Με την ευρύτερη έννοια του όρου χημειοθεραπεία χαρακτηρίζεται στην Ιατρική η οποιαδήποτε ασκούμενη θεραπεία νόσων με χρήση χημικών ουσιών - φαρμάκων καλούμενων γενικώς χημειοθεραπευτικά.

Χημειοθεραπεία
Chemotherapy with acral cooling.jpg
Μια γυναίκα που υποβάλλεται σε χημειοθεραπεία με δοσεταξέλη για την αντιμετώπιση του καρκίνου του μαστού. Κρύα γάντια και κρύες μπότες έχουν τοποθετηθεί στα χέρια και στα πόδια της για να μειώσουν τις βλάβες στα νύχια της.

ΓενικάΕπεξεργασία

Η χημειοθεραπεία εφαρμόζεται τόσο με χαρακτήρα προληπτικό, ειδικότερα σε λοιμώδη νοσήματα, περίπτωση αντιμικροβιακής χημειοθεραπείας, όσο και καθαρά θεραπευτικό στη περίπτωση του καρκίνου. Με τη χημειοθεραπεία αποφεύγεται η συνεχής ακτινοβολία καθώς και ή χειρουργική επέμβαση) στα πλαίσια της αντιμετώπισης (θεραπεία) μιας ασθένειας. Ο όρος αυτός άρχισε να χρησιμοποιείται ουσιαστικά με την εισαγωγή των αντιβιοτικών στη Θεραπευτική.

Σήμερα, η χρήση του όρου γίνεται σε προληπτικές εφαρμογές σε νόσους που προέρχονται από βακτήρια, ιούς, πρωτόζωα, μύκητες κ.λπ. και κατά γενικότερο κανόνα στη θεραπευτική αντιμετώπιση του καρκίνου με παράλληλη επίσης χρήση αντιβιοτικών. Αυτό έχει ως συνέπεια η έννοια ''χημειοθεραπεία" να ισοδυναμεί σήμερα με την αντινεοπλασματική αγωγή (νεόπλασμα = καρκίνος).[1]

Μια εξ ίσου σπουδαία εφαρμογή που εντάσσεται στη χημειοθεραπεία, αν και στη πραγματικότητα δεν είναι ακριβώς θεραπεία πλην όμως κατά το αποτέλεσμα σ΄ αυτήν αποβλέπει, είναι η χορήγηση χημικών ουσιών που καταστέλλουν ή τροποποιούν την ανοσιακή αντίδραση του ανθρώπινου οργανισμού προς αποτροπή απόρριψης μοσχεύματος ιστού ή οργάνου, που εν προκειμένω εφαρμόζεται προληπτικά.

Αντικαρκινική αγωγήΕπεξεργασία

Εφαρμόζεται όταν ένας καρκίνος είναι διάχυτος (δηλαδή σε δύο ή περισσότερες εστίες, λόγω λεμφαδενικής ή αιματολογικής μετάστασης), οπότε δεν μπορεί να εφαρμοστεί η χειρουργική αφαίρεσή του (που πιθανώς να επιφέρει ίαση εάν ο όγκος είναι εντοπισμένος).

ΔράσηΕπεξεργασία

Ο καρκίνος είναι ασθένεια η οποία αναπτύσσεται όταν ο οργανισμός αρχίζει να παράγει περισσότερα κύτταρα από εκείνα που πραγματικά χρειάζεται, δημιουργώντας όγκους, και όταν τα κύτταρα που τον αποτελούν εισβάλλουν σε ιστούς και μεταφέρονται σε άλλα μέρη του σώματος[2] .

Τα περισσότερα φάρμακα που χρησιμοποιούνται ως χημειοθεραπευτικά σταματούν την αναπαραγωγή των κυττάρων (μίτωση), χτυπώντας επιτυχημένα τα κύτταρα που αναπαράγονται γρήγορα. Επειδή αυτά τα φάρμακα δημιουργούν βλάβες στα κύτταρα, ονομάζονται κυτταροτοξικά. Αυτό σημαίνει πως τα φάρμακα αυτά χτυπούν όχι μόνο τα καρκινικά κύτταρα, αλλά και τα υγιή, φυσιολογικά κύτταρα που αναπαράγονται γρήγορα, παραδείγματος χάριν αυτά των μαλλιών.[3]

Γι' αυτό το λόγο η χημειοθεραπεία είναι πιο επιτυχής σε όγκους με γρήγορη αναπαραγωγή (οξεία μυελογενής λευχαιμία και επιθετικά λεμφώματα, συμπεριλαμβανομένου και του Χότζκιν). Κακοήθειες με πιο αργή αναπαραγωγή δεν επηρεάζονται τόσο εύκολα (π.χ. λέμφωμα μη Χότζκιν).

Επίσης τα φάρμακα αντιμετωπίζουν πιο αποτελεσματικά τα νεότερα καρκινώματα.

Υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί τύποι χημειοθεραπευτικών φαρμάκων (πάνω από 100 διαφορετικοί τύποι) και καθένας εξ αυτών έχει διαφορετική επίδραση στα καρκινικά κύτταρα. Συχνά χορηγούνται σε συνδυασμό μεταξύ τους προκειμένου να είναι η θεραπεία πιο αποτελεσματική.[4]

Στρατηγικές χημειοθεραπείαςΕπεξεργασία

Συνήθη συνδυαστικά σχήματα χημειοθεραπείας[5]
Τύπος καρκίνου Φάρμακα Αρκτικόλεξο
Καρκίνος του μαστού Κυκλοφωσφαμίδη, μεθοτρεξάτη, 5-φθοριοουρακίλη, βινορελβίνη CMF
Δοξορουβικίνη, κυκλοφωσφαμίδη AC
Λέμφωμα Χότζκιν Δοσεταξέλη, δοξορουβικίνη, κυκλοφωσφαμίδη TAC
Δοξορουβικίνη, μπλεομυκίνη, βινβλαστίνη, δακαρβαζίνη ABVD
Μουστίνη, βινκριστίνη, προκαρβαζίνη, πρεδνιζολόνη MOPP
Λέμφωμα μη Χότζκιν Κυκλοφωσφαμίδη, δοξορουβικίνη, βινκριστίνη, πρεδνιζολόνη CHOP
Νεοπλασία των γεννητικών κυττάρων Βλεομυκίνη, ετοποσίδη, σισπλατίνη BEP
Καρκίνος του στομάχου[6] Επιρουβικίνη, σισπλατίνη, 5-φθοριοουρακίλη ECF
Επιρουβικίνη, σισπλατίνη, καπεσιταβίνη ECX
Καρκίνος της ουροδόχου κύστης Μεθοτρεξάτη, βινκριστίνη, δοξορουβικίνη, σισπλατίνη MVAC
Καρκίνος του πνεύμονα Κυκλοφωσφαμίδη, δοξορουβικίνη, βινκριστίνη, βινορελβίνη CAV
Καρκίνος εντέρου 5-φθοριοουρακίλη, λευκοβορίνη, οξαλιπλατίνη FOLFOX
Καρκίνος του παγκρέατος Γεμσιταβίνη, 5-φθοριοουρακίλη FOLFOX
Όγκος των οστών Δοξορουβικίνη, σισπλατίνη, μεθοτρεξάτη, ιφωσφαμίδη, ετοποσίδη MAP/MAPIE

Υπάρχει μια σειρά από στρατηγικές στη χορήγηση των φαρμάκων χημειοθεραπείας για την αντιμετώπιση του καρκίνου. Η χημειοθεραπεία μπορεί να χορηγηθεί για θεραπευτικό σκοπό ή μπορεί να στοχεύει στην παράταση της ζωής ή στην ανακούφιση των συμπτωμάτων.

