Άνοιγμα κυρίου μενού

Η κρητική διάλεκτος είναι μία διάλεκτος της νέας ελληνικής που ομιλείται στην Κρήτη.

Κρητική διάλεκτος
Κρητικά
Περιοχή Κρήτη
Ταξινόμηση Ινδοευρωπαϊκές
Σύστημα γραφής Ελληνικό αλφάβητο
Κώδικες γλώσσας
Linguasphere 56-AAA-ag[1]
Glottolog cret1244[2]
Ιστορία της ελληνικής γλώσσας
(δείτε επίσης: Ελληνικό αλφάβητο)
Πρωτοελληνική (περ. 3000 π.Χ.)
Μυκηναϊκή (περ. 1600–1200 π.Χ.)
Ομηρική (περ. 1200–800 π.Χ.)
Αρχαία ελληνική (περ. 800–300 π.Χ.)
Διάλεκτοι:
Αιολική, Αρκαδοκυπριακή,
ΑττικήΙωνική, Δωρική, Παμφυλιακή, Ομηρική
Μακεδονική

Ελληνιστική Κοινή (περ. από 330 π.Χ. ως 700)
Ιδιώματα: Ασιανισμός, Αττικισμός


Μεσαιωνική ελληνική (περ. 700–1700)
Νέα ελληνική γλώσσα (από το 1700)
Ιδιώματα: Δημοτική, Καθαρεύουσα, Αττικισμός
Διάλεκτοι:
Καππαδοκική, Κατωιταλική , Κρητική, Κυπριακή, Ποντιακή, Ρωμανιώτικη, Τσακωνική

Άλλες μορφές (από 19ο/20ό αιώνα)

Ελληνικός κώδικας Μπράιγ,
Ελληνική νοηματική γλώσσα,
Κώδικας Μορς
π  σ  ε

Κατά τον ύστερο μεσαίωνα η διάλεκτος του νησιού εξελίχθηκε σε λόγια γλώσσα, και εκφράστηκε μέσα από την ποίηση του Κορνάρου, του Χορτάτση, και άλλων, καθώς και από το κρητικό θέατρο και τα λαϊκά τετράστιχα -μαντινάδες- των οποίων η θεματολογία μπορεί να είναι από σκωπτική έως φιλοσοφική. Κατά τον Αντρέ Μιραμπέλ την περίοδο της αναγέννησης στην Κρήτη δημιουργήθηκε μια ιδιωματική κοινή γλώσσα στην οποία η νέα ελληνική κοινή χρωστάει πολλά.[3] Σήμερα η κρητική διάλεκτος δεν κινδυνεύει με εξαφάνιση, όπως συχνά συμβαίνει σε μειονοτικές διαλέκτους που δεν διδάσκονται, καθώς σε πολλά μέρη του νησιού αποτελεί την μόνη προφορική γλώσσα. Η κρητική διάλεκτος ομιλείται εκτός από την Κρήτη, στο χωριό Χαμιντιέ της Συρίας και στα παράλια της Μικράς Ασίας όπου εγκαταστάθηκαν μουσουλμάνοι Κρητικοί το 1923.

Πίνακας περιεχομένων

Χαρακτηριστικά σε σχέση με την νέα ΕλληνικήΕπεξεργασία

  • Στην κρητική διάλεκτο οι αδύνατοι τύποι των προσωπικών αντωνυμιών μπορούν να μπαίνουν πριν και μετά το ρήμα σχεδόν σε οποιαδήποτε περίπτωση, σε αντίθεση με την νέα ελληνική και την καθαρεύουσα, παραδείγματα: κατέχω το, ξανοίγω σε, μανίζω ντως, γροικώ ντου, ετά το χτύπα, επαέ τα θέσε κτλ. Το χαρακτηριστικό αυτό ευνοεί τις ομοιοκαταληξίες στους στίχους καθώς επιτρέπει δυο εκδοχές διατηρώντας το ίδιο νόημα. Επίσης η θέση των αντωνυμιών επηρεάζει το μέτρο και σε οποιοδήποτε άλλο μέρος των στίχων.

