο και την εκπαίδευση του.[49][50][51][52] Ο Ισαάκιος Κομνηνός αναγνωρίζεται σαν ο συγγραφέας σε μια παράγραφο του γράμματος του Αριστέα με πολιτικές στίχους, έχει αναγνωριστεί σαν συγγραφέας πολυτελών χειρογράφων.[53][54][55] Στο "Τυπικό" γίνονται εμφανείς οι ικανότητες του Ισαάκιου σαν ποιητή, συνέθεσε ένα βιβλίο στο οποίο το όνομα του συγγραφέα αναγνωρίζεται σαν "Ισαάκ Κομνηνός ο Πορφυρογέννητος", μετέφρασε και δυο παραγράφους του Ομήρου.[56][57][58]

ΟικογένειαΕπεξεργασία

Ο Ισαάκιος νυμφεύθηκε (περί το 1110) την Ειρήνη των Βαγρατιδών, κόρη του Δαβίδ Δ΄ της Γεωργίας (1089-1125). Από τα παιδιά του:[59][60]

  • Ιωάννης Κομνηνός Τζελέπης, έγινε Μουσουλμάνος και ονομάστηκε "Τζελέπης", θα νυμφευθεί το 1140 μια κόρη του Μεσούντ Α΄ σουλτάνου των Σελτζούκων του Ικονίου.[61] Γενάρχης της Οθωμανικής Δυναστείας.
  • Ελένη Κομνηνή, ίσως είναι η Ελένη, 2η σύζυγος του Γιούρι Α΄ των Ρουρικιδών, μεγάλο πρίγκιπα του Κιέβου και ιδρυτή της Μόσχας. Μετά το θάνατό του το 1157, η Ελένη επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη.
  • Μαρία Κομνηνή, σύζυγος Ιωσήφ Βρέννιου.[62]
  • Άννα Κομνηνή, σύζυγος Ιωάννη Αρβαντινού.[63]
  • Ανδρόνικος Α΄ Κομνηνός, έγινε Βυζαντινός αυτοκράτορας (1183 - 1185) εκπληρώνοντας τις φιλοδοξίες του πατέρα του, έγινε κατόπιν γενάρχης των "Μεγαλοκομνηνών" που κυβέρνησαν την Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας (1204 - 1461).[64]
  • Ευδοκία Κομνηνή, ίσως σύζυγος Κωνσταντίνου Παλαιολόγου.