  • Η εισαγωγική χημειοθεραπεία ή χημειοθεραπεία επαγωγής είναι η θεραπεία πρώτης γραμμής του καρκίνου με ένα χημειοθεραπευτικό φάρμακο. Αυτός ο τύπος χημειοθεραπείας χρησιμοποιείται για θεραπευτικό σκοπό.[7][8]
  • Η συνδυασμένη χημειοθεραπεία είναι η χρήση φαρμάκων με άλλες θεραπείες καρκίνου, όπως χειρουργική επέμβαση, ακτινοθεραπεία ή θεραπευτική υπερθερμία.
  • Η χημειοθεραπεία σταθεροποίησης χορηγείται μετά την ύφεση προκειμένου να παραταθεί ο συνολικός χρόνος ζωής χωρίς τη νόσο και να βελτιωθεί η συνολική επιβίωση. Το φάρμακο που χορηγείται είναι το ίδιο με το φάρμακο που οδήγησε στην ύφεση.[8]
  • Η εντατικοποιημένη χημειοθεραπεία είναι πανομοιότυπη με τη χημειοθεραπεία σταθεροποίησης, αλλά χρησιμοποιείται διαφορετικό φάρμακο από την εισαγωγική χημειοθεραπεία.[8]
  • Η συνδυαστική χημειοθεραπεία περιλαμβάνει τη θεραπεία ενός ατόμου με πολλά διαφορετικά φάρμακα ταυτόχρονα. Τα φάρμακα διαφέρουν ως προς τον μηχανισμό και τις παρενέργειές τους. Το μεγαλύτερο πλεονέκτημα είναι η ελαχιστοποίηση των πιθανοτήτων ανάπτυξης αντίστασης σε οποιονδήποτε παράγοντα. Επίσης, τα φάρμακα μπορούν συχνά να χρησιμοποιηθούν σε χαμηλότερες δόσεις, μειώνοντας την τοξικότητα.[8][9]
  • Η προεγχειρητική ή νεοεπικουρική χημειοθεραπεία χορηγείται πριν από μια χειρουργική επέμβαση, και έχει σχεδιαστεί για τη συρρίκνωση του πρωτοπαθούς όγκου.[8]  Χορηγείται επίσης σε καρκίνους με υψηλό κίνδυνο ανάπτυξης μικρομεταστατικής νόσου.[9]
  • Η επικουρική ή συμπληρωματική ή προφυλακτική χημειοθεραπεία χορηγείται μετά από τοπική θεραπεία (ακτινοθεραπεία ή χειρουργική επέμβαση). Μπορεί να χρησιμοποιηθεί όταν υπάρχουν ελάχιστα στοιχεία ύπαρξης καρκίνου, αλλά υπάρχει κίνδυνος υποτροπής.[8]  Είναι επίσης χρήσιμο στη θανάτωση τυχόν καρκινικών κυττάρων που έχουν εξαπλωθεί σε άλλα μέρη του σώματος. Αυτές οι μικρομεταστάσεις μπορούν να αντιμετωπιστούν με επικουρική χημειοθεραπεία και μπορούν να μειώσουν τα ποσοστά υποτροπής που προκαλούνται από αυτά τα διασπαρμένα κύτταρα.[10]
  • Η χημειοθεραπεία συντήρησης είναι μια επαναλαμβανόμενη θεραπεία χαμηλής δόσης για την παράταση της ύφεσης.[11][8]
  • Η χημειοθεραπεία διάσωσης ή παρηγορητική χημειοθεραπεία χορηγείται χωρίς θεραπευτική πρόθεση, αλλά απλώς για να μειωθεί το φορτίο του όγκου και να αυξηθεί το προσδόκιμο ζωής. Για αυτά τα σχήματα, γενικά, αναμένεται καλύτερο προφίλ τοξικότητας.[8]

Όλα τα σχήματα χημειοθεραπείας απαιτούν ο λήπτης να είναι σε θέση να υποβληθεί στη θεραπεία. Η κατάσταση απόδοσης χρησιμοποιείται συχνά ως μέτρο για να καθοριστεί εάν ένα άτομο μπορεί να λάβει χημειοθεραπεία ή εάν απαιτείται μείωση της δόσης. Επειδή μόνο ένα κλάσμα των κυττάρων σε έναν όγκο πεθαίνει με κάθε θεραπεία (κλασματική θανάτωση), πρέπει να χορηγούνται επαναλαμβανόμενες δόσεις για να συνεχιστεί η μείωση του μεγέθους του όγκου.[12] Τα τρέχοντα σχήματα χημειοθεραπείας εφαρμόζουν τη φαρμακευτική αγωγή σε κύκλους, με τη συχνότητα και τη διάρκεια των θεραπειών να περιορίζονται από την τοξικότητα.[13]

ΑποτελεσματικότηταΕπεξεργασία

Η αποτελεσματικότητα της χημειοθεραπείας εξαρτάται από τον τύπο του καρκίνου και το στάδιο. Η συνολική αποτελεσματικότητα κυμαίνεται από θεραπευτική για ορισμένους καρκίνους, όπως ορισμένες λευχαιμίες,[14][15] έως αναποτελεσματική, όπως σε ορισμένους όγκους του εγκεφάλου,[16] έως περιττή σε άλλους, όπως οι περισσότεροι μη μελανωματικοί καρκίνοι του δέρματος.[17]

Κατάταξη αντικαρκινικών φαρμάκωνΕπεξεργασία

Υπάρχουν περισσότερα από εκατό αντινεοπλασματικά φάρμακα, τα οποία συνήθως ταξινομούνται στις ακόλουθες ομάδες[18]:

  • Κυτταροτοξικά αντιβιοτικά: φάρμακα που παρασκευάζονται από μικροοργανισμούς. Μπορούν να λειτουργήσουν σε όλες τις φάσεις του κυτταρικού κύκλου. Είτε διασπούν κλώνους DNA είτε επιβραδύνουν ή σταματούν τη σύνθεση DNA που χρειάζονται τα κύτταρα για να αναπτυχθούν. Παραδείγματα: μπλεομυκίνη, δοξορουβικίνη, μιτοξαντρόνη.
  • Αλκαλοειδή της Vinca: βινκριστίνη, βινμπλαστίνη.
  • Ορμονικά και συναφή: υπάρχουν δύο τύποι ορμονικών παραγόντων που χρησιμοποιούνται στη θεραπεία του καρκίνου: οι κορτικοστεροειδείς ορμόνες και οι ορμόνες του φύλου. Παραδείγματα κορτικοστεροειδών: πρεδνιζόνη, δεξαμεθαζόνη, παραδείγματα ορμονών φύλου: ταμοξιφαίνη, λευπρολίδη.
  • Παράγωγα της ποδοφυλλοτοξίνης: ετοποσίδη.
  • Άλλα αντινεοπλασματικά φάρμακα: φάρμακα που μπορούν να σταματήσουν ή να επιβραδύνουν την ανάπτυξη του καρκίνου διαταράσσοντας τις διαδικασίες που απαιτούνται για την ανάπτυξη ή τη διάδοση. Παραδείγματα: παράγωγα της πλατίνης, ταξάνες, φωτοδυναμικοί παράγοντες κ.α.
  • Φάρμακα επιδρώντα στην ανοσολογική ανταπόκριση: φάρμακα που επιδρούν στο ανοσοποιητικό σύστημα του οργανισμού για την καταπολέμηση της ανάπτυξης του καρκίνου. Παραδείγματα: ανοσοκατασταλτικά, κυτοκίνες και ανοσοτροποποιητικοί παράγοντες κ.α.
  • Φάρμακα επικουρικά της χημειοθεραπείας: αντιεμετικά, ορισμένα διφωσφονικά κ.α.

ΔοσολογίαΕπεξεργασία

 
Σχέση δόσης απόκρισης θανάτωσης κυττάρων από χημειοθεραπευτικά φάρμακα σε φυσιολογικά και καρκινικά κύτταρα.[5]

Η δοσολογία της χημειοθεραπείας μπορεί να είναι δύσκολη: εάν η δόση είναι πολύ χαμηλή, θα είναι αναποτελεσματική έναντι του όγκου, ενώ, σε υπερβολικές δόσεις, η τοξικότητα (παρενέργειες) θα είναι αφόρητη για το άτομο που τη λαμβάνει.[5] Η τυπική μέθοδος προσδιορισμού της δοσολογίας της χημειοθεραπείας βασίζεται στην υπολογισμένη επιφάνεια σώματος (BSA). Η επιφάνεια σώματος συνήθως υπολογίζεται με έναν μαθηματικό τύπο ή ένα νομογράφημα, χρησιμοποιώντας το βάρος και το ύψος του λήπτη, και όχι με άμεση μέτρηση της επιφάνειας του σώματος.[19][20][21]

Η εγκυρότητα αυτής της μεθόδου για τον υπολογισμό των ομοιόμορφων δόσεων έχει αμφισβητηθεί επειδή ο τύπος λαμβάνει υπόψη μόνο το βάρος και το ύψος του ατόμου. Η απορρόφηση και η κάθαρση του φαρμάκου επηρεάζονται από πολλούς παράγοντες, όπως η ηλικία, το φύλο, ο μεταβολισμός, η κατάσταση της νόσου, η λειτουργία των οργάνων, οι αλληλεπιδράσεις φαρμάκου με το φάρμακο, η γενετική και η παχυσαρκία, οι οποίοι έχουν σημαντικές επιπτώσεις στην πραγματική συγκέντρωση του φαρμάκου στην κυκλοφορία του αίματος του ατόμου.[22][23][24] Ως αποτέλεσμα, υπάρχει μεγάλη διακύμανση στη συγκέντρωση του συστημικού φαρμάκου χημειοθεραπείας σε άτομα με βάση την επιφάνεια σώματος και αυτή η μεταβλητότητα έχει αποδειχθεί ότι είναι μεγαλύτερη από δεκαπλάσια για πολλά φάρμακα.[19][25] Με άλλα λόγια, εάν δύο άτομα λαμβάνουν την ίδια δόση ενός δεδομένου φαρμάκου με βάση την επιφάνεια σώματος, η συγκέντρωση αυτού του φαρμάκου στην κυκλοφορία του αίματος ενός ατόμου μπορεί να είναι 10 φορές υψηλότερη ή χαμηλότερη σε σύγκριση με αυτή ενός άλλου ατόμου.[25]

