Άνοιγμα κυρίου μενού

Το κυανιούχο νάτριο είναι ανόργανη χημική ένωση, ένα άλας του νατρίου με μοριακό χημικό τύπο NaCN. Σε κανονικές συνθήκες είναι λευκό στερεό, πολύ ευδιάλυτο στο νερό. Η μεγάλη συγγένεια της ρίζας του κυανίου με τα μέταλλα ευθύνεται για τη μεγάλη τοξικότητα αυτού όπως άλλων ευδιάλυτων στο νερό κυανιούχων αλάτων. Η κυριότερη χρήση του είναι η εξόρυξη χρυσού, που εκμεταλλεύεται αυτή την ιδιότητα. Με επίδραση οξέων απελευθερώνει δηλητηριώδες αέριο υδροκυάνιο:

Κυανιούχο νάτριο
Γενικά
Όνομα IUPAC Κυανιούχο νάτριο
Χημικά αναγνωριστικά
Χημικός τύπος NaCN
Μοριακή μάζα 49,0072 amu
Αριθμός CAS 143-33-9
SMILES [C-]#N.[Na+]
InChI InChI=1S/CN.Na/c1-2;/q-1;+1
Αριθμός EINECS 205-599-4
Αριθμός RTECS VZ7525000
Αριθμός UN 1689
PubChem CID 8929
ChemSpider ID 8587
Φυσικές ιδιότητες
Σημείο τήξης 563,7 °C (836,9 K)
Σημείο βρασμού 1496 °C (1769 K)
Πυκνότητα 1,5955 gr/cm3
Διαλυτότητα
στο νερό
48,15 gr/100 ml (10 °C)
63,7 gr/100 ml (25 °C)
Διαλυτότητα
σε άλλους διαλύτες
διαλυτό σε: αμμωνία, μεθανόλη, αιθανόλη,
ελάχιστα διαλυτό στο διμεθυλομεθαναμίδιο
Δείκτης διάθλασης ,
nD
1,452
Εμφάνιση λευκό στερεό
Χημικές ιδιότητες
pKa 4,5 (εξάυδρο)
Εκτός αν σημειώνεται διαφορετικά, τα δεδομένα αφορούν υλικά υπό κανονικές συνθήκες περιβάλλοντος (25°C, 100 kPa).
NaCN + H2SO4 → HCN + NaHSO4

Παραγωγή και χημικές ιδιότητεςΕπεξεργασία

Το κυανιούχο νάτριο παράγεται με την επίδραση καυστικού νατρίου σε υδροκυάνιο[1]:

HCN + NaOH → NaCN + H2O

Η παγκόσμια παραγωγή εκτιμήθηκε σε 500 χιλιάδες τόνους το έτος 2006. Παλαιότερα παρασκευαζόταν με τη μέθοδο Castner-Kellner, που βασίζεται στην αντίδραση αμιδίου του νατρίου με άνθρακα σε υψηλές θερμοκρασίες:

NaNH2 + C → NaCN + H2

Η δομή του στερεού NaCN σχετίζεται με αυτή του χλωριούχου νατρίου.[2] Το κυανιούχο κάλιο (KCN) έχει επίσης παρόμοια δομή. Το κάθε κατιόν Na+ σχηματίζει δεσμούς π με δύο ομάδες ανιόντων CN, καθώς και δύο «κεκαμμένους» δεσμούς Na---CN και άλλους δύο Na---NC.[3]

Επειδή το άλας αυτό προέρχεται από ασθενές οξύ, μετατρέπεται εύκολα σε υδροκυάνιο με υδρόλυση: ακόμα και το υγρό στερεό NaCN εκλύει μικροποσότητες υδροκυανίου στον αέρα, κάτι που τού προσδίδει τη χαρακτηριστική οσμή πικραμυγδάλου (η αντίληψη αυτής της οσμής προϋποθέτει γενετική προδιάθεση[4]). Το κυανιούχο νάτριο αντιδρά με όλα τα ισχυρά οξέα απελευθερώνοντας υδροκυάνιο. αυτό προσθέτει στην επικινδυνότητά του. Η τοξικότητά του αναιρείται πιο αποτελεσματικά με υπεροξείδιο του υδρογόνου (H2O2), με το οποίο αντιδρά παράγοντας κυανικό νάτριο (NaOCN) και νερό[1]:

