Κώστας Σπέρας

Έλληνας συνδικαλιστής

Ο Κώστας Σπέρας (1893 - 1943) ήταν Έλληνας συνδικαλιστής, πολιτικός, ιδρυτικό στέλεχος του ΣΕΚΕ και της ΓΣΕΕ καθώς και ο οργανωτής της εξέγερσης της Σερίφου. Η ιδεολογική του διαδρομή ξεκίνησε από τον αναρχοσυνδικαλισμό καθώς και τον επαναστατικό συνδικαλισμό και έφτασε στον εθνικοσοσιαλισμό. Εκτελέστηκε από τον ΕΛΑΣ το 1943.

Κώστας Σπέρας
Γενικές πληροφορίες
Γέννηση1893[1]
Σέριφος
Θάνατος1943[1]
δημοτική ενότητα Μάνδρας Αττικής
Χώρα πολιτογράφησηςΕλλάδα
Εκπαίδευση και γλώσσες
Ομιλούμενες γλώσσεςΝέα ελληνική γλώσσα
Πληροφορίες ασχολίας
Ιδιότητασυνδικαλιστής
Πολιτική τοποθέτηση
Πολιτική ιδεολογίαΑναρχισμός

Νεανικά χρόνιαΕπεξεργασία

Γεννήθηκε στη Σέριφο το 1893. Το 1907 εγκαταστάθηκε στην Αλεξάνδρεια όπου φοίτησε στο Λεόντειο Λύκειο ενώ αργότερα μετακόμισε στο Κάιρο όπου εργάστηκε ως καπνεργάτης. Στο Κάιρο ήρθε σε επαφή με τις ιδέες του Αναρχοσυνδικαλισμού και του Επαναστατικού Συνδικαλισμού.

Όταν επέστρεψε στην Ελλάδα το 1910, συμμετείχε στη δημιουργία του Εργατικού Κέντρου της Αθήνας καθώς και του Σοσιαλιστικού Κέντρου Αθήνας. Το 1914 συμμετείχε ως καπνεργάτης στην απεργία της Καβάλας και για τη δράση του φυλακίστηκε στις φυλακές Τρίπολης[2].

Στην εξέγερση της ΣερίφουΕπεξεργασία

Τον Ιούνη του 1916 ο Σπέρας προσκλήθηκε από τους μεταλλορύχους της Σερίφου για να τους βοηθήσει στην διεκδίκηση των εργασιακών δικαιωμάτων τους.[3] Εκεί πρωτοστάτησε στη δημιουργία του τοπικού "Σωματείου Εργατών Μεταλλευτών Σερίφου" εκλεγόμενος πρώτος Πρόεδρος του. Λόγω των άθλιων συνθηκών κάτω από τις οποίες εργάζονταν και λόγω της υψηλής θνησιμότητας των εργατών, το Σωματείο προχώρησε σε γενική απεργία στο νησί. Η απεργία αυτή υπήρξε ιδιαίτερα δυναμική και ριζοσπαστική για την εποχή της και κατέληξε σε γενικευμένη εξέγερση γνωστή ως Εξέγερση της Σερίφου. Για τπν σκοπό αυτό μετέβη επικεφαλής επιτροπής στην Αθήνα, όπου και συναντήθηκε με τον υπουργό Οικονομικών Γεώργιο Π. Ράλλη, στον οποίο και παρέδωσε σχετικό υπόμνημα με τις θέσεις των απεργών.

Ο Σπέρας κάλεσε ανεπιτυχώς τις δυνάμεις της Αντάντ να επέμβουν[4]. Λόγω των συγκρούσεων με τη χωροφυλακή υπήρξαν οκτώ νεκροί και δεκάδες τραυματίες και από τις δύο πλευρές αλλά και μερική ικανοποίηση των αιτημάτων των μεταλλωρύχων. Ο ίδιος ο Σπέρας κατέφυγε στην Σερβία όπου εκεί συνελήφθη και παραδόθηκε από τις Σερβικές αρχές στην Κυβέρνηση της Εθνικής Αμύνης. Παρέμεινε φυλάκισμενος για πέντε μήνες και απελευθερώθηκε τον Ιανουάριο του 1917, οπότε και επέστρεψε στην Σέριφο. Η μη δίωξη του ενδεχομένως να σχετίζεται με την φιλική προς την Ανταντ θέση, της εξέγερσης της Σερίφου, ενώ κατά τον ίδιο η απελευθέρωσή του οφειλόταν στην παρέμβαση των Βρετανών.[5][6]

