Οργάνωση Χ

Παραστρατιωτική φιλομοναρχική οργάνωση που πρωτοστάτησε στη Λευκή Τρομοκρατία

Η Οργάνωση Χ ήταν φιλομοναρχική αντικομμουνιστική οργάνωση που έδρασε στην Αττική κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Ιδρυτής και αρχηγός της υπήρξε ο Γεώργιος Γρίβας. Τα μέλη της οργάνωσης ήταν γνωστά ως Χίτες. Ο ιστορικός Χάγκεν Φλάισερ για τη δράση της στη κατοχή παραπέμπει σε αναφορά του Βρετανού αντισυνταγματάρχη Ρούφους Σέπαρντ, που την είχε ορίσει διαδοχικά ως «ημικουίσλινγκ» (ημιδωσιλογική) και «κουίσλινγκ» (δωσιλογική)[2]. Στα Δεκεμβριανά συγκρούστηκε με τον ΕΛΑΣ στο Θησείο, από όπου απαγκιστρώθηκε μετά από επέμβαση βρετανικών αρμάτων. Μετά την απελευθέρωση, η οργάνωση μαζικοποιήθηκε και τα μέλη της συμμετείχαν στη Λευκή Τρομοκρατία εναντίον κομμουνιστών και αντιμοναρχικών.

Οργάνωσις «Χ»
Συμμετείχε στα Δεκεμβριανά και στη Λευκή Τρομοκρατία
Flag of Grivas Organization X updated.svg
Η φερόμενη ως σημαία της Οργάνωσης Χ
Ενεργό1943-1950
ΙδεολογίαΜοναρχισμός
Αντικομμουνισμός
Ελληνικός εθνικισμός
ΗγέτηςΓεώργιος Γρίβας
ΑρχηγείοΝηλέως 1, Θησείο, Αθήνα
Δύναμη
  • 900 μέλη (Δεκέμβριος 1943)
  • 2450 μέλη (Άνοιξη 1944)
  • ~50.000 μέλη(1946)
ΥπαγωγήΠανελλήνιος Απελευθερωτικός Σύνδεσμος
Προήλθε απόΆγνωστος Μεραρχία
Αντικαταστάθηκε απόΕθνικόν Αγροτικόν Κόμμα Χιτών
ΣύμμαχοιΤην περίοδο της Κατοχής

Την περίοδο των Δεκεμβριανών

Αντίπαλοι
ΣυμπλοκέςΔεκεμβριανά,Λευκή Τρομοκρατία (Ελλάδα)
Προκήρυξη της Οργάνωσης «Χ»
Η έδρα της Οργάνωσης το 2021, επί της Οδού Νηλέως 1 στο Θησείο

Μετά τη Λευκή Τρομοκρατία, η οργάνωση απέκτησε πολιτικό σκέλος με το οποίο συμμετείχε στις εκλογές του 1946 και του 1950, χωρίς να εκλέξει κάποιο βουλευτή. Κατά το τέλος του 1946 ξεκίνησε να δρα στη Κύπρο. Η δράση της οργάνωσης και του κυπριακού παραρτήματος της, σταμάτησε το 1950 και ταυτίστηκε στη συλλογική συνείδηση με τον αντικομμουνισμό, τον αντικοινοβουλευτισμό και το φιλομοναρχισμό[3]

