Ορθόδοξο σχίσμα Μόσχας-Κωνσταντινούπολης (2018)

Το Ορθόδοξο σχίσμα Μόσχας-Κωνσταντινούπολης, είναι σχίσμα που άρχισε στις 15 Οκτωβρίου 2018 όταν η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία διέκοψε την πλήρη κοινωνία με το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, με αφορμή τη χορήγηση καθεστώτος αυτοκεφαλίας στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως[1].

ΙστορικόΕπεξεργασία

 
Πατριαρχικός και Συνοδικός Τόμος χορήγησης αυτοκέφαλου καθεστώτος στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας, φιλοτεχνημένος στη Μονή Ξενοφώντος του Αγίου Όρους.

Το σχίσμα έγινε από το Πατριαρχείο Μόσχας ως αντίδραση στην απόφαση της Ιεράς Συνόδου του Οικουμενικού Πατριαρχείου στις 11 Οκτωβρίου 2018, για την παραχώρηση αυτοκεφαλίας στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας και την ανάκληση από το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως της νομικής δέσμευσης της επιστολής του 1686 που οδήγησε την Ορθόδοξη Εκκλησία της Ρωσίας να καθιερώσει τη δικαιοδοσία της επί της ουκρανικής εκκλησίας. Σε ό,τι αφορά τις δύο μη αναγνωρισμένες εκκλησίες, να αποκαταστήσει τους μεν κληρικούς «εν σχίσματι ὄχι διά δογματικούς λόγους, εἰς τόν ἀρχιερατικόν ἤ ἱερατικόν αὐτῶν βαθμόν, τούς δέ πιστούς αὐτῶν εἰς ἐκκλησιαστικήν κοινωνίαν»[2].

Στις 14 Σεπτεμβρίου 2018 το Πατριαρχείο Μόσχας διέκοψε τη συμμετοχή σε επισκοπικές συνελεύσεις, θεολογικές συζητήσεις, πολυμερείς επιτροπές και οποιεσδήποτε άλλες δομές που προεδρεύουν ή συν-προεδρεύουν εκπρόσωποι του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως. Σε ανακοίνωσή του στις 15 Οκτωβρίου, το Πατριαρχείο Μόσχας απαγόρευσε σε όλα τα μέλη του να συμμετέχουν σε θεία λειτουργία, βάπτιση, γάμο ή οποιοδήποτε μυστήριο που τελείται σε εκκλησία υπαγόμενη στο Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως.

Στις 15 Δεκεμβρίου 2018, η «Ουκρανική Αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Εκκλησία» και η «Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας - Πατριαρχείο Κίεβου» και δύο επίσκοποι της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας του Πατριαρχείου Μόσχας ενώνονται σε μία Εκκλησία: την Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας. Κληρικολαϊκή συνέλευση της νέας 15ης αυτοκέφαλης Εκκλησίας (σύμφωνα με τα Εκκλησιαστικά Δίπτυχα του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως) εξέλεξε ως πρώτο προκαθήμενό της τον Μητροπολίτη Επιφάνιο.

 
Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος υπογράφει τον Τόμο Αυτοκεφαλίας της Εκκλησίας της Ουκρανίας

Το ιστορικό διάταγμα (Τόμος) για την Αυτοκεφαλία της Εκκλησίας της Ουκρανίας υπεγράφη στην Κωνσταντινούπολη στις 5 Ιανουαρίου 2019 και την επομένη (ανήμερα της εορτής των Θεοφανείων) πραγματοποιήθηκε η επίσημη παραλαβή του[3].

Στις 31 Δεκεμβρίου, ο Πατριάρχης Μόσχας Κύριλλος απείλησε με οριστικό και ολοκληρωτικό σχίσμα, ενώ αμφισβήτησε τα πρωτεία του Οικουμενικού Πατριάρχη[4].