 
Μελέτη υποθετικής φάσης Ι ενός φαρμάκου με γραμμική φαρμακοκινητική. Οι οριζόντιες ράβδοι αντιπροσωπεύουν διακύμανση μεταξύ ασθενών στη συστηματική έκθεση. Κάθε κατακόρυφο σημάδι αντιπροσωπεύει έναν μεμονωμένο ασθενή στη μελέτη (αναπροσαρμογή από Gurney, 2002: 1298).[23]

Το αποτέλεσμα αυτής της φαρμακοκινητικής μεταβλητότητας μεταξύ των ανθρώπων είναι ότι πολλοί άνθρωποι δεν λαμβάνουν τη σωστή δόση για να επιτύχουν τη βέλτιστη αποτελεσματικότητα της θεραπείας με ελαχιστοποιημένες τοξικές παρενέργειες. Μερικοί άνθρωποι υποβάλλονται σε υπερβολική δόση ενώ άλλοι υποβάλλονται σε υποδοσολογία.[22][23][24] Η δόση με βάση την επιφάνεια σώματος είναι ανακριβής έως και στο 40% των περιπτώσεων. Περίπου το 10% των ασθενών θα υποβληθεί σε υπερβολική δόση και το 30% των ασθενών θα υποβληθεί σε υποδοσολογία.[23]

Αρκετές κλινικές μελέτες έχουν δείξει ότι όταν η δόση της χημειοθεραπείας εξατομικεύεται για να επιτευχθεί η βέλτιστη συστηματική έκθεση στο φάρμακο, τα αποτελέσματα της θεραπείας βελτιώνονται και οι τοξικές παρενέργειες μειώνονται.[26][27] Πρόσφατες μελέτες έχουν εντοπίσει πιο ορθολογικές προσεγγίσεις στη δοσολογία του φαρμάκου, με βάση τα χαρακτηριστικά του ασθενούς όπως η νεφρική λειτουργία, οι φαρμακογενετικοί παράγοντες και η δραστηριότητα μεταβολισμού του φαρμάκου. Αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν μαζί με την παρακολούθηση θεραπευτικών φαρμάκων και την προσαρμοστική δοσολογία για την επίτευξη στοχευμένης συστηματικής έκθεσης σε φάρμακο σε κάθε ασθενή, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε πιο συνεπή κλινικά αποτελέσματα σε ασθενείς που λαμβάνουν συγκρίσιμα δοσολογικά σχήματα χημειοθεραπείας.

ΧορήγησηΕπεξεργασία

 
Δύο κορίτσια με οξεία λεμφοβλαστική λευχαιμία που λαμβάνουν χημειοθεραπεία. Το κορίτσι στα αριστερά έχει τοποθετημένο έναν κεντρικό φλεβικό καθετήρα στον λαιμό της. Το κορίτσι στα δεξιά έχει έναν περιφερικό φλεβικό καθετήρα.

Το μεγαλύτερο μέρος της χημειοθεραπείας χορηγείται ενδοφλεβίως, αν και ένας αριθμός παραγόντων μπορεί να χορηγηθεί από το στόμα (π.χ., μελφαλάνη, βουσουλφάνη, καπεσιταβίνη).[28]

Υπάρχουν πολλές μέθοδοι ενδοφλέβιας χορήγησης φαρμάκων, γνωστές ως συσκευές αγγειακής πρόσβασης. Αυτές περιλαμβάνουν τη συσκευή έγχυσης με βελόνα (πεταλούδα), περιφερικό φλεβικό καθετήρα, καθετήρα μέσης γραμμής, περιφερικά εισαγόμενο κεντρικό καθετήρα, κεντρικό φλεβικό καθετήρα και εμφυτεύσιμη θύρα. Οι συσκευές έχουν διαφορετικές εφαρμογές όσον αφορά στη διάρκεια της χημειοθεραπείας, στη μέθοδο χορήγησης και στους τύπους χημειοθεραπευτικού παράγοντα.[29]

Ανάλογα με το άτομο, τον καρκίνο, το στάδιο του καρκίνου, τον τύπο της χημειοθεραπείας και τη δοσολογία, η ενδοφλέβια χημειοθεραπεία μπορεί να χορηγηθεί με εισαγωγή ασθενούς στο νοσοκομείο ή να χορηγηθεί στα εξωτερικά ιατρεία.[29] Τοπικές χημειοθεραπείες, όπως η 5-φθοριοουρακίλη, χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία ορισμένων περιπτώσεων μη μελανωματικού καρκίνου του δέρματος.[30] Εάν ο καρκίνος έχει προσβάλει το κεντρικό νευρικό σύστημα ή στην περίπτωση μηνιγγικής νόσου, μπορεί να χορηγηθεί ενδορραχιαία χημειοθεραπεία.[5]

ΠαρενέργειεςΕπεξεργασία

 
Παρενέργειες χημειοθεραπείας.

Η χημειοθεραπεία συνοδεύεται από πολλές παρενέργειες, ανάλογα με τη συγκεκριμένη φαρμακευτική αγωγή που εφαρμόζεται. Η τοξικότητα που σχετίζεται με τη χημειοθεραπεία μπορεί να είναι οξεία, αμέσως μετά τη χορήγηση, εντός ωρών ή ημερών ή χρόνια, μετά από εβδομάδες έως χρόνια.[8] Σε πολλές περιπτώσεις, έχει παρατηρηθεί αύξηση της ανεκτικότητας/μείωσης των παρενεργειών και ενισχυμένη θεραπευτική αποτελεσματικότητα μέσω διαλείπουσας νηστείας τις ημέρες της θεραπείας, τόσο σε πειράματα σε ανθρώπους όσο και σε πειράματα σε ζώα.[31]

Οι παρενέργειες που εμφανίζονται με μεγαλύτερη συχνότητα είναι: κόπωση, ναυτία, εμετός, διάρροια, άφθες στο στόμα, στοματίτιδα, απώλεια μαλλιών (αλωπεκία), εξανθήματα και καταστολή του μυελού των οστών με μείωση των λευκών, των ερυθρών αιμοσφαιρίων και των αιμοπεταλίων στο αίμα.[3]

Άλλα φάρμακα μπορεί επίσης να προκαλέσουν πόνο, απώλεια μνήμης, σήψη, απώλεια ή αύξηση βάρους, αιμορραγία, δευτερεύουσες νεοπλασίες.[32]

Ανοσοκαταστολή και μυελοκαταστολήΕπεξεργασία

Σχεδόν όλα τα χημειοθεραπευτικά σχήματα μπορούν να προκαλέσουν καταστολή του ανοσοποιητικού συστήματος, συχνά παραλύοντας τον μυελό των οστών και οδηγώντας σε μείωση των λευκών αιμοσφαιρίων, των ερυθρών αιμοσφαιρίων και των αιμοπεταλίων. Η αναιμία και η θρομβοπενία μπορεί να απαιτούν μετάγγιση αίματος. Η ουδετεροπενία (μείωση του αριθμού των ουδετερόφιλων κάτω από 0,5 x 109/λίτρο) μπορεί να βελτιωθεί με συνθετικό G-CSF (παράγοντας διέγερσης αποικιών των κοκκιοκυττάρων, π.χ. φιλγραστίμη, λενογραστίμη).

Σε πολύ σοβαρή μυελοκαταστολή, η οποία εμφανίζεται σε ορισμένα σχήματα, σχεδόν όλα τα βλαστοκύτταρα του μυελού των οστών (κύτταρα που παράγουν λευκά και ερυθρά αιμοσφαίρια) καταστρέφονται, πράγμα που σημαίνει ότι είναι απαραίτητες αλλογενείς ή αυτόλογες μεταμοσχεύσεις κυττάρων μυελού των οστών (στις αυτόλογες μεταμοσχεύσεις, τα κύτταρα αφαιρούνται από το άτομο πριν από τη θεραπεία, πολλαπλασιάζονται και στη συνέχεια εγχέονται εκ νέου· σε αλλογενείς μεταμοσχεύσεις, η πηγή είναι ένας δότης).