    «κι’ α τσ’ άκουσες και ξέυρης τση, πολλά παρακαλώ σε,
    γή θάνατο πρικότατο, γή άλλη βουλή μου δώσε.»

    — Ερωφίλη (Β 31,32)
  • Στο Γ πρόσωπο της γενικής του πληθυντικού έχουμε τον δωρικό τύπο τως και για τα τρία γένη, αντί του τους της δημοτικής: πες τως, πέψε ντως, τως έπεψα κτλ.

    «πληθαίνει τως την όρεξη, και δύναμη τως δίδει·»

    — Ερωτόκριτος (Α 531)
  • Ο τύπος τως χρησιμοποιείται επίσης και ως κτητική αντωνυμία στο Γ΄ πρόσωπο του πληθυντικού και για τα τρία γένη: τα πράματα ντως, οι άθρωποι ντως, ο εδικός τως κτλ.

    «Πολύ σκοτίδι ήτονε, και μόνο τω' σπαθιώ' ντως
    τη λαμπυράδα εβλέπαμε, κι όχι το πρόσωπό ντως.»

    — Ερωτόκριτος (Α 605, 606)
  • Η χρήση της αρχαίας πρόθεσης εις είναι χαρακτηριστική στην κρητική διάλεκτο,

    «που εις καλοσύνη κ' εις αντρειά ποθές δεν έχει ταίρι.»

    — Ερωτόκριτος (Β 1700)
  • Η πρόθεση εις χρησιμοποιείται επίσης μαζί με τα οριστικά άρθρα, έτσι αντί για τους τύπους (στου, στης, στον, στη(ν), στο, στων, στους, στις) της δημοτικής, έχουμε τους παλαιούς (εις του, εις τση, εις τον, εις τη(ν), εις το, εις των, εις τσι)

    «και κάνει αρχή εις την κορφή και τέλος εις τον πάτο.»

    — Ερωτόκριτος (Α 1560)
  • Ο αόριστος των ρημάτων καταλήγει με τον δωριζμό –ξα αντί του -σα της νέας ελληνικής και της καθαρεύουσας, για παράδειγμα: εζύγωξα, εστέγνωξα, εστέργιωξα.

    «Mα εβούηθησε το Pιζικό, τ' ’στρη μ' ελυπηθήκαν,
    κ' εσκότωξα, κ' εζύγωξα, κι αλάβωτο μ' αφήκαν.»

    — Ερωτόκριτος (Ε 890)
  • H κρητική διάλεκτος όντας φυσικά διαμορφωμένη, δεν επιτρέπει χασμωδίες, για παράδειγμα: τρώγω αντί του τρώω, κρυγιώνω αντί του κρυώνω, ρυγιάκι αντί του ρυάκι, τα χωργιά αντί του χωριά κτλ.  
  • Σε αντίθεση με την νέα ελληνική, στα κρητικά παίρνουν τελικό ''νι'' άρθρα αντωνυμίες και επιρρήματα μόνο όταν η λέξη που ακολουθεί αρχίζει από φωνήεν, ανεξάρτητα από το γένος και το είδους της. Για παράδειγμα Πληθυντικός: των ανθρώπω, όλω τω χωργιώ. Όταν ακολουθεί αρσενικό: το δάσκαλο, τον αδερφό. Άκλιτα: δε θέλω, δεν αλλάζω, μη μιλείς, μη γροικάς, μην εργάς. Το επίρρημα-σύνδεσμος σαν: σα κουτέντα, σαν οψάργας,

Λέξεις της Κρητικής διαλέκτουΕπεξεργασία

Μεγάλο μέρος του λεξιλογίου της κρητικής διαλέκτου είναι κοινό με την δημοτική - νέα ελληνική, παρακάτω είναι ορισμένες λέξεις που απαντώνται κυρίως στην κρητική διάλεκτο και δεν υπάρχουν στη δημοτική - νέα ελληνική ή έχουν διαφορετική σημασία.