Το σχίσμα αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης πολιτικής σύγκρουσης που περιλαμβάνει την προσάρτηση της Κριμαίας από την Ρωσία το 2014 και τη στρατιωτική παρέμβασή της στην Ουκρανία, καθώς και την επιθυμία της Ουκρανίας να ενταχθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση και στο ΝΑΤΟ. Χαρακτηριστικές είναι οι εκ διαμέτρου αντίθετες τοποθετήσεις σε ανώτατο επίπεδο μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας. Ιδιαίτερα προσβλητικός προς το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως ο Ρώσος πρόεδρος, Βλαντιμίρ Πούτιν, χαρακτηρίζοντάς το ως «τουρκική ενορία» και ισχυριζόμενος ότι «θέλει να υποτάξει την ουκρανική Εκκλησία για οικονομικά οφέλη»[5], ενώ ο Μάικ Πομπέο, υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, δήλωσε στις 10 Ιανουαρίου 2019 ότι η ανακοίνωση της Αυτοκεφαλίας για μια ανεξάρτητη Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας την 6η Ιανουαρίου σηματοδοτεί ένα ιστορικό επίτευγμα καθώς η Ουκρανία επιδιώκει να καταγράψει το δικό της μέλλον[6].

Αυτό το σχίσμα θυμίζει το σχίσμα Μόσχας-Κωνσταντινουπόλεως του 1996 για την δικαιοδοσία της Εσθονίας, το οποίο θεραπεύτηκε σε τρεις μήνες.

Στάση άλλων ΕκκλησιώνΕπεξεργασία

Αναγνώριση Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας από την Εκκλησία της ΕλλάδοςΕπεξεργασία

Η Εκκλησία της Ελλάδος με εισήγηση του Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος Ιερωνύμου Β' έδωσε εντολή στις συνοδικές επιτροπές να μελετήσουν από κοινού το θέμα της αναγνώρισης του αυτοκεφάλου της Εκκλησίας της Ουκρανίας. Συνολικά 21 μητροπολίτες, θεολόγοι και στελέχη της Ιεράς Συνόδου, τα τακτικά μέλη των δυο επιτροπών καθώς και οι αναπληρωματικοί τους, συνεργάστηκαν για τρεις μήνες.

Τα μέλη των επιτροπών δογματικών-νομοκανονικών και διορθοδόξων σχέσεων κατέληξαν σε κοινό πόρισμα προς την Διαρκή Ιερά Σύνοδο, το οποίο τεκμηρίωσε ότι το Οικουμενικό Πατριαρχείο έχει το μοναδικό προνόμιο να εκχωρεί αυτοκεφαλία σε εκκλησιαστικές διοικήσεις.[7][8] Την αναγνώριση της νέας εκκλησιαστικής δομής αποφάσισε και η Ιερά Σύνοδος της Ιεραρχίας της Εκκλησίας της Ελλάδος στην έκτακτη συνεδρίασή της στις 12 Οκτωβρίου 2019. Συγκεκριμένα, αποφάσισε ότι αναγνωρίζει «το κανονικό δικαίωμα του Οικουμενικού Πατριαρχείου για την παραχώρηση του Αυτοκεφάλου, καθώς και το προνόμιο του Προκαθημένου της Εκκλησίας της Ελλάδος να χειρισθή περαιτέρω το ζήτημα της αναγνωρίσεως της Εκκλησίας της Ουκρανίας»[9][10][11].

Ταυτόχρονα ο Μητροπολίτης Πατρών Χρυσόστομος μίλησε ευθέως για κλίμα εκφοβισμού από την πλευρά της Μόσχας προς τους Ιεράρχες της Εκκλησίας της Ελλάδος για να επηρεάσουν την απόφασή τους[12][13] ενώ ο Μητροπολίτης Γουμενίσσης έγραψε πως η Ρωσική Εκκλησία χαρακτηρίζεται από ηγεμονισμό και επιδεικνύει μόνιμες επεκτατικές πρακτικές.[14] Η διαδικασία αναγνώρισης από την Εκκλησία της Ελλάδος επισημοποίηθηκε στις 21 Οκτωβρίου 2019 με ειρηνική επιστολή που απέστειλε ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Ιερώνυμος Β' προς τον Μητροπολίτη Κιέβου και πάσης Ουκρανίας Επιφάνιο, δύο ημέρες μετά το συλλείτουργό του με τον Οικουμενικό Πατριάρχη, στην Θεσσαλονίκη, όπου μνημονεύθηκε για πρώτη φορά ο προκαθήμενος της νέας αυτοκέφαλης Εκκλησίας.[15]