Ίδρυση και δομή  Επεξεργασία

Προπομπός της οργάνωσης «Χ» υπήρξε η οργάνωση «Άγνωστος Μεραρχία», η οποία συστάθηκε τον Μάιο[4] ή τον Ιούνιο του 1941[5] στην Αθήνα από τους Στρατηγούς Γεώργιο Λάβδα και Βασίλειο Βραχνό, με ηγετικά στελέχη τους Συνταγματάρχες Κωνσταντίνο Παπακωνσταντίνου, Θεμιστοκλή Κετσέα, Αγησίλαο Σινιώρη και Γεώργιο Γρίβα,[4] ο οποίος είχε ως καθήκον την ένταξη νέων μελών.[5] Ο σχεδιασμός της οργάνωσης για τήρηση στάσης αναμονής και συγκρότηση μετά την απελευθέρωση, καθώς και η φημολογία για το μεταξικό παρελθόν και τη φιλοδωσιλογική στάση στελεχών της προκάλεσε την εχθρότητα των Συμμάχων και της εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης.[5] Ο Γρίβας ήρθε σε αντιπαράθεση με το Λάβδα και αποχώρησε τον Ιούλιο του 1942, ακολουθούμενος από μερικούς ανώτερους αξιωματικούς και σχεδόν όλους τους κατώτερους αξιωματικούς της 2ης μεραρχίας.[6] Λίγους μήνες μετά η οργάνωση του Γρίβα ονομάστηκε «Εθνική Οργάνωσις Χ», η οποία σύμφωνα με τον ιστορικό Ιάσονα Χανδρινό «συνέχισε να υφίσταται ως πόλος συσπείρωσης αξιωματικών με πυρήνα τον κύκλο γνωριμιών του αρχηγού».[7]

Η οργανωτική δομή και στελέχωση της «Χ» ακολουθούσε λογική συγκρότησης στρατιωτικής μονάδας,[8] όπως συνέβαινε και με άλλες αντιστασιακές πρωτοβουλίες αξιωματικών (π.χ. ΥΒΕ/ΠΑΟ, ΕΣ)[9]. Αρχικά, η οργάνωση συγκροτήθηκε από Κύπριους κυρίως αξιωματικούς και έλαβε χρηματοδότηση από εκκλησιαστικούς παράγοντες.[10] Αρχηγείο της ήταν το σπίτι του Γρίβα στο Θησείο, όπου βρισκόταν και η αποθήκη οπλισμού της, η ηγεσία της αποτελούνταν από στρατιωτικους και είχε οργάνωση ανάλογη του ΓΕΣ.[11] Η Χ επεκτάθηκε σε όλη την Αττική, δημιουργώντας λόχους που υπάγονταν σε τάγματα. Την άνοιξη του 1944 φαίνεται να αποτελούνταν από περίπου 450 αξιωματικούς και 2000 πολίτες. Από αυτούς οι περισσότεροι ήταν άοπλοι, ενώ μια μειοψηφία ήταν οπλισμένη, κυρίως με περίστροφα, και έκαναν τακτικά στρατιωτικά γυμνάσια.[12]

Δράση κατά την διάρκεια της ΚατοχήςΕπεξεργασία

Σύμφωνα με μαρτυρίες αξιωματικών που ανήκαν ή κινούνταν κοντά στην οργάνωση, από τις αρχές του 1943 η «Χ» είχε ετοιμάσει ένα σχέδιο ανάληψης του ελέγχου μετά την αποχώρηση του γερμανικού στρατού και εξόντωσης αντιβασιλικών και ΕΑΜιτών μέχρι την επάνοδο του βασιλιά Γεώργιου και της εξόριστης κυβέρνησης.[13] Η πρώτη έκθεση του Γρίβα προς την εξόριστη κυβέρνηση τον Ιούλιο του 1943 δεν έκανε καμία αναφορά σε αντιστασιακή δράση, αλλά έθετε ως στόχο την επιβολή της τάξης «εναντίον παντός αναρχικού ή ταραχοποιού στοιχείου».[14]Προκειμένου ο Γρίβας να κατορθώσει τη διεύρυνση της «Χ», ένωσε αρκετές φράξιες της άκρας δεξιάς και δέχτηκε στους κόλπους της αρκετούς ταγματασφαλίτες και άλλους δοσίλογους χρησιμοποιώντας κατά κόρον το επιχείρημα του κομμουνιστικού κινδύνου από μια πιθανή επικράτηση του ΕΑΜ.[15] Η «Χ» επιδόθηκε μέχρι το 1943 σε συλλογή πληροφοριών, κατασκοπία, αναγραφή συνθημάτων εθνικού και απελευθερωτικού περιεχομένου, κλοπή υλικού πολέμου και φυγάδευση Ελλήνων προς τη Μέση Ανατολή.[16] Η αντιστασιακή της δράση, αξιολογείται ως «εντελώς περιθωριακή»[17].