  • Στην στήλη “προέλευση” ενδέχεται να μην αναφέρονται οι ενδιάμεσοι τύποι ορισμένων λέξεων.
Κρητικά ΜΤΛ Προέλευση Νεα Ελληνικά
θωρώ[4] ρημα αρχαία θεωρῶ βλέπω
ξανοίγω[5] ρήμα αρχαία ἐξανοίγω κοιτάω με προσοχή, ατενίζω
βλέπω[6] ρήμα αρχαία βλέπω προσέχω, έχω το νου μου
τίνος[7] αντων αρχαία τίνος ποιου (μονο γενική)
επά, επαέ επίρρ μεσαιωνική Κρητική εδώ
ετά επίρρ μεσαιωνική Κρητική εκεί, στο σημείο που βρίσκεσαι
εκειέ επίρρ μεσαιωνική Κρητική εκεί, σε σημείο διαφορετικό από το σημείο που βρίσκεσαι
γιάε ρήμα μεσαιωνική Κρητική κοιτά εδώ, προσεξε (μονο προστακτική)
ειδέ ρήμα αρχαία εἴδω κοίτα
γρικώ[8] ρήμα μεσαιωνική Κρητική ακούω
κατέχω[9] ρήμα αρχαία κατέχω ξέρω
πέμπω[10][11] ρήμα αρχαία πέμπω στέλνω
ποδίδω[12] ρήμα αρχαία ἀποδίδωμι καταντώ (παραδίδω)
μπώθω[13] ρήμα αρχαία ἀπωθῶ σπρώχνω
κάτης ουσια Λατινική cattus γάτα
αμανίτης ουσια αρχαία ἀμανίτης μανιτάρι
αρισμαρί ουσια Λατινική rosmarinus δενδρολίβανο
χοχλιός ουσια αρχαία κοχλίας σαλιγκάρι
όρνιθα[14] ουσια αρχαία ὄρνις[15] κότα
αίγα ουσια αρχαία αἶγα[16] κατσίκα
ίντα αντων μεσαιωνική Κρητική τί
γιάιντα σύνδε μεσαιωνική Κρητική γιατί
μανίζω[17] ρήμα αρχαία μῆνις θυμώνω
αμάχη[18] ουσια μεσαιωνική Κρητική έχθρα
βεντέτα ουσια Λατινική vindicta εκδίκηση
είς[19][20] άρθρο αρχαία εἷς ένας
μιλιούνια ουσιαετ Λατινική milia χιλιάδες
κουτέντα ουσια μεσαιωνική Κρητική κολακείες
συβάζω[21] ρήμα αρχαία συμβιβάζω πείθω, φέρνω σε συμβιβασμό
αθιβολώ[22] ρήμα μεσαιωνική Κρητική κουβεντιάζω
ανιστορούμαι[23] ρήμα αρχαία ἱστορῶ θυμούμαι, διηγούμαι
σκιάς[24] επίρρ μεσαιωνική Κρητική τουλάχιστον
απής σύνδε μεσαιωνική Κρητική αφού, μετά
μήδε[25] σύνδε αρχαία μήδε[26] ούτε
ξά, έξα[27] ουσια αρχαία ἐξουσία δικαίωμα, ευθύνη
βεντέμα ουσια Ενετική vendemma συγκομιδή
μαντινιάδα ουσια Ενετική mantinada έμμετρο τετράστιχο
εδά επίρρ μεσαιωνική Κρητική τώρα