Τον Μάρτιο του 1917, και ύστερα από δύο απόπειρες οργάνωσης νέας απεργείας, συνελήφθη και φυλακίστηκε στη Σύρο για να απελευθερωθεί τελικώς μέσα στον ίδιο χρόνο.[6]

Αναρχοσυνδικαλιστική δράσηΕπεξεργασία

Το 1918 ο Σπέρας συμμετείχε στην ίδρυση τόσο της ΓΣΕΕ όσο και του ΣΕΚΕ. Στην ίδρυση της ΓΣΕΕ πήρε πρώτος το λόγο και υποστήριξε την αναρχοσυνδικαλιστική άποψη[7] (μαζί με τον Σταύρο Κουχτσόγλους) ότι η συνομοσπονδία πρέπει να ασχολείται μόνο με εργατικά θέματα και όχι με την πολιτική[8]. Παράλληλα στο συνέδριο του κόμματος το 1920 μαζί με τους Ευάγγελο Παπαναστασίου και Ιωάννη Φανουράκη εναντιώθηκαν στη συμμετοχή του κόμματος στο κοινοβούλιο[9].

Την εποχή αυτή υποστήριξε την ένταξη της ΓΣΕΕ και του ΣΕΚΕ στην Κομμουνιστική Διεθνή. Το 1920 επιχείρησε να ιδρύσει σε Συνδιάσκεψη, την Ομοσπονδία Μεταλλωρύχων και Ανθρακωρύχων. Επιπλέον στα πλαίσια της ΓΣΕΕ και του ΣΕΚΕ, ο Σπέρας υποστήριζε την άποψη πως τα Σωματεία θα πρέπει να είναι αποσυνδεδεμένα από κόμματα αναθεωρώντας παλαιότερες του απόψεις. Την ίδια χρονιά διαγράφηκε ως "αντικομματικό στοιχείο" από το ΣΕΚΕ[10] με την ια' απόφαση του [11][12].

Μεταγενέστερη ΔράσηΕπεξεργασία

Μετά την διαγραφή του από το ΣΕΚΕ συμμετείχε στη κίνηση της "Νέας Ζωής", η οποία είχε προσανατολισμό προς την Τρίτη Διεθνή[13] και το 1922 συμμετείχε στη δημιουργία του Ανεξάρτητου Εργατικού Κόμματος. Από το 1923 το ΑΕΚ συνδέθηκε με το σοσιαλιστικό κόμμα και συνεργάστηκε με την Δημοκρατική Ένωση στις εκλογές.[14] Στους εορτασμούς της Πρωτομαγιάς του 1924 από το Εργατικό Κέντρο Αθηνών, ο Σπέρας συνελήφθη μαζί με άλλα εργατικά στελέχη[15]. Άποψη του Σπέρα εκείνη την περίοδο, ήταν πως η Εργατική τάξη όφειλε να κάνει μόνο οικονομικούς αγώνες και όχι πολιτικούς.

Από το 1925 ήταν ένας από τους πιο φανατικούς υποστηρικτές της αποπολιτικοποίησης των Συνδικάτων[16]. Την ίδια περίοδο ο Σπέρας στήριξε το δικτατορικό καθεστώς του Παγκάλου και συνεργάστηκε με τις στρατιωτικές δυνάμεις[17], ενώ σύμφωνα με ορισμένους ιστορικούς πραγματοποιείται και η μεγάλη ιδεολογικοπολιτική μεταστροφή του Σπέρα και η ένταξή του στις αρχές ασφαλείας[18]. Το 1926 ο Σπέρας επικεφαλής αστυνομικών εισβάλει στο Γ' Συνέδριο της ΓΣΕΕ και συλλαμβάνει τους Κομμουνιστές αντιπροσώπους[19][20]. Εξαιτίας της στάσης του διαγράφεται από τη ΓΣΕΕ[21]. Την ίδια χρονιά ήταν μάρτυρας κατηγορίας ενάντια στα στελέχη του ΚΚΕ (π.χ Παντελής Πουλιόπουλος) για τη θέση τους στο θέμα της αυτονομίας της Μακεδονίας. [22] [23][24]. Υπήρξε μάρτυρας κατηγορίας στην δίκη για την απαγόρευση της Ενωτικής ΓΣΕΕ[25]. Στις εκλογές του 1926 ως υποψήφιος βουλευτής  Α΄ Αθηνών με το Ανεξάρτητο Εργατοεπαγγελματικό Κόμμα πήρε 5 ψήφους.[26]