Η οργάνωση ξεκίνησε να αποκτά σημαντικό ρόλο μετά το 1943.[18] Στις αρχές Οκτωβρίου του 1943, μετά την κήρυξη αντικομμουνιστικής εκστρατείας της κυβέρνησης Ράλλη, ως απάντηση στη δολοφονία αξιωματικών του δωσιλογικού κράτους, η «Χ», αν και δε δεχόταν συστηματικά κριτική από το ΕΑΜ, εξέδωσε μια προκήρυξη με την οποία καλούσε σε πόλεμο εναντίον του ΕΑΜ και στο τέλος του μήνα ξεκίνησαν συγκρούσεις στην Αθήνα.[19] Έκτοτε, αναλώθηκε σε συγκρούσεις με τους αντιστασιακούς του ΕΑΜ, με αποτέλεσμα να έχει αρκετά θύματα,[20] το πρώτο από τα οποία σκοτώθηκε από το ΕΑΜ το Δεκέμβριο.[19] Το ίδιο έτος, η Βέρμαχτ απέρριψε πρόταση του Γρίβα για συνεργασία.[21] Από το φθινόπωρο του 1943 αρκετά μέλη της «Χ» στελέχωσαν το μηχανισμό της Ειδικής Ασφάλειας, που είχε ενεργοποιηθεί από την κυβέρνηση για να δράσει εναντίον του ΕΑΜ, με αποτέλεσμα η «Χ» να εξασφαλίσει την ευμενή ανοχή των Γερμανών.[22] Αρκετά μέλη της «Χ» άρχισαν να εγγράφονται «άνευ ουδεμίας διατυπώσεως» στην Ειδική Ασφάλεια ως χωροφύλακες άνευ θητείας και να προμηθεύονται υπηρεσιακές ταυτότητες και πιστόλια. Ταυτόχρονα, η Ειδική Ασφάλεια του Πειραιά οργανώθηκε με πρωτοβουλία δύο δραστήριων ομαδαρχών της «Χ» στις συνοικίες Ταμπούρια και Μανιάτικα.[23] Όταν τον Απρίλιο του 1944 πληροφορήθηκαν τη συνεργασία Ειδικής Ασφάλειας και «Χ», οι γερμανικές αρχές δεν αντέδρασαν.[24] Στις 10 Ιανουαρίου του 1944,ευέλπιδες μέλη της «Χ» εισέβαλαν στο χώρο του Πολυτεχνείου και συνέλαβαν μέλη του Ταμείου Άπορων Φοιτητών, το οποίο ελεγχόταν από φοιτητές της ΕΠΟΝ, παραδίδοντας τα εν συνεχεία στις Γερμανικές κατοχικές δυνάμεις.[25]

Πιστεύω
  • Εις μίαν μεγάλην Τρισένδοξη, ελευθέρα, ευτυχισμένη Ελλάδα.
  • Εις το κοινωνικόν καθεστώς το οποίον μας κληροδότησαν οι πρόγονοι μας, υπό το οποίον μεγαλούργησε η φυλή μας και το οποίον σέβεται: την Ελευθερίαν του ατόμου, τας παραδόσεις της Πατρίδος, της Θρησκείας και της Οικογενείας.
  • Δια τούτο είμαι αμείλικτος αντίπαλος του κομμουνισμού ο οποίος:

-Εκπροσωπεί τον φασισμόν υπό άλλην μορφήν και την εγκληματικήν βίαν. Δεν παραδέχεται την έννοια της Πατρίδος και είνε όργανον ξένων επιδιώξεων,αντιτιθέμενων προς τα εθνικά συμφέροντα