ντελόγο επίρρ μεσαιωνική Κρητική αμέσως
ντρέτα επίρρ Λατινική directa ίσια, ευθεία, μεταφορικά τίμια
ταχιά[28] επίρρ αρχαία ταχέα αύριο πρωί
οψάργας επίρρ μεσαιωνική Κρητική χθες βράδυ
πώδε επίρρ αρχαία ὧδε < ὡς + δέ προς τα εδώ, από αυτή τη μεριά
σιμά[29] επίρρ αρχαία σιμός κοντά
αλάργo επίρρ Λατινική largus μακριά
ποθές[30] επίρρ μεσαιωνική Κρητική πουθενά
δροσά αντων μεσαιωνική Κρητική τίποτα
θέτω[31] ρήμα αρχαία τίθημι ξαπλώνω
κλίνη[32] ουσια αρχαία κλίνη κρεβάτι
πέζα ουσια αρχαία πέζα[33] επίπεδο μέρος στην μέση γκρεμού
λέσκα[34] ουσια μεσαιωνική Κρητική χαράδρα
χάρακας[35][36] ουσια αρχαία χάραξ βράχος
μαδάρα[37] ουσια αρχαία μαδαρός βουνό χωρίς βλάστηση
μαδώ ρήμα αρχαία μαδαρός αποψιλώνω
εργώ ρήμα αρχαία εν-ῥιγῶ κρυώνω
σαλεύω[38] ρήμα αρχαία σαλεύω κινούμαι
αγλακώ[39] ρήμα μεσαιωνική Κρητική τρέχω
κεντώ[40] ρήμα μεσαιωνική Κρητική παίρνω φωτιά, καίω
άθος[41] ουσια αρχαία αίθος στάχτη
απύρι[42] ουσια αρχαία από-πυρ θειάφι
αλισάχνη ουσια αρχαία αλός άχνην[43] κρούστα αλατιού στους θύλακες των βράχων, πολύ αλμυρό
δράκα ουσια αρχαία δράττομαι χούφτα, πολύ μικρή ποσότητα
παίζω ρήμα αρχαία παίω κτυπώ
ξεβγάνω[44] ρήμα μεσαιωνική Κρητική σκοτώνω
απολλυμάρι[45] ουσια αρχαία απόλλυμι πτώμα, κουφάρι (προσβλητικό)
ξόδι[46] ουσια αρχαία ἐξόδιον κηδεία
ξενικός επίθε αρχαία ξενικός ο ξένος, από ξένη γη
αλαργινός επίθε Λατινική largus μακρινός
αλαργεύω ρήμα Λατινική largus απομακρύνομαι
σιμώνω[47] ρήμα αρχαία σιμός + ώνω πλησιάζω, κοντεύω
πορίζω ρήμα αρχαία πορεία+ίζω βγαίνω έξω
γιαγέρνω[48] ρήμα μεσαιωνική Κρητική επιστρέφω
μολάρω - έρνω ρήμα Ενετική molar φεύγω
μολαριτός μετοχ Ενετική molar λυμένος (από δεσμά)
πάντης[49] σύνδε μεσαιωνική Κρητική μήπως
θο, όθε πρόθε αρχαία όθεν προς
αμάλαγος[50] επίθε αρχαία αμάλακτος αγνός, άθικτος, ανέπαφος
μολεύω ρήμα μεσαιωνική Κρητική ατιμάζω, μολύνω
ξεκρίνω ρήμα αρχαία ξε-κρίνω ξεχωρίζω