Στο εθνικοσοσιαλιστικό κόμμαΕπεξεργασία

Στη δεκαετία του '30 εντάχθηκε στο φασιστικό Εθνικοσοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδας του Γεωργίου Μερκούρη [27][28], αρθρογραφώντας στην εφημερίδα Εθνική Σημαία επηρεασμένος από τον Γεώργιο Σορέλ[29]. Το 1938, επι καθεστώτος Μεταξά, συνελήφθη με την κατηγορία ότι διέπραξε ποινικό αδίκημα[30] και φυλακίστηκε στις αγροτικές φυλακές Σκοπέλου όπου επιβαρύνθηκε πολύ σοβαρά η υγεία του.

Στην ΚατοχήΕπεξεργασία

Μαζί με τους Ευαγγέλου και Καλύβα είχε πολιτικές σχέσεις με τον συνεργάτη των κατοχικών δυνάμεων[31] Ανδρέα Κονδάκη, πρώην ανώτερο αξιωματικό του Ελληνικού Στρατού και ανήκε στην συνδικαλιστική παράταξη Καλύβα. Το 1943 είχε σχέσεις με το συνδικαλιστικό[32] τμήμα του ΕΔΕΣ Αθήνας[33] και με οργάνωση του Μερκούρη [34]. Τέλη Οκτωβρίου του 1943, ενώ ταξίδευε μαζί με τον ανθυπολοχαγό του Ελληνικού Στρατού Απόστολο Κοκμάδη[35] για τη δημιουργία ή σε προσχώρηση αντάρτικων ομάδων ενάντια στο ΕΑΜ, συνελήφθησαν στη Μάνδρα Αττικής από άνδρες του Καπετάνιου του 1/34 Τάγματος του ΕΛΑΣ Γεωργίου Μπουτσίνη (Νικήτα),[36] ενώ ο Ριζοσπάστης στις 25/10/43 ανάφερε τη σύλληψη του Σπέρα ως απεσταλμένου της ομάδας του γιατρού Ιωάννη Λαζαρή[37] (πρώην προέδρου του παραρτήματος Αθήνας, της φασιστικής οργάνωσης ΕΕΕ)[38]του ΕΔΕΣ.[39] Έπειτα προωθήθηκαν στην έδρα του 34ού συντάγματος του ΕΛΑΣ με καπετάνιο τον Ανδρέα Μουντρίχα στα Δερβενοχώρια όπου ο Σπέρας εκτελέστηκε μετά την εξακρίβωση της ταυτότητας του[40].

Δημόσια μνήμηΕπεξεργασία

Μετά τα Δεκεμβριανά η διορισμένη από το κράτος ΓΣΕΕ συμπεριέλαβε την εκτέλεση Σπέρα στην έκθεση της στην επιτροπή Σίτριν[41].

Το 2001 επανεκδόθηκε από τις εκδόσεις "Βιβλιοπέλαγος" το φυλλάδιο σχετικά με τα γεγονότα της Σερίφου που έγραψε ο Σπέρας κατά τη διάρκεια της φυλάκισής του στη Σύρο και εξέδωσε το 1919 στην Αθήνα υπό τον τίτλο "Η απεργία της Σερίφου, ήτοι Αφήγησις των αιματηρών σκηνών της 21ης Αυγούστου 1916 εις τα μεταλλωρυχεία του Μεγάλου Λειβαδίου της Σερίφο". Η περιγραφή, ωστόσο, των γεγονότων από τον Σπέρα έχει αμφισβητηθεί ως προς την ιστορική της ακρίβεια.[42]

Στο Μεγάλο Λιβάδι της Σερίφου η προτομή του Σπέρα ανεγέρθηκε το 2009[43]. Επίσης έχουν κυκλοφορήσει λογοτεχνικά βιβλία για τη δράση του[44] ενώ ο Χρήστος Θηβαίος κυκλοφόρησε δισκογραφική δουλειά εμπνευσμένη στη δράση του στην εξέγερση της Σερίφου[45].