Αν και τα άτομα που λαμβάνουν χημειοθεραπεία ενθαρρύνονται να πλένουν τα χέρια τους, να αποφεύγουν τους άρρωστους και να λαμβάνουν άλλα μέτρα μείωσης των λοιμώξεων, περίπου το 85% των λοιμώξεων οφείλονται σε φυσικούς μικροοργανισμούς στη γαστρεντερική οδό (συμπεριλαμβανομένης της στοματικής κοιλότητας) και στο δέρμα του ατόμου.[33]  Οι λοιμώξεις μπορούν να εκδηλωθούν ως συστηματικές λοιμώξεις, όπως σήψη, ή ως τοπικά ξεσπάσματα, όπως απλός έρπης, έρπητας ζωστήρας ή άλλα μέλη ερπητοϊών.[34] Ο κίνδυνος ασθένειας και θανάτου μπορεί να μειωθεί με τη λήψη κοινών αντιβιοτικών, όπως οι κινολόνες ή η τριμεθοπρίμη/σουλφαμεθοξαζόλη πριν εμφανιστεί οποιοσδήποτε πυρετός ή σημάδι λοίμωξης. Οι κινολόνες προφυλάσσουν αποτελεσματικά, κυρίως σε καρκίνους αίματος. Γενικά, για κάθε πέντε άτομα που είναι ανοσοκατασταλμένα μετά από χημειοθεραπεία και που λαμβάνουν αντιβιοτικά, μπορεί να προληφθεί ένας πυρετός. Για κάθε 34 που λαμβάνουν αντιβιοτικά, μπορεί να προληφθεί ένας θάνατος.[35] Μερικές φορές, η χημειοθεραπεία αναβάλλεται επειδή το ανοσοποιητικό σύστημα καταστέλλεται σε εξαιρετικά χαμηλό επίπεδο.

Ουδετεροπενική εντεροκολίτιδαΕπεξεργασία

Λόγω της καταστολής του ανοσοποιητικού συστήματος, η ουδετεροπενική εντεροκολίτιδα είναι μια απειλητική για τη ζωή γαστρεντερική επιπλοκή της χημειοθεραπείας.[36] Είναι μια εντερική λοίμωξη που μπορεί να εκδηλωθεί μέσω συμπτωμάτων όπως ναυτία, έμετος, διάρροια, διάταση της κοιλιάς, πυρετός, ρίγη ή κοιλιακό άλγος και ευαισθησία. Έχει πολύ κακή πρόγνωση και συχνά είναι θανατηφόρα εκτός εάν αναγνωριστεί έγκαιρα και αντιμετωπιστεί επιθετικά. Η επιτυχής θεραπεία εξαρτάται από την έγκαιρη διάγνωση με τη χρήση αξονικής τομογραφίας, μη εγχειρητική θεραπεία για μη επιπλεγμένες περιπτώσεις και μερικές φορές δεξιά ημικολεκτομή για την πρόληψη της υποτροπής.[37]

Γαστρεντερική δυσφορίαΕπεξεργασία

Η ναυτία, ο έμετος, η ανορεξία, η διάρροια, οι κοιλιακές κράμπες και η δυσκοιλιότητα είναι κοινές παρενέργειες των χημειοθεραπευτικών φαρμάκων που σκοτώνουν τα κύτταρα που διαιρούνται γρήγορα.[38] Ο υποσιτισμός και η αφυδάτωση μπορεί να προκύψουν όταν ο λήπτης δεν τρώει ή πίνει αρκετά, ή όταν το άτομο κάνει συχνά εμετό, λόγω γαστρεντερικής βλάβης. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε ταχεία απώλεια βάρους ή περιστασιακά σε αύξηση βάρους, εάν το άτομο τρώει πάρα πολύ σε μια προσπάθεια να ανακουφίσει τη ναυτία ή την καούρα. Η αύξηση βάρους μπορεί επίσης να προκληθεί από ορισμένα στεροειδή φάρμακα. Αυτές οι παρενέργειες μπορούν συχνά να μειωθούν ή να εξαλειφθούν με αντιεμετικά φάρμακα. Τα προβιοτικά μπορούν επίσης να έχουν προληπτική και θεραπευτική επίδραση στη διάρροια που σχετίζεται μόνο με τη χημειοθεραπεία και με ακτινοθεραπεία.[39] Η διάρροια και το φούσκωμα, ωστόσο, είναι επίσης συμπτώματα ουδετεροπενικής εντεροκολίτιδας, μιας πολύ σοβαρής και δυνητικά απειλητικής ιατρικής κατάστασης που απαιτεί άμεση θεραπεία.

ΑναιμίαΕπεξεργασία

Η αναιμία μπορεί να είναι ένα συνδυασμένο αποτέλεσμα που προκαλείται από μυελοκατασταλτική χημειοθεραπεία και πιθανές αιτίες που σχετίζονται με τον καρκίνο, όπως αιμορραγία, καταστροφή αιμοσφαιρίων (αιμόλυση), κληρονομική νόσο, νεφρική δυσλειτουργία, διατροφικές ανεπάρκειες ή αναιμία χρόνιας νόσου. Οι θεραπείες για τον μετριασμό της αναιμίας περιλαμβάνουν ορμόνες για την ενίσχυση της παραγωγής αίματος (ερυθροποιητίνη), συμπληρώματα σιδήρου και μεταγγίσεις αίματος.[40][41][42]

Ναυτία και εμετόςΕπεξεργασία

Η ναυτία και ο έμετος είναι δύο από τις πιο συνηθισμένες παρενέργειες που σχετίζονται με τη θεραπεία του καρκίνου. Το 1983, σε μια έρευνα διαπιστώθηκε ότι τα άτομα που λάμβαναν χημειοθεραπεία κατέταξαν τη ναυτία και τον έμετο ως την πρώτη και τη δεύτερη πιο σοβαρή παρενέργεια, αντίστοιχα. Έως και το 20% των ατόμων που είχαν πολύ έντονους εμετούς ανέβαλαν ή ακόμα και αρνήθηκαν τις δυνητικά θεραπευτικές θεραπείες.[43] Από τη δεκαετία του 1990, έχουν αναπτυχθεί και κυκλοφορήσει στο εμπόριο αρκετές νέες κατηγορίες αντιεμετικών, καθιστώντας ένα σχεδόν παγκόσμιο πρότυπο στα σχήματα χημειοθεραπείας και βοηθώντας στην επιτυχή διαχείριση αυτών των συμπτωμάτων σε πολλούς ανθρώπους. Η αποτελεσματική διαμεσολάβηση αυτών των δυσάρεστων και μερικές φορές αποτρεπτικών συμπτωμάτων έχει ως αποτέλεσμα αυξημένη ποιότητα ζωής για τον λήπτη και αποτελεσματικότερους κύκλους θεραπείας, λόγω μικρότερης διακοπής της θεραπείας με καλύτερη ανοχή και καλύτερη συνολική υγεία.

ΤριχόπτωσηΕπεξεργασία

Η τριχόπτωση (αλωπεκία) μπορεί να προκληθεί από χημειοθεραπευτικά φάρμακα. Αυτή, ωστόσο, είναι στις περισσότερες φορές προσωρινή κατάσταση: τα μαλλιά συνήθως αρχίζουν να ξαναβγαίνουν λίγες εβδομάδες μετά την τελευταία θεραπεία, αλλά μερικές φορές με αλλαγή στο χρώμα, στην υφή, στο πάχος ή στο στυλ. Μερικές φορές τα μαλλιά έχουν την τάση να κατσαρώνουν μετά την αναγέννηση, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται οι "χημειομπούκλες". Ορισμένα φάρμακα χημειοθεραπείας είναι πιο πιθανό από άλλα να προκαλέσουν τριχόπτωση και διαφορετικές δόσεις μπορεί να προκαλέσουν οτιδήποτε, από απλή αραίωση έως πλήρη φαλάκρα. Σοβαρή τριχόπτωση εμφανίζεται συχνότερα με φάρμακα όπως η δοξορουβικίνη, η δαουνορουβικίνη, η πακλιταξέλη, η δοσεταξέλη, η κυκλοφωσφαμίδη, η ιφωσφαμίδη και η ετοποσίδη. Σε κάποιες περιπτώσεις, μόνιμη αραίωση ή μόνιμη απώλεια μαλλιών μπορούν να προκύψουν από ορισμένα τυπικά σχήματα χημειοθεραπείας.[44] Η ψύξη του τριχωτού της κεφαλής μπορεί να αποτελέσει ένα μέσο πρόληψης τόσο της μόνιμης όσο και της προσωρινής τριχόπτωσης, ωστόσο, έχουν εκφραστεί ανησυχίες σχετικά με αυτή τη μέθοδο.[45][46]