Η διαδικασία αναγνώρισης από την Εκκλησία της Ελλάδος επισημοποιήθηκε στις 21 Οκτωβρίου 2019 με ειρηνική επιστολή που απέστειλε ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Ιερώνυμος Β' προς τον Μητροπολίτη Κιέβου και πάσης Ουκρανίας Επιφάνιο, δύο ημέρες μετά το συλλείτουργό του με τον Οικουμενικό Πατριάρχη, στον Ιερό Ναό Παναγίας Αχειροποιήτου της Θεσσαλονίκης, όπου μνημονεύθηκε για πρώτη φορά ο προκαθήμενος της νέας αυτοκέφαλης Εκκλησίας.[16]

Οι αποφάσεις αυτές είχαν ως αποτέλεσμα την αντίδραση της Εκκλησίας της Ρωσίας, η οποία διέκοψε την προσευχητική και ευχαριστιακή κοινωνία "με όσους αρχιερείς (6) της Εκκλησίας της Ελλάδος δέχθηκαν ή δεχθούν σε τέτοια κοινωνία εκπροσώπους των ουκρανικών μη κανονικών σχισματικών κοινοτήτων", ενώ δεν δίνει ευλογία για προσκυνηματικές εκδρομές σε επαρχίες που ποιμαίνονται από τους εν λόγω Ιεράρχες, με άμεσο αντίκτυπο και στον θρησκευτικό τουρισμό της Ελλάδος. Η λίστα με τις πρώτες Ιερές Μητροπόλεις που απαγορεύεται να επισκεφτούν τα ρωσικά τουριστικά πρακτορεία περιλαμβάνει την Ιερά Αρχιεπισκοπή Αθηνών και τις Ιερές Μητροπόλεις Λαγκαδά, Βεροίας, Άρτης, Τρίκκης και Σταγών και την Ιερά Μητρόπολη Δημητριάδος.[17][18] Επίσης διεγράφη το όνομα του Αρχιεπισκόπου Ιερωνύμου από τα Δίπτυχα της Εκκλησίας της Ρωσίας.[19][20]

Αναγνώριση Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας από το Πατριαρχείο ΑλεξανδρείαςΕπεξεργασία

Στην αναγνώριση της νέας εκκλησιαστικής δομής προχώρησε στις 8 Νοεμβρίου 2019 το παλαίφατο-δευτερόθρονο Πατριαρχείο Αλεξανδρείας. Κατά τη διάρκεια της Πατριαρχικής Θείας Λειτουργίας στον πανηγυρίζοντα Ιερό Ναό Αρχαγγέλων στο Ντάχερ του Καΐρου, ο Μακαριώτατος Πατριάρχης Αλεξανδρείας και πάσης Αφρικής Θεόδωρος Β' μνημόνευσε για πρώτη φορά τον Μητροπολίτη Κιέβου και Πάσης Ουκρανίας Επιφάνιο ως Προκαθήμενο της Αυτοκέφαλης Εκκλησίας της Ουκρανίας. Tο κείμενο της αναγνώρισης διάβασε ο Μητροπολίτης Γουινέας Γεώργιος.[21][22][23]

Ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας μάλιστα δήλωσε στο «Βήμα» πως με την αναγνώριση της Εκκλησίας της Ουκρανίας αρχίζει η λύση του προβλήματος.[24]