Διαφορετικές απόψεις για τον ΣπέραΕπεξεργασία

Η δράση του Σπέρα θεωρείται αμφιλεγόμενη[3]. Διαφορετικές εκτιμήσεις υπάρχουν και από τμήματα της Αναρχίας και της Αριστεράς, που υποστηρίζουν πως ο Σπέρας υπήρξε μέχρι το τέλος του, ένας σταθερός αγωνιστής του Αναρχισμού (ή του Σοσιαλισμού), ο όποιος δολοφονήθηκε με ειδεχθή τρόπο από τον ΕΛΑΣ ή την ΟΠΛΑ γιατί είχε διαφορετική άποψη για τον σοσιαλισμό ως συνεπής αναρχοσυνδικαλιστής[46] ή (και) ότι εκτελέστηκε αφού ανήκε σε ευρύτερη δράση εναντίον του "απολυταρχικού" ΚΚΕ[47].

Τον Μάιο του 2020, ο πρώην υπουργός Ανδρέας Ανδριανόπουλος αναφέρθηκε στην δολοφονία του Σπέρα από την ΟΠΛΑ, ως παράδειγμα της τύχης των "πραγματικών αριστερών αγωνιστών".[48]

ΠαραπομπέςΕπεξεργασία

  1. 1,0 1,1 1,2 Faceted Application of Subject Terminology. 1604555. Ανακτήθηκε στις 9  Οκτωβρίου 2017.
  2. Η ΑΠΕΡΓΙΑ ΤΗΣ ΣΕΡΙΦΟΥ ΗΤΟΙ ΑΦΗΓΗΣΙΣ ΤΩΝ ΑΙΜΑΤΗΡΩΝ ΣΚΗΝΩΝ ΤΗΣ 21ης ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 1916 ΕΙΣ ΤΑ ΜΕΤΑΛΛΩΡΥΧΕΙΑ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΛΕΙΒΑΔΙΟΥ ΤΗΣ ΣΕΡΙΦΟΥ ΣΠΕΡΑΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ, πρόλογος Λεονάρδος Κόττης, εκδόσεις βιβλιοπέλαγος
  3. 3,0 3,1 Παπαστεφανάκη Λήδα, Η Φλέβα της Γής, Τα μεταλλεία της Ελλάδας, 19ος - 20ος αιώνας, εκδόσεις Βιβλιόραμα, Αθήνα 2017, σελ. 248 - 249
  4. ΣΕΡΙΦΟΣ Ένα εργατικό Κιλελέρ η απεργία των μεταλλωρύχων στα 1916, Δώρας ΜΟΣΧΟΥ Ριζοσπάστης 31 Αυγούστου 2003
  5. Η οργάνωση Αρχείον του Μαρξισμού (1919-1934), κοινωνικοί αγώνες, πολιτική οργάνωση, ιδεολογία και πολιτισμικές πρακτικές στα εργατικά στρώματα της μεσοπολεμικής Ελλάδας, Πανεπιστήμιο Κρήτης, Κώστας Παλούκης, διδακτορική διατριβή 2017 σελ. 172
  6. 6,0 6,1 Παπαστεφανάκη Λήδα, ο.π., σελ. 258 - 259
  7. Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα από το 1875-1974 ΙΙ Ιδέες και κινήσεις για την οικονομική και πολιτική οργάνωση της εργατικής τάξης (1907-1925), Β' Μέρος: Από το ΣΕΚΕ στο ΚΚΕ, Συγγραφέας: Παναγιώτης Χ. Νούτσος, Εκδότης: Γνώση σελ 143
  8. Γιάνη Κορδάτου, Ιστορία του Ελληνικού Εργατικού Κινήματος Ζ' έκδοση. Εκδόσεις Μπουκουμάνη Αθήνα σελ 305 & 307
  9. Γ. Κορδάτου Μεγάλη Ιστορία της Ελλάδας, Νεώτερη Ε2 1900-1924, εκδόσεις 20ός αιώνας σελ 537
  10. Οι αναρχοσυνδικαλιστές στο ΣΕΚΕ, Για Μια Ιστορία του Αναρχικού Κινήματος του Ελλαδικού Χώρου Αρχειοθετήθηκε 2011-08-27 στο Wayback Machine., ιστοσελίδα http://www.anarkismo.net/ ανακτήθηκε 25/8/2014
  11. ΚΚΕ επίσημα κείμενα, εκδόσεις 1974 τόμος Α' σελ 63