NaCN + H2O2 → NaOCN + H2O

ΕφαρμογέςΕπεξεργασία

Εξόρυξη ευγενών μετάλλωνΕπεξεργασία

Το κυανιούχο νάτριο έχει ως κύρια χρήση του από τον άνθρωπο την εξαγωγή χρυσού και άλλων πολυτιμων μετάλλων στην εξορυκτική βιομηχανία. Αυτή η εφαρμογή εκμεταλλεύεται τη μεγάλη συγγένεια του μονοσθενούς χρυσού με το κυάνιο, η οποία επάγει την οξείδωση του στοιχειακού χρυσού και τη διάλυσή του με την παρουσία οξυγόνου (του αέρα) και νερού, οπότε δημιουργείται το άλας κυανιούχος νατριοχρυσός (sodium gold cyanide ή gold sodium cyanide) μαζί με υδροξείδιο του νατρίου:

4 Au + 8 NaCN + O2 + 2 H2O → 4 Na[Au(CN)2] + 4 NaOH

Μια παρόμοια διαδικασία χρησιμοποιεί κυανιούχο κάλιο (KCN) για την παραγωγή κυανιούχου καλιοχρυσού (KAu(CN)2). Λίγες άλλες μέθοδοι υπάρχουν για την εξαγωγή χρυσού από πετρώματα.

Ως πρόδρομος άλλων ενώσεωνΕπεξεργασία

Αρκετές χημικές ενώσεις με εμπορική σημασία μπορούν να παραχθούν από το NaCN, όπως το χλωριούχο κυάνιο και πολλά νιτρίλια. Στην οργανική σύνθεση, χρησιμοποιείται για την παρασκευή νιτριλίων που απαντούν ευρύτατα σε πολλά ειδικά χημικά προϊόντα, όπως τα φαρμακευτικά.

Περιθωριακές χρήσειςΕπεξεργασία

Εξαιτίας της υψηλής τοξικότητάς του για τους περισσότερους αερόβιους οργανισμούς, το κυανιούχο νάτριο χρησιμοποιείται για τη γρήγορη θανάτωση ή ακινητοποίησή τους, όπως π.χ. στην αλιεία (όπου η χρήση του πάντως απαγορεύεται στις περισσότερες χώρες) και στη συλλογή εντόμων σε γυάλες από εντομολόγους.

ΤοξικότηταΕπεξεργασία

Το κυανιούχο νάτριο (όπως και άλλα ευδιάλυτα στο νερό κυανιούχα άλατα) συγκαταλέγεται ανάμεσα στα ταχύτερης δράσεως γνωστά δηλητήρια. Το NaCN παρεμποδίζει ισχυρά την κυτταρική αναπνοή, επιδρώντας στη μιτοχονδριακή οξειδάση του κυτοχρώματος και αποτρέποντας έτσι τη μεταφορά ηλεκτρονίων. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα μειωμένο οξειδωτικό μεταβολισμό και χρήση του οξυγόνου. Μια δόση 200 ως 300 χιλιοστών του γραμμαρίου (μιλιγκράμ) κυανιούχου νατρίου μπορεί να είναι θανατηφόρος για έναν άνθρωπο.

Δείτε επίσηςΕπεξεργασία

ΠαραπομπέςΕπεξεργασία

  1. 1,0 1,1 Andreas Rubo, Raf Kellens, Jay Reddy, Norbert Steier, Wolfgang Hasenpusch: «Alkali Metal Cyanides» στην Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry 2006 Wiley-VCH, Weinheim, Germany. doi:10.1002/14356007.i01_i01
  2. Wells, A.F.: Structural Inorganic Chemistry, Clarendon Press, Οξφόρδη 1984.
  3. H.T. Stokes; D.L. Decker; H.M. Nelson; J.D. Jorgensen (1993). «Structure of potassium cyanide at low temperature and high pressure determined by neutron diffraction». Phys. Rev. B 47 (17): 11082–11092. doi:10.1103/PhysRevB.47.11082. 
  4. «Cyanide, inability to smell» στην Online Mendelian Inheritance in Man

Εξωτερικοί σύνδεσμοιΕπεξεργασία

Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα Sodium cyanide της Αγγλικής Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0. (ιστορικό/συντάκτες).