Ως αντίδραση στην αναγνώριση της νέας εκκλησιαστικής δομής από το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας, η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία αποφάσισε την διακοπή της κοινωνίας. Συγκεκριμένα, κατά τη συνεδρίαση της Ιεράς Συνόδου στις 26 Δεκεμβρίου 2019 αποφασίστηκε η αφαίρεση από τα δίπτυχα του Πατριάρχη Αλεξανδρείας Θεοδώρου Β', ενώ δεν διακόπτεται η εκκλησιαστική κοινωνία με επισκόπους του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας οι οποίοι δεν συλλειτουργούν και δεν αναγνωρίζουν την νέα δομή στην Ουκρανία. Επίσης, καταργείται η εξαρχία του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας στη Μόσχα και η αντίστοιχη εκπροσώπηση της Εκκλησίας της Ρωσίας μετατρέπεται σε ενορία της στο Κάιρο. Ακόμη, οι ενορίες στην αφρικανική ήπειρο που δημιουργήθηκαν με πρωτοβουλία της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας θα αφαιρεθούν από την δικαιοδοσία του Πατριαρχείου Αλεξάνδρειας και θα λάβουν σταυροπηγιακό καθεστώς.[25][26][27][28]

Στάση Πατριάρχη ΙεροσολύμωνΕπεξεργασία

Την απόφασή του να συγκαλέσει Σύναξη των Προκαθημένων των Ορθοδόξων Εκκλησιών στην Ιορδανία, προκειμένου να συζητήσουν για την ενότητα της Εκκλησίας, ανακοίνωσε κατά την επίσκεψή του στη Μόσχα στις 22 Νοεμβρίου 2019 ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Θεόφιλος Γ΄[29][30]

Σχετική επιστολή-πρόσκληση παρέδωσε στις 28 Δεκεμβρίου 2019 ο Αρχιεπίσκοπος Κυριακουπόλεως Χριστόφορος, αντιπρόσωπος του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Θεόφιλου Γ΄, στον Πατριάρχη Αντιοχείας Ιωάννη Ι΄.[31][32]

Όσον αφορά τις αντιδράσεις στην πρόσκληση Πατριάρχη Ιεροσολύμων από τους Προκαθημένους των υπολοίπων Αυτοκέφαλων Εκκλησιών, το Πατριαρχείο Αντιοχείας επιβεβαιώνει τη σταθερή στάση της Εκκλησίας της Αντιοχείας, την οποία έχει ήδη ανακοινώσει η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Αντιοχείας. Η Ιερά Σύνοδος, με την τότε απόφασή της, καλεί σε σύναξη όλους τους Προκαθημένους πάντων των κατά τόπους Ορθοδόξων Εκκλησιών, με σκοπό την εύρεση λύσης για τα πανορθόδοξα θέματα».[33]

Ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Χρυσόστομος Β΄ δήλωσε πως "Συνάξεις ή Συνόδους των Προκαθημένων συγκαλεί μόνον ο Οικουμενικός Πατριάρχης και ουδείς άλλος”, μετά τη Δοξολογία για την πρώτη του Νέου Έτους 2020. Όπως διευκρίνησε, δεν απάντησε στην επιστολή του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Θεόφιλου.[34][35]

Απαντώντας στις 8 Ιανουαρίου 2020 στην επιστολή-πρόσκληση του Πατριάρχη Ιεροσολύμων, ο Αρχιεπίσκοπος Τιράνων και πάσης Αλβανίας Αναστάσιος δήλωσε πως δεν θα συμμετάσχει στην Πανορθόδοξη Σύνοδο καθώς η πρωτοβουλία σύγκλισης τέτοιων συνόδων ανήκει στο Οικουμενικό Πατριαρχείο.[36][37][38]