  12. Θεόδωρος Μπενάκης: Δημήτρης Γιωτόπουλος: Μια πορεία από τον επαναστατικό στο φιλελεύθερο Σοσιαλισμό, Εκδόσεις Κούριερ Εκδοτική σελ 19
  13. Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα από το 1875-1974 ΙΙ Ιδέες και κινήσεις για την οικονομική και πολιτική οργάνωση της εργατικής τάξης (1907-1925), Β' Μέρος : Από το ΣΕΚΕ στο ΚΚΕ, Συγγραφέας: Παναγιώτης Χ. Νούτσος, Εκδότης: Γνώση σελ 115
  14. Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα από το 1875-1974 ΙΙ Ιδέες και κινήσεις για την οικονομική και πολιτική οργάνωση της εργατικής τάξης (1907-1925), Β' Μέρος : Από το ΣΕΚΕ στο ΚΚΕ, Συγγραφέας: Παναγιώτης Χ. Νούτσος, Εκδότης: Γνώση σελ 114
  15. Η αιματοβαμμένη Πρωτομαγιά του 1924 και η δολοφονία του κομμουνιστή Σωτήρη Παρασκευαΐδη Του Γιώργου Αλεξάτου ανακτήθηκε στις 21/11/2014
  16. Δημήτρης Λιβιεράτος: Κοινωνικοί Αγώνες στην Ελλάδα, 1923-1927,Επαναστατικές εξαγγελίες,εκδόσεις Κομμούνα, σελ. 131-132
  17. Η οργάνωση Αρχείον του Μαρξισμού (1919-1934), κοινωνικοί αγώνες, πολιτική οργάνωση, ιδεολογία και πολιτισμικές πρακτικές στα εργατικά στρώματα της μεσοπολεμικής Ελλάδας, Πανεπιστήμιο Κρήτης, Κώστας Παλούκης, διδακτορική διατριβή 2017 σελ 173
  18. Γιάνης Κορδάτος:Μεγάλη Ιστορία της Ελλάδας, τόμος Ε’ 1900-1924, σελίδα 614
  19. Δημήτρης Λιβιεράτος: 90 Χρόνια της ΓΣΕΕ,ΑΡ.ΙΣΤΟ.Σ.
  20. Αβραάμ Μπεναρόγια: Η Πρώτη Σταδιοδρομία του Ελληνικού Προλεταριάτου,εκδόσεις Ολκός, Αθήνα 1975, σελίδα 179
  21. «Ιστορικό Λεξικό του Ελληνικού Εργατικού κινήματος» Γιώργος Αλεξάτος, Εκδόσεις Γειτονιές του Κόσμου σελ 401
  22. Κόκκινος Δεκέμβρης Τάσος Κωστόπουλος Το ζήτημα της επαναστατικής βίας, εκδόσεις Βιβλιόραμα 2016 σελ 134
  23. Οι δίκες για το Μακεδονικό κατά στελεχών του ΚΚΕ (1925-1927) – Πρακτικά, Κεφάλαιο 3, Αντώνης Αρβανίτης Αθήνα 2018, ιδιωτική έκδοση
  24. εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ, 24-2-1926 φύλλο 1
  25. Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα από το 1875-1974 ΙΙΙ Η εδραίωση του «μαρξισμού-λενινισμού» και οι αποκλίνουσες ή ετερογενείς επεξεργασίες (1926-1955) Συγγραφέας: Παναγιώτης Χ. Νούτσος, Εκδότης: Γνώση σελ 143
  26. ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΤΩΝ ΒΟΥΛΕΥΤΙΚΩΝ ΕΚΛΟΓΩΝ. ΤΗΣ 7ΗΣ ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 1926. Ν. 346 - 1. RÉPUBLIQUE HELLÉNIQUE. Σελίδα 167
  27. Η οργάνωση Αρχείον του Μαρξισμού (1919-1934), κοινωνικοί αγώνες, πολιτική οργάνωση, ιδεολογία και πολιτισμικές πρακτικές στα εργατικά στρώματα της μεσοπολεμικής Ελλάδας, Πανεπιστήμιο Κρήτης, Κώστας Παλούκης, διδακτορική διατριβή 2017 σελ 175