Δευτεροπαθές νεόπλασμαΕπεξεργασία

Η ανάπτυξη δευτεροπαθούς νεοπλάσματος μπορεί να εμφανιστεί μετά από επιτυχή χημειοθεραπεία ή ακτινοθεραπεία. Το πιο κοινό δευτεροπαθές νεόπλασμα είναι η δευτεροπαθής οξεία μυελογενής λευχαιμία, η οποία αναπτύσσεται κυρίως μετά από θεραπεία με αλκυλιούντες παράγοντες ή αναστολείς της τοποϊσομεράσης.[47] Ειδικότερα, οι επιζώντες του παιδικού καρκίνου έχουν περισσότερες από 13 φορές περισσότερες πιθανότητες να εμφανίσουν δευτεροπαθές νεόπλασμα κατά τη διάρκεια των 30 ετών μετά τη θεραπεία σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό.[48]

ΥπογονιμότηταΕπεξεργασία

Ορισμένοι τύποι χημειοθεραπείας είναι γοναδοτοξικοί και μπορεί να προκαλέσουν υπογονιμότητα. Οι χημειοθεραπείες υψηλού κινδύνου περιλαμβάνουν προκαρβαζίνη και άλλα αλκυλιωτικά φάρμακα όπως η κυκλοφωσφαμίδη, η ιφωσφαμίδη, η βουσουλφάνη, η μελφαλάνη, η χλωραμβουκίλη και η χλωρομεθίνη. Τα φάρμακα μεσαίου κινδύνου περιλαμβάνουν δοξορουβικίνη και ανάλογα πλατίνης, όπως σισπλατίνη και καρβοπλατίνη. Οι θεραπείες με χαμηλό κίνδυνο γοναδοτοξικότητας περιλαμβάνουν φυτικά παράγωγα όπως η βινκριστίνη και η βινμπλαστίνη, αντιβιοτικά όπως η βλεομυκίνη και η δακτινομυκίνη και αντιμεταβολίτες όπως η μεθοτρεξάτη, η μερκαπτοπουρίνη και η 5-φθοριοουρακίλη.[49]

Η γυναικεία υπογονιμότητα με χημειοθεραπεία φαίνεται να είναι δευτερογενής σε πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια λόγω απώλειας αρχέγονων ωοθυλακίων. Αυτή η απώλεια δεν είναι απαραίτητα άμεση επίδραση των χημειοθεραπευτικών παραγόντων, αλλά θα μπορούσε να οφείλεται σε αυξημένο ρυθμό έναρξης ανάπτυξης για την αντικατάσταση των κατεστραμμένων αναπτυσσόμενων ωοθυλακίων.[50]

Οι άνθρωποι μπορούν να επιλέξουν ανάμεσα σε διάφορες μεθόδους διατήρησης της γονιμότητας πριν από τη χημειοθεραπεία, συμπεριλαμβανομένης της κρυοσυντήρησης του σπέρματος, του ιστού των ωοθηκών, των ωαρίων ή των εμβρύων.[51] Μια μελέτη στη Γαλλία μεταξύ 1999 και 2011 κατέληξε στο αποτέλεσμα ότι η κατάψυξη εμβρύων πριν από τη χορήγηση γοναδοτοξικών παραγόντων σε γυναίκες προκάλεσε καθυστέρηση της θεραπείας στο 34% των περιπτώσεων και γέννηση ζωντανών παιδιών στο 27% των επιζώντων περιπτώσεων που ήθελαν να μείνουν έγκυες, με τον χρόνο παρακολούθησης να κυμαίνεται μεταξύ 1 και 13 ετών.[52]

Περιφερική νευροπάθειαΕπεξεργασία

Μεταξύ 30 και 40% των ατόμων που υποβάλλονται σε χημειοθεραπεία εμφανίζουν περιφερική νευροπάθεια, μια προοδευτική, διαρκή και συχνά μη αναστρέψιμη κατάσταση, που προκαλεί πόνο, μυρμήγκιασμα, μούδιασμα και ευαισθησία στο κρύο, ξεκινώντας από τα χέρια και τα πόδια και μερικές φορές εξελίσσεται σε αυτές τις περιοχές.[53] Τα φάρμακα χημειοθεραπείας που προκαλούν την ασθένεια περιλαμβάνουν θαλιδομίδη, εποθιλόνες, αλκαλοειδή της Vinca, ταξάνες, αναστολείς πρωτεασώματος και παράγωγα της πλατίνης.[53] Η εμφάνιση της περιφερικής νευροπάθειας και η έντασή της, καθορίζονται από την επιλογή του φαρμάκου, τη διάρκεια χρήσης, τη συνολική ποσότητα που καταναλώνεται και εάν το άτομο έχει ήδη περιφερική νευροπάθεια. Αν και τα συμπτώματα είναι κυρίως αισθητήρια, σε ορισμένες περιπτώσεις επηρεάζονται τα κινητικά νεύρα και το αυτόνομο νευρικό σύστημα.[54] Συχνά εμφανίζεται μετά την πρώτη δόση χημειοθεραπείας και αυξάνεται σε βαρύτητα καθώς η θεραπεία συνεχίζεται, αλλά αυτή η εξέλιξη συνήθως εξισορροπείται με την ολοκλήρωση της θεραπείας. Τα παράγωγα της πλατίνης αποτελούν την εξαίρεση, καθώς με αυτά τα φάρμακα, η αίσθηση μπορεί να συνεχίσει να επιδεινώνεται για αρκετούς μήνες μετά το τέλος της θεραπείας. Ορισμένες φορές η περιφερική νευροπάθεια φαίνεται να είναι μη αναστρέψιμη.[55] Ο πόνος μπορεί συχνά να αντιμετωπιστεί με φάρμακα ή άλλη θεραπεία, αλλά το μούδιασμα είναι συνήθως ανθεκτικό στη θεραπεία.[56]

Βλάβη των οργάνωνΕπεξεργασία

Η καρδιοτοξικότητα (καρδιακή βλάβη) είναι ιδιαίτερα έντονη με τη χρήση φαρμάκων ανθρακυκλίνης (δοξορουβικίνη, επιρουβικίνη, ιδαρουβικίνη και λιποσωμική δοξορουβικίνη). Αυτό προκύπτει πιθανότατα λόγω της παραγωγής ελεύθερων ριζών στα κύτταρα και της επακόλουθης βλάβης του DNA. Άλλοι χημειοθεραπευτικοί παράγοντες που προκαλούν καρδιοτοξικότητα, αλλά σε μικρότερη συχνότητα, είναι η κυκλοφωσφαμίδη, η δοσεταξέλη και η κλοφαραβίνη.[57]

Η ηπατοτοξικότητα (ηπατική βλάβη) μπορεί να προκληθεί από πολλά κυτταροτοξικά φάρμακα. Η ευαισθησία ενός ατόμου σε ηπατική βλάβη μπορεί να μεταβληθεί από άλλους παράγοντες όπως ο ίδιος ο καρκίνος, η ιογενής ηπατίτιδα, η ανοσοκαταστολή και η διατροφική ανεπάρκεια. Η ηπατική βλάβη μπορεί να προέρχεται από βλάβη των ηπατικών κυττάρων, από την αποφρακτική νόσο των ηπατικών φλεβών (απόφραξη των φλεβών στο ήπαρ), από τη χολόσταση (όπου η χολή δεν ρέει από το ήπαρ προς το έντερο) και λόγω της κίρρωσης.[58][59]

Η νεφροτοξικότητα (νεφρική βλάβη) μπορεί να προκληθεί από το σύνδρομο λύσης όγκου και επίσης λόγω των άμεσων επιδράσεων της κάθαρσης του φαρμάκου από τους νεφρούς. Διαφορετικά φάρμακα θα επηρεάσουν διαφορετικά μέρη του νεφρού και η τοξικότητα μπορεί να είναι ασυμπτωματική (εμφανίζεται μόνο σε εξετάσεις αίματος ή ούρων) ή μπορεί να προκαλέσει οξεία νεφρική βλάβη.[60][61]

Η ωτοτοξικότητα (βλάβη στο εσωτερικό αυτί) είναι μια κοινή παρενέργεια των παραγώγων της πλατίνης που μπορούν να προκαλέσουν συμπτώματα, όπως ζάλη και ίλιγγο. Παιδιά που λαμβάνουν θεραπεία με ανάλογα πλατίνης έχει βρεθεί ότι διατρέχουν κίνδυνο να αναπτύξουν απώλεια ακοής.[62][63][64]

Άλλες παρενέργειεςΕπεξεργασία

Λιγότερο συχνές παρενέργειες περιλαμβάνουν το κόκκινο δέρμα (ερύθημα), το ξηρό δέρμα, τα κατεστραμμένα νύχια, το ξηροστομία, την κατακράτηση νερού και τη σεξουαλική ανικανότητα. Ορισμένα φάρμακα μπορεί να προκαλέσουν αλλεργικές ή ψευδοαλλεργικές αντιδράσεις.