Στάση Αρχιεπισκόπου ΑλβανίαςΕπεξεργασία

Επισημαίνοντας τη βασική αρχή της Συνοδικότητας, «στην οποία έχει στηριχθεί διαχρονικά η πορεία της Ορθοδόξου Εκκλησίας», ως τη «μόνη τελικά που μπορεί να ανοίξει διέξοδο στην υφισταμένη κρίση» ο Αρχιεπίσκοπος Αλβανίας Αναστάσιος, με δημόσια επιστολή του, απηύθυνε έκκληση στις 24 Νοεμβρίου 2019 με «αποκλειστικό σκοπό την ανεύρεση μιας ειρηνικής ρυθμίσεως», υπογραμμίζοντας ότι «επείγει πλέον να αναζητηθούν δρόμοι υπερβάσεως της εκκλησιαστικής πολώσεως». Φοβούμενος την πρόκληση εθνοφυλετικής διάσπασης αλλά ακόμη και ενός εκκλησιαστικού σχίσματος, ο κ. Αναστάσιος θεωρεί επείγουσα την υπέρβαση της εκκλησιαστικής πόλωσης. Για αυτό, προτείνει το Οικουμενικό Πατριαρχείο να αναλάβει πρωτοβουλία «για τη θεραπευτική αγωγή της νέας πραγματικότητος», χωρίς όμως να αφήνει άμοιρες ευθυνών και όλες τις Αυτοκέφαλες Εκκλησίες, καθώς, όπως αναφέρει χαρακτηριστικά «όλοι ανεξαιρέτως οι Ορθόδοξοι έχουμε ευθύνη να συμβάλουμε στη συμφιλίωση»[39][40][41].

Στάση Αρχιεπισκόπου ΚύπρουΕπεξεργασία

Ο προκαθήμενος της Εκκλησίας της Κύπρου, Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Χρυσόστομος Β΄, εξέφρασε στις 16 Δεκεμβρίου 2019 τη θέση ότι η κατάσταση με την απόδοση αυτοκεφαλίας στην Ορθόδοξη Εκκλησίας της Ουκρανίας από τον Οικουμενικό Πατριάρχη θα οδηγήσει σε σχίσμα[42]. Χαρακτήρισε απαράδεκτο τον Πατριάρχη Μόσχας σχετικά με τη διακοπή μνημοσύνου στους προκαθημένους που έχουν αναγνωρίσει την αυτοκεφαλία, εμμένοντας στην ουδέτερη στάση που κρατά στο θέμα η Εκκλησία της Κύπρου.[43]

Στάση Εκκλησίας Τσεχίας και ΣλοβακίαςΕπεξεργασία

Υπέρ της πρότασης του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Θεοφίλου Γ΄, για σύναξη Προκαθημένων στην Ιορδανία τον Φεβρουάριου του 2020, τάσσεται η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Τσεχίας και Σλοβακίας. Επίσης, κατά τη συνεδρίασή της στις 17 Δεκεμβρίου 2019 χαιρετίζει την έναρξη ενός επίσημου διαλόγου, που θα αφορά την επίλυση της εκκλησιαστικής κρίσης στην Ουκρανία.[44]