ΠαραπομπέςΕπεξεργασία

  1. Le Répertoire de la linguasphère. Index des langues et communautés linguistiques.
  2. Hammarström, Harald. Forkel, Robert. Haspelmath, Martin και άλλοι., επιμ. (2016). «{{{name}}}». Glottolog 2.7. Jena: Max Planck Institute for the Science of Human History. http://glottolog.org/resource/languoid/id/cret1244. 
  3. Κρητικά Χρονικά, Τόμος ΙΕ'-ΙΣΤ', Τεύχος ΙΙΙ (1961-1962) Andre Mirambel Το πρόβλημα του κρητικού ιδιωματικού στοιχείου στη νεοελληνική λογοτεχνία, εκδότης Ανδρέας Γ. Καλοκαιρινός. σελ. 165
  4. Ερωτόκριτος (Α 849) «Θωρώ εξαναγιαγείρανε κ' ήρθαν τα περασμένα»
  5. Ερωτόκριτος (Β 1557) «Ωσά γεράκι όντε χυθεί, κι από ψηλά ξανοίγει»
  6. Απόκοπος (486) «και ως από λόγου μας γραφές αυτές βάστα μετ' έσου, από τον Άδη το πικρό και βλέπε μη σου πέσου.»
  7. Ερωτόκριτος (Δ 1046) «τίνος εκόπη η κεφαλή, τίνος το στήθι ενοίχτη·»
  8. Ερωτόκριτος (Α 1460) «Ωσά θωρώ, μπλιό δε γρικάς λογαριασμό κιανένα»
  9. Ερωτόκριτος (Β 1596) «και πώς κατέχω τ' άρματα, θαρρώ να μη σ' αρέσει»
  10. Ερωτόκριτος (Α 1986) «και γιατρικά πολλώ λογιώ πέμπει να του γυρεύγει.»
  11. Απόκοπος (138) «εκ τους εθάψαν εις την γη κ' επέψαν εις τον Άδη;»
  12. Ερωτόκριτος (Α 1307) «O Kύρης, να τηνε θωρεί να ν' έτσι αποδομένη, ασούσουμη κι ανέγνωρη, χλομή και μαραμένη»
  13. Ερωτόκριτος (Γ 119) «μα ώρες επά, κι ώρες εκεί τ' αμπώθουν οι ανέμοι»
  14. Απόκοπος (210) «Kυρά, και ίντα σε φελά να κάθεσαι 'ς το σπίτι, και να 'σαι εις τα σκοτεινά, σαν όρνιθα 'ς τη κοίτη;»
  15. Ιλιάδα (Β 459) «των δ', ως τ' ορνίθων πετεινων εθνεα πολλά»
  16. Ιλιάδα (Α 41) «ταύρων ἠδ᾿ αἰγῶν, τὸ δέ μοι κρήηνον ἐέλδωρ·»
  17. Ερωτόκριτος (Β 288) «νύχτα και μέρα πολεμά, ποτέ ντου δε μανίζει»
  18. Ριζίτικο, Kάστρο και πού ’ν’ οι πύργοι σου, στίχος 5, «Δεν έχω αμάχη τσι τουρκιάς, μήδε κακιά του χάρου»
  19. Ερωφίλη (Β 22) «γιατί καλιά δεν είναι ο γείς τίβοτση απο τον άλλο»
  20. Ερωτόκριτος (Α 260) «από ένα νέφαλο θολόν είς Kαβαλάρης βγαίνει.»
  21. Ερωτόκριτος (Α 1124) «ουδ' οι καρδιές συβάζουνται, μηδέ τα μάθια μοιάζουν»
  22. Ερωτόκριτος (Δ 1415) «Πολλώ λογιώ αθιβολές αλλήλως τως ελέγαν»
  23. Ερωφίλη (πρόλ. 75) «το ψές εδιάβει, το προχθές πλειό δεν ανιστοράται»
  24. Ερωτόκριτος (Γ 1380) «κι ουδέ ν' απλώσω μου'δωκες σκιάς το δακτύλι μόνον.»
  25. Ερωτόκριτος (Α 621) «Mα ουδέ τα ξόμπλια τ' ακριβά, μηδέ ψιλότης γράμμα,»
  26. Κώδικας της Γόρτυνας – VI 4, 9, 7, 35; X 28, 29 (Ο σύνδεσμος ‘’μήδε’’ της κρητικής διαλέκτου με ακριβώς τη ίδια σημασία)
  27. Ερωτόκριτος (Γ 843) «T' άλλα φαριά και τ' άρματα ας είναι εις την εξά σου»