Συγκεκριμένοι χημειοθεραπευτικοί παράγοντες σχετίζονται με ειδικές για τα όργανα τοξικότητες, συμπεριλαμβανομένης της καρδιαγγειακής πάθησης (π.χ., δοξορουβικίνη), της διάμεσης πνευμονοπάθειας (π.χ., βλεομυκίνη) και περιστασιακά του δευτεροπαθούς νεοπλάσματος (π.χ. χημειοθεραπευτικό σχήμα MOPP για το λέμφωμα Χότζκιν).

Αντίσταση στη θεραπείαΕπεξεργασία

Η ανθεκτικότητα είναι μια κύρια αιτία αποτυχίας της θεραπείας στα χημειοθεραπευτικά φάρμακα. Υπάρχουν μερικές πιθανές αιτίες αντίστασης στα φάρμακα, μία από τις οποίες είναι η παρουσία μικρών αντλιών στην επιφάνεια των καρκινικών κυττάρων που μετακινούν ενεργά τη χημειοθεραπεία από το εσωτερικό του κυττάρου προς το εξωτερικό. Τα καρκινικά κύτταρα παράγουν υψηλές ποσότητες από αυτές τις αντλίες, γνωστές ως p-γλυκοπρωτεΐνες, προκειμένου να προστατευθούν από τα χημειοθεραπευτικά φάρμακα. Η έρευνα για τις p-γλυκοπρωτεΐνες και άλλες τέτοιες αντλίες εκροής χημειοθεραπείας βρίσκεται επί του παρόντος σε εξέλιξη.[65][66]

Ένας άλλος μηχανισμός αντίστασης είναι η γονιδιακή ενίσχυση, μια διαδικασία κατά την οποία παράγονται πολλαπλά αντίγραφα ενός γονιδίου από καρκινικά κύτταρα. Ο μηχανισμός αυτός υπερνικά την επίδραση των φαρμάκων που μειώνουν την έκφραση των γονιδίων που εμπλέκονται στην αντιγραφή. Με περισσότερα αντίγραφα του γονιδίου, το φάρμακο δεν μπορεί να αποτρέψει όλη την έκφραση του γονιδίου και επομένως το κύτταρο μπορεί να αποκαταστήσει την πολλαπλασιαστική του ικανότητα. Τα καρκινικά κύτταρα μπορούν επίσης να προκαλέσουν ελαττώματα στις κυτταρικές οδούς απόπτωσης (προγραμματισμένος κυτταρικός θάνατος). Καθώς τα περισσότερα φάρμακα χημειοθεραπείας σκοτώνουν τα καρκινικά κύτταρα με αυτόν τον τρόπο, η ελαττωματική απόπτωση επιτρέπει στην επιβίωση αυτών των κυττάρων, καθιστώντας τα ανθεκτικά. Πολλά φάρμακα χημειοθεραπείας προκαλούν επίσης βλάβη στο DNA, η οποία μπορεί να επισκευαστεί από ένζυμα στο κύτταρο που πραγματοποιούν την επιδιόρθωση του DNA. Η ανοδική ρύθμιση αυτών των γονιδίων μπορεί να ξεπεράσει τη βλάβη του DNA και να αποτρέψει την πρόκληση απόπτωσης. Τέλος, μπορούν να συμβούν μεταλλάξεις στα γονίδια που παράγουν πρωτεΐνες-στόχους του φαρμάκου, όπως η τουμπουλίνη, οι οποίες εμποδίζουν τη δέσμευση των φαρμάκων με την πρωτεΐνη, οδηγώντας σε αντίσταση σε αυτούς τους τύπους φαρμάκων.[67]

Τέλος, τα φάρμακα που χρησιμοποιούνται στη χημειοθεραπεία μπορούν να προκαλέσουν στρες στα καρκινικά κύτταρα, το οποίο μπορεί να σκοτώσει τα κύτταρα αυτά. Ωστόσο, υπό ορισμένες συνθήκες, το στρες των κυττάρων μπορεί να προκαλέσει αλλαγές στη γονιδιακή έκφραση που καθιστά δυνατή την αντίσταση σε διάφορους τύπους φαρμάκων.[68]

Κυτταροστατικά φάρμακα και στοχευμένες θεραπείεςΕπεξεργασία

Οι στοχευμένες θεραπείες είναι μια σχετικά νέα κατηγορία αντικαρκινικών φαρμάκων που μπορούν να ξεπεράσουν πολλά από τα προβλήματα που παρατηρούνται με τη χρήση κυτταροστατικών φαρμάκων. Χωρίζονται σε τρεις ομάδες: μικρομόρια, μονοκλωνικά αντισώματα και αντι-αγγειογενετικά φάρμακα. Η μαζική τοξικότητα που παρατηρείται με τη χρήση κυτταροστατικών φαρμάκων οφείλεται στην έλλειψη κυτταρικής εξειδίκευσης των φαρμάκων. Θα σκοτώσουν οποιοδήποτε κύτταρο που διαιρείται γρήγορα, καρκινικό ή φυσιολογικό. Οι στοχευμένες θεραπείες έχουν σχεδιαστεί για να επηρεάζουν τις κυτταρικές πρωτεΐνες ή τις διαδικασίες που χρησιμοποιούνται από τα καρκινικά κύτταρα. Αυτό επιτρέπει τη στόχευση με υψηλή δόση σε καρκινικούς ιστούς με σχετικά χαμηλή δόση σε άλλους ιστούς. Αν και οι παρενέργειες είναι συχνά λιγότερο σοβαρές από αυτές που παρατηρούνται στα κυτταροστατικά χημειοθεραπευτικά φάρμακα, μπορεί να εμφανιστούν απειλητικές για τη ζωή επιδράσεις.[69]