  • Εις μία κοινωνικήν δικαιοσύνην στηριζομένην ουχί εις την πάλην των τάξεων και του ανταγωνισμού κεφαλαίου και εργασίας, αλλά είς την αρμονικήν συνεργασίαν τούτων.
  • Εις το πολίτευμα της Βασιλευομένης Δημοκρατίας, ως ανταποκρινομένης προς τον χαρακτήρα και τας παραδόσεις του Έθνους, εξυπηρετούσης κάλλιον τα εθνικά συμφέροντα και αποτελούσης πρόχωμα κατά του Κομμουνισμού.

Όρκος της Οργάνωσης Χ[26]

Η «Χ» υπήρξε μία από τις οκτώ οργανώσεις που υπέγραψαν συμφωνία, με την οποία έθεταν εαυτόν υπό τις διαταγές του Γενικού Στρατηγείου της Μέσης Ανατολής.[27] Κατά το τέλος της κατοχής προμηθεύτηκε οπλισμό από την κατοχική κυβέρνηση, αν όχι κατευθείαν από τις γερμανικές υπηρεσίες,[28] ενώ την ίδια περίοδο οι τοίχοι της Αθήνας γέμισαν με το σύμβολο «Χ» που συνοδευόταν πάντα από το στέμμα.[2] Η «Χ», μετά την αποχώρηση των Γερμανών "ξεκίνησε να αποκτά το τυπικό προφίλ ενός φασιστικού κινήματος".[15]

Απόψεις για τη δράση της «Χ»Επεξεργασία

Κατά τον ιστορικό Χάγκεν Φλάισερ η «Χ» θεωρείται μία αμφιλεγόμενη οργάνωση η οποία «ως φασιστοειδής τρομοκρατική οργάνωση, απέκτησε ιδίως μετά την απελευθέρωση τη «σκοτεινή φήμη μιας Κου-Κλουξ-Κλαν», η οποία «ποτέ δεν δρούσε ενάντια στους κατακτητές παρά μόνο στους "αναρχοκομμουνιστές" του ΕΑΜ».[28] Σύμφωνα με τον Κρις Γουντχάους, ο οποίος υπήρξε μέλος της βρετανικής στρατιωτικής αποστολής στην κατεχόμενη Ελλάδα, η οργάνωση δεν είχε αντιστασιακή δράση κατά τη διάρκεια της Κατοχής, αλλά διαφύλαττε τις δυνάμεις για να τις στρέψει εναντίον των κομμουνιστών μετά το τέλος του πολέμου.[29] Κατά τον ιστορικό Χάιντζ Ρίχτερ η δράση της ήταν περισσότερο αντικομμουνιστική και λιγότερο ενάντια στις κατοχικές αρχές, οι δε γερμανικές κατοχικές αρχές αντιμετώπιζαν την οργάνωση φιλικά.[30]

Δράση στα ΔεκεμβριανάΕπεξεργασία

Κύριο λήμμα: Δεκεμβριανά

Μάχη του ΘησείουΕπεξεργασία

Μάχη του Θησείου
Μέρος των Δεκεμβριανών
Χρονολογία4 Δεκεμβρίου 1944
ΤόποςΘησείο
ΈκβασηΝίκη για τον ΕΛΑΣ, κατάληψη του Θησείου. Εμπλοκή Βρετανών.
Αντιμαχόμενοι

  Οργάνωση Χ

  •   Βρετανικές ένοπλες δυνάμεις (υποστηρικτική συμμετοχή)
Ηγετικά πρόσωπα

  Καπετάνιος Ορέστης Μακρής
  Ταγματάρχης Γιάννης Κιλισμανής

 Ταγματάρχης Γιώργος Προβελέγγιος
Δυνάμεις
περίπου 400 μαχητές

80-150 μαχητές

(εκτίμηση Χ)
Απώλειες
17 νεκροί, 25 τραυματίες (εκτίμηση ΕΛΑΣ)[31]
24 νεκροί, 18 τραυματίες (εκτίμηση Χ)[31]