  28. Ερωτόκριτος (Γ 1638) «και τό είναι σήμερο πρικύ, ταχιά'ναι σαν το μέλι.»
  29. Ερωτόκριτος (Ε 579) «Tούτο το μάκρος του καιρού, σιμά στο Δακτυλίδι»
  30. Eρωτόκριτος (Ε 1382) «η Xώρα όλη ενεγάλλιασε, ποθές δεν είχε πρίκα.»
  31. Ερωτόκριτος (Ε 514) «κ' είχε την πρίκα, να θωρεί, πού θέτει, πού κοιμάται»
  32. Eρωτόκριτος (Α 759) «Kαι απονωρίς στη κλίνη του ήθετε και κοιμούνταν»
  33. Ιλιάδα (Ω 272) «πέζη επί πρώτη»
  34. Ριζίτικο, Αγριμία κι αγριμάκια μου, στίχος 5, «Γκρεμνά 'ναι εμάς οι τόποι μας, λέσκες τα χειμαδιά μας»
  35. Eρωτόκριτος (Α 1612) «με κύματα άσπρα και θολά, βρυγιά ανακατωμένα, και τα χαράκια όντε κτυπούν κι αφρίζουν ένα-ν ένα.»
  36. Ριζίτικο, Σε ψηλό βουνό, στίχος 1, «Σε Ψηλό Βουνό, σε ριζιμιό χαράκι, ναι χαράκι»
  37. Βασίλης Σκουλάς - Χαιρετισμοί «Μαδάρες μου χανιώτικες, κορφή του Ψηλορείτη, και Λασηθιώτικα βουνά, γεια σου παντέρμη Κρήτη»
  38. Ερωτόκριτος (Β 1879) «Πόνο μεγάλο του'δωκε, μα δεν τονε σαλεύγει»
  39. Ερωτόκριτος (Α 1161) «φτάνει το λάφι, ως κι α' γλακά, και τα θεριά μερώνει,»
  40. Ερωτόκριτος (Α 90) «μέσα η καρδιά του ελάμπανε, τα σωθικά εκεντούσα'.»
  41. Ερωτόκριτος (Β 254) «καίγεται, κι άθος γίνεται, και πάλι ξανανιώνει.»
  42. Ερωτόκριτος (Δ 744) «κι όπού'χε δει λινόξυλα, εκεί ήβανε το απύρι»
  43. Οδύσσεια (Ε 403) «είλυτο δε πανθ άλός άχνη», Ιλιάδα (Δ 426) «Ως δ΄ ότε κύμα θαλάσσης μεγάλα βρέμει, αμφί δε τ`άκρας κυρτόν εόν κορυφούται, αποπτύει δ αλός άχνην»
  44. Απόκοπος (207) «Nα τες κινήσουν πολεμούν, να τες ξεβγάλουν πάσχουν»
  45. Μαντινάδα «Διάλε τʼ απολλυμάρι ντου του παλιοθραψανιώτη που κάνει τα σταμνιά βαρά και καταλούʼ ντη νιότη»
  46. Ερωφίλη (πρόλ. 84) «και αρπώ νυφάδες και γαμπρούς, γέροντες και κοπέλια, και κάνω ξόδια τσι χαρές και κλάυματα τα γέλια»
  47. Ερωτόκριτος (Β 95) «Ήρθεν η ώρα, κι ο Kαιρός ήφτασε και σιμώνει»
  48. Ερωτόκριτος (Γ 176) «κι απ' ό,τι πάρει ο είς τ' αλλού, κρατίζει και γιαγέρνει.»
  49. Ερωτόκριτος (Ε 613) «Kαι πάντης μη, όντε το κακό γενεί, κ' οι πονεμένοι»
  50. Ερωτόκριτος (Γ 1130) «Kι όρκο φρικτό ν' αμνόξομε και πάντα να κρατούμε, τον Πόθο μας αμάλαγο, ό,τι Kαιρό κι α' ζούμε.»

ΠηγέςΕπεξεργασία

  • Κορνάρος, Βιτσέντζος (1590-1610), Ερωτόκριτος 
  • Χορτάτσης, Γεώργιος (1595), Ερωφίλη 
  • Μπεργαδής (1519), Απόκοπος 

Διαβάστε επίσηςΕπεξεργασία

  • Χαραλαμπάκης, Χριστόφορος (2001). Κρητολογικά μελετήματα: Γλώσσα, λογοτεχνία, πολιτισμός. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. 
  • Κοντοσόπουλος, Ν. Γ. (2006). Γλωσσικός άτλας της Κρήτης: Γενική εισαγωγή και διαλεκτολογικοί χάρτες. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. 

Εξωτερικοί σύνδεσμοιΕπεξεργασία