ΠαραπομπέςΕπεξεργασία

  1. «Moscow weighs up the consequences of Orthodox Church schism» (στα αγγλικά). The Independent. 16 October 2018. https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-orthodox-church-break-schism-synod-constantinople-religion-a8586936.html. Ανακτήθηκε στις 2018-10-18. 
  2. «Ἀνακοινωθέν (11/10/2018). - ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΝ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΝ». www.patriarchate.org. 11 Οκτωβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 30 Οκτωβρίου 2018. 
  3. ΠΑΤΡΙΑΡΧΙΚΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΟΔΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΧΟΡΗΓΗΣΕΩΣ ΑΥΤΟΚΕΦΑΛΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΚΑΘΕΣΤΩΤΟΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΝ ΟΥΚΡΑΝΙΑι ΟΡΘΟΔΟΞΟΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΝ
  4. «Με σχίσμα απειλεί τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο ο Πατριάρχης Μόσχας Κύριλλος». www.patriarchate.org (στα Αγγλικά). 31 Δεκεμβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 1 Ιανουαρίου 2019. 
  5. «Πούτιν: ο Βαρθολομαίος θέλει να υποτάξει την ουκρανική Εκκλησία για οικονομικά οφέλη». 20 Δεκεμβρίου 2018. 
  6. «Μάικ Πομπέο: Ιστορικό επίτευγμα η Αυτοκεφαλία στην Ουκρανία». 10 Ιανουαρίου 2019. 
  7. "Οι εισηγήσεις των Επιτροπών που οδήγησαν στην αναγνώριση της Ουκρανίας", ORTHODOXIA INFO 12.10.2019
  8. "Σαφές μήνυμα του Αρχιεπισκόπου για το Ουκρανικό", Η Καθημερινή 12.10.2019
  9. "Η Ιεραρχία αναγνωρίζει τη νέα Αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ουκρανίας", Η Καθημερινή 12.10.2019
  10. "Ο Πειραιώς Σεραφείμ ξεκαθαρίζει τη θέση του για την Ουκρανική Αυτοκεφαλία", ΔΟΓΜΑ 14.10.2019
  11. "«Να μην φορτωθούμε το βάρος του σχίσματος»- Αποκλειστική συνέντευξη του Μητροπολίτου Μεσογαίας και Λαυρεωτικής στο Πρακτορείο «Ορθοδοξία»", ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ 15.10.2019
  12. "«Ποιος είναι ο Μόσχας;» Διάλογοι «φωτιά» στην Ιεραρχία για το Ουκρανικό", ORTHODOXIA INFO
  13. "Πώς κατέληξε η Ιεραρχία στην απόφαση για αναγνώριση του Αυτοκεφάλου στην Ουκρανία", 13/10/2019 fimotro.gr
  14. "Εξηγήσεις και επεξηγήσεις εκκλησιαστικής ιστορίας και δεοντολογίας", του Σεβ. Μητροπολίτη Γουμενίσσης κ. Δημητρίου, ORTHODOXIA INFO
  15. "Εφτασε στο Κίεβο η αναγνώριση της Εκκλησίας της Ελλάδος ΜΕ ΥΠΟΓΡΑΦΗ ΙΕΡΩΝΥΜΟΥ B", ORTHODOXIA INFO 29.10.2019
  16. "Εφτασε στο Κίεβο η αναγνώριση της Εκκλησίας της Ελλάδος ΜΕ ΥΠΟΓΡΑΦΗ ΙΕΡΩΝΥΜΟΥ B", ORTHODOXIA INFO 29.10.2019
  17. "Οι πρώτες Μητροπόλεις που δεν έχουν ευλογία να επισκεφθούν Ρώσοι προσκυνητές", ΡΟΜΦΑΙΑ 01.11.2019
  18. "Λίστα ντροπής από το Πατριαρχείο της Μόσχας κατά της Εκκλησίας της Ελλάδος", ORTHODOXIA INFO 01.11.2019
  19. "Βολοκολάμσκ Ιλαρίωνας: «Ο Αρχιεπίσκοπος Ιερώνυμος θα διαγραφεί από τα Δίπτυχα της Εκκλησίας της Ρωσίας»", ΡΟΜΦΑΙΑ 02.11.2019
  20. "Ο Πατριάρχης Μόσχας σταμάτησε να μνημονεύει και τον Αρχιεπίσκοπο Ιερώνυμο», ORTHODOXIA INFO 03.11.2019
  21. «Αλεξανδρείας: Από σήμερα το Πατριαρχείο μας κατέγραψε στα Δίπτυχα την Αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ουκρανίας (βίντεο)", ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ 08.11.2019». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 8 Νοεμβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 21 Νοεμβρίου 2019. 