ΠαραπομπέςΕπεξεργασία

  1. «Chemotherapy to Treat Cancer - National Cancer Institute». www.cancer.gov (στα Αγγλικά). 29 Απριλίου 2015. Ανακτήθηκε στις 16 Απριλίου 2022. 
  2. «"On Health Glossary"». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 24 Αυγούστου 2008. Ανακτήθηκε στις 27 Αυγούστου 2008. 
  3. 3,0 3,1 «"Βασικά σημεία της χημειοθεραπείας"». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 26 Μαΐου 2012. Ανακτήθηκε στις 27 Αυγούστου 2008. 
  4. «"General Information on Chemotherapy"». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 26 Σεπτεμβρίου 2008. Ανακτήθηκε στις 27 Αυγούστου 2008. 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Corrie, Pippa G. (2008-01-01). «Cytotoxic chemotherapy: clinical aspects» (στα English). Medicine 36 (1): 24–28. doi:10.1016/j.mpmed.2007.10.012. ISSN 1357-3039. https://www.medicinejournal.co.uk/article/S1357-3039(07)00349-0/abstract. 
  6. «Chemotherapy for advanced gastric cancer». The Cochrane Database of Systematic Reviews 8: CD004064. August 2017. doi:10.1002/14651858.cd004064.pub4. PMID 28850174. 
  7. Alfarouk, Khalid O.; Stock, Christian-Martin; Taylor, Sophie; Walsh, Megan; Muddathir, Abdel Khalig; Verduzco, Daniel; Bashir, Adil H. H.; Mohammed, Osama Y. και άλλοι. (2015). «Resistance to cancer chemotherapy: failure in drug response from ADME to P-gp». Cancer Cell International 15: 71. doi:10.1186/s12935-015-0221-1. ISSN 1475-2867. PMID 26180516. PMC 4502609. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26180516/. 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 8,7 8,8 Rachel Airley (2009). Cancer chemotherapy. Wiley-Blackwell. ISBN 978-0-470-09254-5.
  9. 9,0 9,1 Wood M, Brighton D (2005). The Royal Marsden Hospital handbook of cancer chemotherapy: a guide for the multidisciplinary team. St. Louis, Mo: Elsevier Churchill Livingstone. ISBN 978-0-443-07101-0.
  10. Epstein, Richard J. (2005-08-01). «Maintenance therapy to suppress micrometastasis: the new challenge for adjuvant cancer treatment». Clinical Cancer Research: An Official Journal of the American Association for Cancer Research 11 (15): 5337–5341. doi:10.1158/1078-0432.CCR-05-0437. ISSN 1078-0432. PMID 16061845. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16061845/. 
  11. Wagner, Anna Dorothea; Syn, Nicholas Lx; Moehler, Markus; Grothe, Wilfried; Yong, Wei Peng; Tai, Bee-Choo; Ho, Jingshan; Unverzagt, Susanne (2017-08-29). «Chemotherapy for advanced gastric cancer». The Cochrane Database of Systematic Reviews 8: CD004064. doi:10.1002/14651858.CD004064.pub4. ISSN 1469-493X. PMID 28850174. PMC 6483552. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28850174/. 
  12. Internet Archive, Roland T. (2003). Handbook of cancer chemotherapy. Philadelphia : Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 978-0-7817-3629-9. 
  13. Internet Archive (2006). Cancer chemotherapy and biotherapy : principles and practice. [electronic resource]. Philadelphia : Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 978-0-7817-5628-0. 
  14. Nastoupil, Loretta J.; Rose, Adam C.; Flowers, Christopher R. (2012-05). «Diffuse large B-cell lymphoma: current treatment approaches». Oncology (Williston Park, N.Y.) 26 (5): 488–495. ISSN 0890-9091. PMID 22730604. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22730604/. 
  15. Freedman, Arnold (2012-10). «Follicular lymphoma: 2012 update on diagnosis and management». American Journal of Hematology 87 (10): 988–995. doi:10.1002/ajh.23313. ISSN 1096-8652. PMID 23001911. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23001911/. 
  16. Rampling, R.; James, A.; Papanastassiou, V. (2004-06). «The present and future management of malignant brain tumours: surgery, radiotherapy, chemotherapy». Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 75 Suppl 2: ii24–30. doi:10.1136/jnnp.2004.040535. ISSN 0022-3050. PMID 15146036. PMC 1765659. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15146036/. 
  17. Madan, Vishal; Lear, John T.; Szeimies, Rolf-Markus (2010-02-20). «Non-melanoma skin cancer». Lancet (London, England) 375 (9715): 673–685. doi:10.1016/S0140-6736(09)61196-X. ISSN 1474-547X. PMID 20171403. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20171403/. 
  18. «Types of chemotherapy». University of Iowa Hospitals & Clinics (στα Αγγλικά). 2 Ιουλίου 2016. Ανακτήθηκε στις 17 Απριλίου 2022. 
  19. 19,0 19,1 Felici, A.; Verweij, J.; Sparreboom, A. (2002-09). «Dosing strategies for anticancer drugs: the good, the bad and body-surface area». European Journal of Cancer (Oxford, England: 1990) 38 (13): 1677–1684. doi:10.1016/s0959-8049(02)00151-x. ISSN 0959-8049. PMID 12175683. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12175683/. 
  20. Kaestner, S. A.; Sewell, G. J. (2007-02). «Chemotherapy dosing part I: scientific basis for current practice and use of body surface area». Clinical Oncology (Royal College of Radiologists (Great Britain)) 19 (1): 23–37. doi:10.1016/j.clon.2006.10.010. ISSN 0936-6555. PMID 17305252. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17305252/. 
  21. Pinkel D (August 1958). "The use of body surface area as a criterion of drug dosage in cancer chemotherapy". Cancer Research. 18 (7): 853–6. PMID 13573353.
  22. 22,0 22,1 Kaestner, S. A.; Sewell, G. J. (2007-02). «Chemotherapy dosing part I: scientific basis for current practice and use of body surface area». Clinical Oncology (Royal College of Radiologists (Great Britain)) 19 (1): 23–37. doi:10.1016/j.clon.2006.10.010. ISSN 0936-6555. PMID 17305252. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17305252/. 
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 Gurney, Howard (2002-04-22). «How to calculate the dose of chemotherapy». British Journal of Cancer 86 (8): 1297–1302. doi:10.1038/sj.bjc.6600139. ISSN 0007-0920. PMID 11953888. PMC 2375356. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11953888/. 
  24. 24,0 24,1 Beumer, Jan H.; Chu, Edward; Salamone, Salvatore J. (2012-11-01). «Body-surface area-based chemotherapy dosing: appropriate in the 21st century?». Journal of Clinical Oncology: Official Journal of the American Society of Clinical Oncology 30 (31): 3896–3897. doi:10.1200/JCO.2012.44.2863. ISSN 1527-7755. PMID 22965963. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22965963/. 
  25. 25,0 25,1 Baker, Sharyn D.; Verweij, Jaap; Rowinsky, Eric K.; Donehower, Ross C.; Schellens, Jan H. M.; Grochow, Louise B.; Sparreboom, Alex (2002-12-18). «Role of body surface area in dosing of investigational anticancer agents in adults, 1991-2001». Journal of the National Cancer Institute 94 (24): 1883–1888. doi:10.1093/jnci/94.24.1883. ISSN 0027-8874. PMID 12488482. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12488482/. 
  26. Gamelin, E.; Delva, R.; Jacob, J.; Merrouche, Y.; Raoul, J.; Pezet, D.; Dorval, E.; Piot, G. και άλλοι. (2008). «Individual fluorouracil dose adjustment based on pharmacokinetic follow-up compared with conventional dosage: results of a multicenter randomized trial of patients with metastatic colorectal cancer.». Journal of clinical oncology : official journal of the American Society of Clinical Oncology. doi:10.1200/JCO.2007.13.3934. https://www.semanticscholar.org/paper/Individual-fluorouracil-dose-adjustment-based-on-of-Gamelin-Delva/9fed46086a759044528a84126956b2f2c995c360. 
  27. Capitain, Olivier; Asevoaia, Andreaa; Boisdron-Celle, Michele; Poirier, Anne-Lise; Morel, Alain; Gamelin, Erick (2012-12). «Individual fluorouracil dose adjustment in FOLFOX based on pharmacokinetic follow-up compared with conventional body-area-surface dosing: a phase II, proof-of-concept study». Clinical Colorectal Cancer 11 (4): 263–267. doi:10.1016/j.clcc.2012.05.004. ISSN 1938-0674. PMID 22683364. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22683364/. 
  28. Greer, Joseph A.; Amoyal, Nicole; Nisotel, Lauren; Fishbein, Joel N.; MacDonald, James; Stagl, Jamie; Lennes, Inga; Temel, Jennifer S. και άλλοι. (2016-03). «A Systematic Review of Adherence to Oral Antineoplastic Therapies». The Oncologist 21 (3): 354–376. doi:10.1634/theoncologist.2015-0405. ISSN 1549-490X. PMID 26921292. PMC 4786357. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26921292/. 
  29. 29,0 29,1 Brighton, David· Wood, Miriam (2005). The Royal Marsden Hospital Handbook of Cancer Chemotherapy: A Guide for the Multidisciplinary Team. Elsevier Churchill Livingstone. ISBN 978-0-443-07101-0. 