Το πρωί της 4ης Δεκεμβρίου, σημειώθηκαν οι πρώτες στρατιωτικές επιχειρήσεις του ΕΛΑΣ κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών.[32]

Στις 4:30 τα ξημερώματα, ξεκίνησε η επίθεση του ΕΛΑΣ στο Θησείο εναντίων των δυνάμεων της οργάνωσης «Χ». Την υλοποίηση του πρώτου σταδίου της επιχείρησης ανέλαβαν δύο τάγματα της 1ης Ταξιαρχίας του ΕΛΑΣ Αθηνών.[33] Στόχοι είναι τα αστυνομικά τμήματα των Αθηνών και το αρχηγείο της οργάνωσης «Χ» στο Θησείο. Ο σκοπός της «Χ» ήταν να προασπίσει την περιοχή του Μακρυγιάννη από την πλευρά του Θησείου. Την επίθεση κατά του στρατηγείου της ανέλαβε το 4ο Σύνταγμα της 2ης Ταξιαρχίας του ΕΛΑΣ με δυνάμεις από την Καλλιθέα και τον Ταύρο.[34]

Η τακτική του ΕΛΑΣ ξεκίνησε με επίθεση αντιπερισπασμού (λόχος Κουκακίου - Πλάκας στις 04:30 το πρωί) από τον λόφο Φιλοπάππου σε αραιή διάταξη καθώς οι κύριες δυνάμεις του ΕΛΑΣ (λόχοι Νέας Σμύρνης, Νέων Σφαγείων, Καλλιθέας) στις 6:00 το πρωί εξαπέλυσαν κύρια επίθεση από την κατεύθυνση των Πετραλώνων, ενώ το τελικό χτύπημα δόθηκε από το τάγμα Πετραλώνων (στις 09:00 το πρωί) από την γέφυρα «Πουλοπούλου».[35] Μετά την επικράτηση του ΕΛΑΣ στο Θησείο, οι μαχητές της «Χ» μαζί με τον Γεώργιο Γρίβα, αναγκάστηκαν να συμπτυχθούν στο κτίριο του Θ' Αστυνομικού Τμήματος απ' όπου τους παρέλαβαν βρετανικά άρματα μάχης[34].

Οι νεκροί της «Χ» ανέρχονταν στους 24[34] ενώ οι νεκροί του ΕΛΑΣ στους 17[31]. Παρά τις απώλειες, ο ΕΛΑΣ πέτυχε να αποσπάσει από τους Χίτες σημαντικό τμήμα του οπλισμού τους, που αργότερα αξιοποιήθηκε για την συνέχιση του αγώνα του. Μετά την αποχώρηση των Χιτών από το Θησείο αλλά και κατά τη διάρκεια των επόμενων ημερών, οι άνδρες του ΕΛΑΣ προχώρησαν σε εκτελέσεις μελών και υποστηρικτών της «Χ» αλλά και συγγενών τους[31]. Παράλληλα, μερίδα ανταρτών χάραξε σβάστικες στις σορούς νεκρών Χιτών.[34] Οι περισσότεροι Χίτες εντάχθηκαν αμέσως μετά τη μάχη του Θησείου, στο 143ο Τάγμα Εθνοφυλακής.[34]