ΠαραπομπέςΕπεξεργασία

  1. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σ.238
  2. Αλεξάντρ Καζντάν (1991) Βυζαντινό Λεξικό της Οξφόρδης, Oxford University Press, σ.1701
  3. Αλεξάντρ Καζντάν (1991) Βυζαντινό Λεξικό της Οξφόρδης, Oxford University Press, σ.1146
  4. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σ.238
  5. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σσ. 238-239
  6. Αλεξάντρ Καζντάν (1991) Βυζαντινό Λεξικό της Οξφόρδης, Oxford University Press, σ.1862
  7. Λινάρδου Καλλιρρόη (2016), "Αυτοκρατορικές πλαστοπροσωπίες: Μεταμφιεσμένα πορτρέτα ενός Κομνηνού πρίγκιπα και του πατέρα του", σσ. 156–158, 162
  8. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σ. 239
  9. Magdalino 2002, σ. 193
  10. Λινάρδου Καλλιρρόη (2016), "Αυτοκρατορικές πλαστοπροσωπίες: Μεταμφιεσμένα πορτρέτα ενός Κομνηνού πρίγκιπα και του πατέρα του", σ. 158
  11. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σ. 239
  12. Magdalino 2002, σ. 193
  13. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σσ. 240-241
  14. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σσ. 239-241
  15. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σ. 241
  16. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σ. 241
  17. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σ. 242
  18. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σ. 242
  19. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σ. 243
  20. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σ. 243
  21. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σσ. 243-244
  22. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σ. 244
  23. Αλεξάντρ Καζντάν (1991) Βυζαντινό Λεξικό της Οξφόρδης, Oxford University Press, σ. 1289–1290
  24. Magdalino 2002, σ. 195
  25. Αλεξάντρ Καζντάν (1991) Βυζαντινό Λεξικό της Οξφόρδης, Oxford University Press, σ.1146
  26. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σσ. 244-245
  27. Magdalino 2002, σ. 193
  28. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σσ. 245-246
  29. Brand 1976, σ. 34
  30. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σ. 246
  31. Brand 1976, σσ. 48–49
  32. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σ. 246
  33. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σσ. 246-252
  34. Αλεξάντρ Καζντάν (1991) Βυζαντινό Λεξικό της Οξφόρδης, Oxford University Press, σ. 282–283
  35. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σσ. 251-252
  36. Brand 1976, σ. 49.
  37. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σσ. 493-637
  38. Αλεξάντρ Καζντάν (1991) Βυζαντινό Λεξικό της Οξφόρδης, Oxford University Press, σ. 94
  39. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σσ. 637-638
  40. Magdalino 2002, σ. 194
  41. Λινάρδου Καλλιρρόη (2016), "Αυτοκρατορικές πλαστοπροσωπίες: Μεταμφιεσμένα πορτρέτα ενός Κομνηνού πρίγκιπα και του πατέρα του", σσ. 155–156, 182
  42. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σ. 250
  43. Λινάρδου Καλλιρρόη (2016), "Αυτοκρατορικές πλαστοπροσωπίες: Μεταμφιεσμένα πορτρέτα ενός Κομνηνού πρίγκιπα και του πατέρα του", σ. 169
  44. Αλεξάντρ Καζντάν (1991) Βυζαντινό Λεξικό της Οξφόρδης, Oxford University Press, σ.1146
  45. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σ. 253
  46. Λινάρδου Καλλιρρόη (2016), "Αυτοκρατορικές πλαστοπροσωπίες: Μεταμφιεσμένα πορτρέτα ενός Κομνηνού πρίγκιπα και του πατέρα του", σσ. 156,159
  47. Λινάρδου Καλλιρρόη (2016), "Αυτοκρατορικές πλαστοπροσωπίες: Μεταμφιεσμένα πορτρέτα ενός Κομνηνού πρίγκιπα και του πατέρα του", σσ. 159–163
  48. Λινάρδου Καλλιρρόη (2016), "Αυτοκρατορικές πλαστοπροσωπίες: Μεταμφιεσμένα πορτρέτα ενός Κομνηνού πρίγκιπα και του πατέρα του", σ. 156
  49. Αλεξάντρ Καζντάν (1991) Βυζαντινό Λεξικό της Οξφόρδης, Oxford University Press, σ.1146
  50. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σ. 1146
  51. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σσ. 252-253
  52. Λινάρδου Καλλιρρόη (2016), "Αυτοκρατορικές πλαστοπροσωπίες: Μεταμφιεσμένα πορτρέτα ενός Κομνηνού πρίγκιπα και του πατέρα του", σσ. 173–176
  53. Αλεξάντρ Καζντάν (1991) Βυζαντινό Λεξικό της Οξφόρδης, Oxford University Press, σ.1146
  54. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σ. 253
  55. Linardou 2016, σσ. 173–176
  56. Αλεξάντρ Καζντάν (1991) Βυζαντινό Λεξικό της Οξφόρδης, Oxford University Press, σ.1146
  57. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σ. 252
  58. Αλεξάντρ Καζντάν (1991) Βυζαντινό Λεξικό της Οξφόρδης, Oxford University Press, σσ. 1144-1146
  59. http://genealogy.euweb.cz/byzant/byzant1.html
  60. Suny 1994, σ. 36.
  61. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σσ. 254, 480–485
  62. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σσ. 254, 486–488
  63. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σσ. 254, 489–492
  64. Κωνσταντίνος Βαρζός (1984), "Η Γενεαλογία των Κομνηνών", σσ. 254, 493–638

ΠηγέςΕπεξεργασία

  • Βαρζός, Κωνσταντίνος (1984). Η Γενεαλογία των Κομνηνών. A. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Βυζαντινών Ερευνών. http://www.kbe.auth.gr/sites/default/files/bkm20a1.pdf. 
  • Kazhdan, Alexander, επιμ. (1991) (στα αγγλικά). The Oxford Dictionary of Byzantium. Οξφόρδη και Νέα Υόρκη: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8. 
  • Λινάρδου Καλλιρρόη (2016), "Αυτοκρατορικές πλαστοπροσωπίες: Μεταμφιεσμένα πορτρέτα ενός Κομνηνού πρίγκιπα και του πατέρα του"
  • Brand, Charles M., ed. (1976). Deeds of John and Manuel Comnenus, by John Kinnamos. New York: Columbia University Press.
  • Magdalino, Paul (2002) [1993]. The Empire of Manuel I Komnenos, 1143–1180. Cambridge: Cambridge University Press.
  • Suny, Ronald Grigor (1994). The Making of the Georgian Nation, Second Edition. Indiana University Press.
Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα Isaac Komnenos (son of Alexios I) της Αγγλικής Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0. (ιστορικό/συντάκτες).