  22. "Ανακοίνωση Πατριαρχείου Αλεξανδρείας για την αναγνώριση της Αυτοκέφαλης Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας", ORTHODOXIA ONLINE 08.11.2019[νεκρός σύνδεσμος]
  23. "ΒΙΝΤΕΟ: Ο Αλεξανδρείας μνημονεύει Επιφάνιο Ουκρανίας", ORTHODOXIA INFO 08.11.2019
  24. Πατριάρχης Αλεξανδρείας στο «Βήμα»: Με την αναγνώριση της Εκκλησίας της Ουκρανίας αρχίζει η λύση του προβλήματος
  25. "Η Εκκλησία της Ρωσίας διακόπτει την κοινωνία με το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας", ΡΟΜΦΑΙΑ 26.12.2019
  26. "Το Πατριαρχείο Ρωσίας σβήνει από τα Δίπτυχα και τον Πατριάρχη Αλεξανδρείας. Διατηρεί την κοινωνία με τους "αντιφρονούντες" μητροπολίτες του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας", ORTHODOXIA INFO 26.12.2019
  27. "Το Πατρ. Μόσχας διακόπτει την κοινωνία με το Πατρ. Αλεξανδρείας", ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ 26.12.2019
  28. "Η Ιερά Σύνοδος της Ρωσικής Εκκλησίας εξέφρασε βαθιά θλίψη εξαιτίας των αντικανονικών ενεργειών του Πατριάρχη Αλεξανδρείας Θεοδώρου, ο οποίος δέχθηκε σε κοινωνία τους σχισματικούς", ΡΩΣΙΚΗ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΜΗΜΑ ΕΞΩΤΕΡΙΚΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ 26.12.2019
  29. "Ο Πατριάρχης Θεόφιλος καλεί τους Προκαθημένους στα Ιεροσόλυμα για την διατήρηση της Ενότητας", ΡΟΜΦΑΙΑ 21.11.2019
  30. "EKTAKTO: Σύναξη προκαθημένων στην Ιορδανία θα συγκαλέσει ο Ιεροσολύμων", ORTHODOXIA INFO 21.11.2019
  31. "Το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων έστειλε στην Αντιοχεία πρόσκληση για σύναξη προκαθημένων", ORTHODOXIA INFO 29.12.2019
  32. "Επιστολή για Σύναξη Προκαθημένων παρέλαβε ο Πατριάρχης Αντιοχείας", ΡΟΜΦΑΙΑ 29.12.2019
  33. "His Beatitude Patriarch John X received His Eminence Christophoros, the Metropolitan of Amman delegated by His Beatitude Patriarch Theophilus III,", GREEK ORTHODOX PATRIARCHATE OF ANTIOCH AND ALL THE EAST 28.12.2019
  34. "Αρχιεπίσκοπος Κύπρου: Δεν είναι σοβαρή η ενέργεια του Ιεροσολύμων", ORTHODOXIA INFO 01.01.2020
  35. "Αρχιεπίσκοπος Κύπρου: «Έλαβα την επιστολή του Ιεροσολύμων αλλά δεν απάντησα»", ΡΟΜΦΑΙΑ 01.01.2020
  36. "Επιστολή Αρχιεπισκόπου Αλβανίας στον Πατριάρχη Ιεροσολύμων", ΡΟΜΦΑΙΑ 10.02.2020
  37. "Η επιστολή Αλβανίας προς Ιεροσολύμων – Τα κάνετε χειρότερα…”, ORTHODOXIA INFO 10.02.2020
  38. "Αρχιεπ. Αλβανίας: Δεν θα συμμετάσχω στην Πανορθόδοξη – Η Πρωτοβουλία ανήκει στο Οικουμενικό Πατριαρχείο”, ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ 11.02.2020
  39. «ἀναμονῇ τῶν Χριστουγέννων 2019 Έκκληση -Δέηση για την υπέρβαση της εκκλησιαστικής πολώσεως", Ορθόδοξη Αυτοκέφαλη Εκκκησία της Αλβανίας 24.11.2019». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 6 Δεκεμβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 6 Δεκεμβρίου 2019. 
  40. "Αρχιεπίσκοπος Αναστάσιος: «Έκκληση - Δέηση για την υπέρβαση της εκκλησιαστικής πολώσεως»", ΡΟΜΦΑΙΑ 24.11.2019
  41. "Σύναξη Προκαθημένων με πρωτοβουλία του Οικουμενικού Πατριαρχείου προτείνει ο Αλβανίας", ORTHODOXIA INFO 24.11.2019
  42. Μιλώντας σε μια αυτοβιογραφική συνέντευξη στην ιστοσελίδα «Πολίτης»
  43. "Αρχιεπίσκοπος Κύπρου: «Θέλω να μείνουμε ουδέτεροι. Πάει για σχίσμα»", ΕΚΚΛΗΣΙΑ ONLINE 16.12.2019
  44. ”Ναι” σε Πανορθόδοξη από την Εκκλησία της Τσεχίας, orthodoxostypos.gr, 20 Δεκεμβρίου 2019