Μεταπολεμική εξέλιξηΕπεξεργασία

Μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας, η «Χ» επισήμως αυτοδιαλύθηκε ως στρατιωτική οργάνωση και ο αρχηγός της αποστρατεύτηκε τρείς εβδομάδες αργότερα[36].Επανασυστάθηκε ως πολιτικός οργανισμός όπου είχε ιδιαίτερη μαζικοποίηση, μετέχοντας στην Λευκή Τρομοκρατία.[37] Η αδιάκριτη βία που ασκούσαν τα κρατικά όργανα ασφάλειας μαζί με μέλη της οργάνωσης «Χ»,αναβίωναν,στους κατοίκους των εαμικών συνοικιών, μνήμες από τα κατοχικά μπλόκα.[38] Τον Μάιο του 1946, ιδρύθηκε το «Κόμμα Χ (Χιτών) Εθνικής Αντιστάσεως» με πρόεδρο τον Κωνσταντίνο Ευσταθόπουλο και πραγματικό αρχηγό τον Γεώργιο Γρίβα.[39] Το κόμμα απέκτησε δική του «εργατική νεολαία» και δικό του συνδικάτο, τα μέλη του οποίου διέλυαν απεργίες[40]. Έλαβε μέρος στις εκλογές του 1946 συγκεντρώνοντας μόνο 1848 ψήφους παρά το γεγονός ότι εκείνη την εποχή σύμφωνα με πληροφορίες της Βρετανικής Στρατιωτικής Υπηρεσίας τα μέλη της «Χ» ανέρχονταν σε 50.000.[39] Την 1η Φεβρουαρίου του 1948 το κόμμα μετονομάστηκε σε «Εθνικόν Αγροτικόν Κόμμα Χιτών» με αρχηγό τον Γ. Γρίβα. Την ονομασία αυτή χρησιμοποίησε στις εκλογές της 5ης Μαρτίου του 1950, στις οποίες συγκέντρωσε 0,84% χωρίς να κατορθώσει να εκλέξει βουλευτή.[41]

Το ΕΑΚΧ είχε στενές σχέσεις με τον αστυνομικό μηχανισμό και τις υπηρεσίες της Ασφάλειας κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου.[42] Μία από τις δραστηριότητες του ΕΑΚΧ στη Θεσσαλονίκη, ήταν οι «εξυπηρετήσεις» μελών, κυρίως με την εξεύρεση εργασίας. Η άλλη πιο εθνωφελής (σύμφωνα με τις κυβερνητικές δυνάμεις) δράση, αφορούσε τη λειτουργία του ΕΑΚΧ ως παραπληρωματικής υπηρεσίας των «αρχών ασφάλειας» κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου. Κατά τον ιστορικό Πέτρο Παπαπολυβίου, «ήταν µία προσπάθεια που εντασσόταν στις «αρχές του Χιτισμού» και στη στράτευση για τη νίκη των «εθνικών δυνάμεων» στον Εμφύλιο. Σε αυτό το πεδίο το ΕΑΚΧ, η ηγεσία και οι άνδρες του θα αποδεικνύονταν και χρήσιμοι και ικανοί». Παρόλα αυτά, οι εκλογές του 1950 δεν απέφεραν κανένα αποτέλεσμα, γεγονός που οδήγησε στη μαζική αποχώρηση μελών.[43]

Κυπριακό παράρτημαΕπεξεργασία

Κατά το τέλος του 1946, φιλοβασιλικοί νέοι, μέλη της οργάνωσης «Χ», εμφανίστηκαν στη Κύπρο.[44] Η οργάνωση ξεκίνησε να δρα κατά το τέλος του 1947 , τη περίοδο των εκλογών του Αρχιεπισκόπου της Κύπρου, τρομοκρατώντας πολιτικούς αντιφρονούντες.[44] Η τρομοκρατία των Χιτών συνέβαλε καθοριστικά στις εκλογές του Αρχιεπισκόπου της Κύπρου, γεγονός το οποίο φανερώνει πως στοιχεία της ακροδεξιάς καθόριζαν την πολιτική της εκκλησίας.[44] Παρότι η οργάνωση αυτοαποκαλούνταν εθνικιστική, δεν είχε εκδηλώσει καμία δράση απέναντι στο αποικιοκρατικό καθεστώς , ενώ παράλληλα συνεργαζόταν με την αποικιακή αστυνομία εναντίων των αριστερών συνδικαλιστών[45] Η δράση τόσο του Ελλαδικού όσο και του Κυπριακού παραρτήματος , φαίνεται να σταματά το 1950.[46]