  28. Οι Έλληνες <<Φασίστες>>. Οι Φασιστικές και Εθνικοσοσιαλιστικές οργανώσεις στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου (1927-1936) ΙΑΚΩΒΟΣ ΠΕΡ. ΧΟΝΔΡΟΜΑΤΙΔΗΣ Εκδόσεις Πελασγός Αθήνα 2013 σελ 161
  29. Η οργάνωση Αρχείον του Μαρξισμού (1919-1934), κοινωνικοί αγώνες, πολιτική οργάνωση, ιδεολογία και πολιτισμικές πρακτικές στα εργατικά στρώματα της μεσοπολεμικής Ελλάδας, Πανεπιστήμιο Κρήτης, Κώστας Παλούκης, διδακτορική διατριβή 2017 σελ 171
  30. Αναμνήσεις "Εβδομήντα χρόνια κάτω από τη σημαία της σοσιαλιστικής επανάστασης" Α. Στίνας εκδόσεις Ύψιλον, 1985 σελ.30
  31. Η μαύρη σκιά στην Ελλάδα Εθνικοσοσιαλιστικές και φασιστικές οργανώσεις στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου και της Κατοχής (1941-1944) Ιάκωβος Περ. Χονδροματίδης Περισκόπιο, 2001
  32. "Ναπολέων Ζέρβας «Ο Μισθοφόρος» Από τα απόρρητα αρχεία του ΕΔΕΣ, εκδόσεις ΦΙΛΙΣΤΩΡ-2005, σελ 75.
  33. Κόκκινος Δεκέμβρης Τάσος Κωστόπουλος Το ζήτημα της επαναστατικής βίας, εκδόσεις Βιβλιόραμα 2016 σελ 134-5
  34. Μόνιμοι Αξιωματικοί στον ΕΛΑΣ,οικειοθελώς ή εξ'ανάγκης εκδόσεις Αλφειός,σελ 414
  35. Μόνιμοι Αξιωματικοί στον ΕΛΑΣ,ό.π
  36. Μπουτσίνης, Γιώργος (2019). Το Αντάρτικο στην Αττική 1941-1945, τ. α΄. Αθήνα: Άνω Τελεία. σελ. 235. ISBN 9786188460720. 
  37. Ο σφαγιασμός των αρχειομαρξιστών της περιοχής του Αγρινίου από τον ελληνικό σταλινισμό. Γιάννης Η. Καρύτσας Άρδην, 2002 σελ 108
  38. Κόκκινος Δεκέμβρης Τάσος Κωστόπουλος Το ζήτημα της επαναστατικής βίας, εκδόσεις Βιβλιόραμα 2016 σελ 151, υποσημείωση 181
  39. Κόκκινος Δεκέμβρης Τάσος Κωστόπουλος Το ζήτημα της επαναστατικής βίας, εκδόσεις Βιβλιόραμα 2016 σελ 151
  40. Μπουτσίνης (2019). σελ. 235-236
  41. Τάσος Κωστόπουλος, Κόκκινος Δεκέμβρης Το ζήτημα της επαναστατικής βίας, εκδόσεις Βιβλιόραμα 2016 σελ 133-4
  42. Παπαστεφανάκη Λήδα, ο.π., σελ. 250
  43. [Σέριφος: 100 χρόνια από την αιματηρή απεργία – Η πρώτη εφαρμογή του οκταώρου 14 ΜΑΪΟΥ 2016 http://www.ert.gr/eidiseis/ellada/kinonia/serifos-100-chronia-apo-tin-ematiri-apergia-i-proti-efarmogi-tou-oktaorou/ Αρχειοθετήθηκε 2019-01-10 στο Wayback Machine.]
  44. Μόχθος και οργή στη Σέριφο του 1916 ιστοσελίδα avgi.gr, ανακτήθηκε στις 25/8/2014
  45. εφημερίδα Ελευθεροτυπία, Αιχμάλωτοι της αισιοδοξίας, ανακτήθηκε στις 19/11/2014
  46. Στίνας, ό.π.
  47. Anarchy in Athens: An ethnography of militancy, emotions and violence By Nicholas Apoifis [1]
  48. Ανδριανόπουλος, Ανδρέας (20 Μαΐου 2020). «Η τύχη των αγωνιστών». in.gr. Ανακτήθηκε στις 14 Οκτωβρίου 2020.