ΥστεροφημίαΕπεξεργασία

Η οργάνωση «Χ» και οι Χίτες ταυτίστηκαν στην συλλογική συνείδηση με τον φιλομοναρχισμό, τον βίαιο αντικομμουνισμό και τον αντικοινοβουλευτισμό. Η μάχη του Θησείου ιδεολογικοποιήθηκε και, παρότι αποτελούσε ένα βήμα πριν την ολοκληρωτική ήττα, παρουσιαζόταν από το μετεμφυλιακό κράτος ως ένα εθνικιστικό έπος[31].Την δεκαετία του 1980 ορισμένα μέλη της νεολαίας της ΝΔ χρησιμοποιούσαν το σύνθημα «Ζήτωσαν οι Χίτες και οι ταγματασφαλίτες, ζήτω η ΟΝΝΕΔ και οι ΔΑΠίτες». Το φαινόμενο αυτό, κατά τον ιστορικό Ιάσονα Χανδρινό, είναι ενδεικτικό της εξέλιξης της ακροδεξιάς στην Ελλάδα.[3] Παρόμοια συνθήματα έχουν χρησιμοποιηθεί σε δημόσιες εκδηλώσεις και από μέλη της Χρυσής Αυγής,[47] ενώ το 2010 ο τότε «υπαρχηγός» της ΧΑ, Ηλίας Κασιδιάρης, είχε γράψει μια συλλογή διηγημάτων με τον τίτλο Τομέας Χ, που αναφερόταν στην οργάνωση «Χ», και όπου παραλληλιζόταν η δράση των χρυσαυγιτών στο κέντρο της Αθήνας με τη δράση των Χιτών στο Θησείο.[48]

Δείτε επίσηςΕπεξεργασία

ΠαραπομπέςΕπεξεργασία

  1. Χονδροματίδης 2017, σελ. 190
  2. 2,0 2,1 Φλάισερ 1995, σελ. 38.
  3. 3,0 3,1 Χανδρινός 2013, Ενότητα «Χιτισμός και ακροδεξιά σκέψη στην εμφυλιακή Ελλάδα».
  4. 4,0 4,1 Χανδρινός 2013.
  5. 5,0 5,1 5,2 Κατσούδας 2017, σελ. 79.
  6. Χανδρινός 2013, σελ. 1-2· Πριόβολος 2018, σελ. 320· Κατσούδας 2017, σελ. 79.
  7. Χανδρινός 2013, σελ. 1.
  8. Χανδρινός 2013, σελ. 2· Κατσούδας 2017, σελ. 82.
  9. Χανδρινός 2013, σελ. 2.
  10. Alecou 2016, σελ. 79.
  11. Κατσούδας 2017, σελ. 82, 84.
  12. Κατσούδας 2017, σελ. 82-84.
  13. Κατσούδας 2017, σελ. 80-1.
  14. Κατσούδας 2017, σελ. 80.
  15. 15,0 15,1 Alecou 2016, σελ. 80.
  16. Hondros 1983, σελ. 133· Χανδρινός 2013, σελ. 3.
  17. Χαραλαμπίδης 2011, σελ. 348.
  18. Alecou 2016, σελίδες 78-79.
  19. 19,0 19,1 Κατσούδας 2017, σελ. 87.
  20. Πριόβολος 2018, σελ. 322.
  21. Ρίχτερ 2011, σελίδες 66-67· Alecou 2016, σελ. 79· Φλάισερ 1995, σελ. 36.
  22. Χανδρινός 2013, σελίδες 5-7.
  23. Χανδρινός 2013, σελ. 7.
  24. Πριόβολος 2018, σελ. 325-6.
  25. Λυγούρα 2010, σελ. 436.
  26. Παπαγεωργίου 2004, σελ. 589
  27. Φλάισερ 1995, σελ. 362.
  28. 28,0 28,1 Φλάισερ 1995, σελ. 36.
  29. Woodhouse 1958, σελ. 144.
  30. Ρίχτερ 2011, σελ. 66-67.
  31. 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 Κατσούδας 2017, σελ. 96.
  32. Χαραλαμπίδης 2014, σελ. 87.
  33. Χαραλαμπίδης 2014, σελ. 87-88.
  34. 34,0 34,1 34,2 34,3 34,4 Χανδρινός 2013, σελ. 11.
  35. Χαραλαμπίδης 2014, σελ. 88.
  36. Κατσούδας 2017, σελ. 98.
  37. Alecou 2016, σελίδες 81-82.
  38. Χαραλαμπίδης 2014, σελ. 324.
  39. 39,0 39,1 Νικολακόπουλος 2016, σελ. 70.
  40. Alecou 2016, σελ. 82-83.
  41. Αλεξόπουλος 1977, σελίδες 87-89· Παπαπολυβίου 2012, σελ. 196.
  42. Παπαπολυβίου 2012, σελ. 196.
  43. Παπαπολυβίου 2012, σελ. 209.
  44. 44,0 44,1 44,2 Alecou 2018, σελ. 146.
  45. Alecou 2018, σελ. 148-149.
  46. Alecou 2018, σελ. 149-150.
  47. Μπασκόζος 2012.
  48. Ψαρράς 2012, σελ. 299–300.


ΠηγέςΕπεξεργασία

Ελληνόγλωσση βιβλιογραφίαΕπεξεργασία

  • Κατσούδας, Κώστας (2017). «"Η δυναμικωτέρα όλων των εθνικών οργανώσεων": Η οργάνωση Χ στην Κατοχή και τα Δεκεμβριανά». Στο: Βόγλης, Πολυμέρης· Παπαθανασίου, Ιωάννα· Σακελλαρόπουλος, Τάσος. Δεκέμβρης 1944: Το παρελθόν και οι χρήσεις του. Αλεξάνδρεια. σελίδες 79–101. ISBN 978-960-221-731-3. 
  • Παπαγεωργίου, Σπύρος (2004). Ο Γρίβας και η «Χ», Το χαμένο αρχείο. Αθήνα: Νέα Θέσις. ISBN 960-7076-41-9. 
  • Παπαπολυβίου, Πέτρος (2012). «Αρχειακά κατάλοιπα του «Εθνικού Αγροτικού Κόµµατος Χιτών» Νοµού Θεσσαλονίκης (1948-1954). Μια πρώτη παρουσίαση». Στο: Δαλαβούκης, Β.· Πασχαλούδη, Ε.· Σκουλίδας, Η.· Τσέκου, Κ. Αφηγήσεις για την δεκαετία του 1940 (PDF). Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. ISBN 978-960-458-289-1. 
  • Πριόβολος, Γιάννης (2018). Εθνικιστική "αντίδραση" και Τάγματα Ασφαλείας: Εμφύλιος και αντικατοχικός πόλεμος 1943-1944. Αθήνα: Πατάκης. ISBN 978-960-16-7561-9. 
  • Χαραλαμπίδης, Μενέλαος (2014). Δεκεμβριανά 1944. Η μάχη της Αθήνας. Αθήνα: Αλεξάνδρεια. ISBN 978-960-221-640-8. 
  • Χονδροματίδης, Ιάκωβος (2017). Η μαύρη σκιά στην Ελλάδα: Εθνικοσοσιαλιστικές και φασιστικές οργανώσεις στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου και της Κατοχής 1923-1945. Αθήνα: Γνώμων εκδοτική. ISBN 978-618-5018-67-2. 
  • Ψαρράς, Δημήτριος (2012). Η μαύρη βίβλος της Χρυσής Αυγής: Ντοκουμέντα από την ιστορία και τη δράση μιας ναζιστικής ομάδας. Αθήνα: Πόλις. ISBN 9789604353750. 

Ξενόγλωσση βιβλιογραφίαΕπεξεργασία