  30. Chitwood, K.; Etzkorn, J.; Cohen, George F. (2013). «Topical and Intralesional Treatment of Nonmelanoma Skin Cancer: Efficacy and Cost Comparisons». Dermatologic surgery : official publication for American Society for Dermatologic Surgery [et al.]. doi:10.1111/dsu.12300. https://www.semanticscholar.org/paper/Topical-and-Intralesional-Treatment-of-Nonmelanoma-Chitwood-Etzkorn/67a5abf53468af584649f52035cbf82b67fc88e9. 
  31. de Groot, Stefanie; Lugtenberg, Rieneke T.; Cohen, Danielle; Welters, Marij J. P.; Ehsan, Ilina; Vreeswijk, Maaike P. G.; Smit, Vincent T. H. B. M.; de Graaf, Hiltje και άλλοι. (2020-06-23). «Fasting mimicking diet as an adjunct to neoadjuvant chemotherapy for breast cancer in the multicentre randomized phase 2 DIRECT trial». Nature Communications 11 (1): 3083. doi:10.1038/s41467-020-16138-3. ISSN 2041-1723. PMID 32576828. PMC 7311547. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32576828/. 
  32. "BreastCancer.org" "Chemotherapy Side Effects"
  33. Huang ES (2000). Internal medicine: handbook for clinicians, resident survival guide. Arlington, VA: Scrub Hill Press. p. 130. ISBN 978-0-9645467-5-2.
  34. Elad, S.; Zadik, Y.; Hewson, I.; Hovan, A.; Corrêa, M. E.; Logan, R.; Elting, L.; Spijkervet, F. και άλλοι. (2010). «A systematic review of viral infections associated with oral involvement in cancer patients: a spotlight on Herpesviridea». Supportive Care in Cancer. doi:10.1007/s00520-010-0900-3. https://www.semanticscholar.org/paper/A-systematic-review-of-viral-infections-associated-Elad-Zadik/d1d5ca1d4770f5b96a613c5645c5cdd2fb75c0cd. 
  35. Gafter-Gvili, Anat; Fraser, Abigail; Paul, Mical; Vidal, Liat; Lawrie, Theresa A.; van de Wetering, Marianne D.; Kremer, Leontien C. M.; Leibovici, Leonard (2012-01-18). «Antibiotic prophylaxis for bacterial infections in afebrile neutropenic patients following chemotherapy». The Cochrane Database of Systematic Reviews 1: CD004386. doi:10.1002/14651858.CD004386.pub3. ISSN 1469-493X. PMID 22258955. PMC 4170789. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22258955/. 
  36. Davila, M. (2006). «Neutropenic enterocolitis». Current opinion in gastroenterology. doi:10.1097/01.mog.0000198073.14169.3b. https://www.semanticscholar.org/paper/Neutropenic-enterocolitis-Davila/4a80426c1550268451a5a14cfb2d2a30fab5482a. 
  37. Keidan, R.; Fanning, J.; Gatenby, R.; Weese, J. (1989). «Recurrent typhlitis». Diseases of the colon and rectum. doi:10.1007/BF02554529. https://www.semanticscholar.org/paper/Recurrent-typhlitis-Keidan-Fanning/f301dcceca994a5d761df051771c37ca523fbb6e. 
  38. Gibson, R.; Keefe, D. (2006). «Cancer chemotherapy-induced diarrhoea and constipation: mechanisms of damage and prevention strategies». Supportive Care in Cancer. doi:10.1007/s00520-006-0040-y. https://www.semanticscholar.org/paper/Cancer-chemotherapy-induced-diarrhoea-and-of-damage-Gibson-Keefe/0c4ddc6d6b0a2b759c2b631a28879573dbb44119. 
  39. Wei, Dang; Heus, Pauline; van de Wetering, Fleur T.; van Tienhoven, Geertjan; Verleye, Leen; Scholten, Rob Jpm (2018-08-31). «Probiotics for the prevention or treatment of chemotherapy- or radiotherapy-related diarrhoea in people with cancer». The Cochrane Database of Systematic Reviews 8: CD008831. doi:10.1002/14651858.CD008831.pub3. ISSN 1469-493X. PMID 30168576. PMC 6513393. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30168576/. 
  40. Groopman, J. E.; Itri, L. M. (1999-10-06). «Chemotherapy-induced anemia in adults: incidence and treatment». Journal of the National Cancer Institute 91 (19): 1616–1634. doi:10.1093/jnci/91.19.1616. ISSN 0027-8874. PMID 10511589. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10511589/. 
  41. Henry, David H. (2006-07). «The role of intravenous iron in cancer-related anemia». Oncology (Williston Park, N.Y.) 20 (8 Suppl 6): 21–24. ISSN 0890-9091. PMID 16925107. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16925107/. 
  42. Rodgers, George M.; Becker, Pamela Sue; Bennett, Charles L.; Cella, David; Chanan-Khan, Asher; Chesney, Carolyn; Cleeland, Charles; Coccia, Peter F. και άλλοι. (2008-07). «Cancer- and chemotherapy-induced anemia». Journal of the National Comprehensive Cancer Network: JNCCN 6 (6): 536–564. doi:10.6004/jnccn.2008.0042. ISSN 1540-1405. PMID 18597709. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18597709/. 
  43. Gill, Paula· Grothey, Axel (2006). Chang, Alfred E., επιμ. Nausea and Vomiting in the Cancer Patient. New York, NY: Springer. σελίδες 1482–1496. ISBN 978-0-387-31056-5. 
  44. «What to expect about hair loss during chemo». Mayo Clinic (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 18 Απριλίου 2022. 
  45. Trüeb, Ralph M. (2009-03). «Chemotherapy-induced alopecia». Seminars in Cutaneous Medicine and Surgery 28 (1): 11–14. doi:10.1016/j.sder.2008.12.001. ISSN 1558-0768. PMID 19341937. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19341937/. 
  46. Chon, Susan Y.; Champion, Rachel W.; Geddes, Elizabeth R.; Rashid, Rashid M. (2012-07). «Chemotherapy-induced alopecia». Journal of the American Academy of Dermatology 67 (1): e37–47. doi:10.1016/j.jaad.2011.02.026. ISSN 1097-6787. PMID 22178150. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22178150/. 
  47. Rüther, U· Nunnensiek, C (2000). Secondary neoplasias following chemotherapy, radiotherapy and immunosuppression. Basel; New York: Karger. ISBN 978-3-318-00615-5. 606559421. 
  48. Hijiya, Nobuko; Hudson, Melissa M.; Lensing, Shelly; Zacher, Margie; Onciu, Mihaela; Behm, Fred G.; Razzouk, Bassem I.; Ribeiro, Raul C. και άλλοι. (2007-03-21). «Cumulative incidence of secondary neoplasms as a first event after childhood acute lymphoblastic leukemia». JAMA 297 (11): 1207–1215. doi:10.1001/jama.297.11.1207. ISSN 1538-3598. PMID 17374815. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17374815/. 
  49. Brydøy, M.; Fosså, S.; Dahl, O.; Bjøro, T. (2007). «Gonadal dysfunction and fertility problems in cancer survivors». Acta oncologica. doi:10.1080/02841860601166958. https://www.semanticscholar.org/paper/Gonadal-dysfunction-and-fertility-problems-in-Bryd%C3%B8y-Foss%C3%A5/dc56ce14f88a7761f158b814ff964aa9ae9f9e17. 
  50. Morgan, S.; Anderson, R. A.; Gourley, C.; Wallace, W. H.; Spears, N. (2012-09). «How do chemotherapeutic agents damage the ovary?». Human Reproduction Update 18 (5): 525–535. doi:10.1093/humupd/dms022. ISSN 1460-2369. PMID 22647504. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22647504/. 
  51. Gurgan, T.; Salman, C.; Demirol, A. (2008-10). «Pregnancy and assisted reproduction techniques in men and women after cancer treatment». Placenta 29 Suppl B: 152–159. doi:10.1016/j.placenta.2008.07.007. ISSN 0143-4004. PMID 18790328. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18790328/. 
  52. Courbiere, B.; Decanter, C.; Bringer-Deutsch, S.; Rives, N.; Mirallié, S.; Pech, J. C.; De Ziegler, D.; Carré-Pigeon, F. και άλλοι. (2013-09). «Emergency IVF for embryo freezing to preserve female fertility: a French multicentre cohort study». Human Reproduction (Oxford, England) 28 (9): 2381–2388. doi:10.1093/humrep/det268. ISSN 1460-2350. PMID 23832792. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23832792/. 
  53. 53,0 53,1 «Nerve Problems (Peripheral Neuropathy) and Cancer Treatment - Side Effects - National Cancer Institute». www.cancer.gov (στα Αγγλικά). 29 Απριλίου 2015. Ανακτήθηκε στις 19 Απριλίου 2022. 
  54. Beijers, A. J. M.; Jongen, J. L. M.; Vreugdenhil, G. (2012-01). «Chemotherapy-induced neurotoxicity: the value of neuroprotective strategies». The Netherlands Journal of Medicine 70 (1): 18–25. ISSN 1872-9061. PMID 22271810. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22271810/. 
  55. Windebank, A.; Grisold, W. (2008). «Chemotherapy‐induced neuropathy». Journal of the peripheral nervous system : JPNS. doi:10.1111/j.1529-8027.2008.00156.x. https://www.semanticscholar.org/paper/Chemotherapy%E2%80%90induced-neuropathy-Windebank-Grisold/57431a220e0992abad7e46d689de774a7c2607f0. 
  56. Savage, Liz (2007-07-18). «Chemotherapy-induced pain puzzles scientists». Journal of the National Cancer Institute 99 (14): 1070–1071. doi:10.1093/jnci/djm072. ISSN 1460-2105. PMID 17623791. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17623791/. 
  57. Shaikh, Amir Y.; Shih, J. (2012). «Chemotherapy-Induced Cardiotoxicity». Current Heart Failure Reports. doi:10.1007/s11897-012-0083-y. https://www.semanticscholar.org/paper/Chemotherapy-Induced-Cardiotoxicity-Shaikh-Shih/bb5ddc959311a4c959a5994760f64e8b9b308d3b. 
  58. Thatishetty, Ameet V.; Agresti, Nicholas; O'Brien, Christopher B. (2013-11). «Chemotherapy-induced hepatotoxicity». Clinics in Liver Disease 17 (4): 671–686, ix–x. doi:10.1016/j.cld.2013.07.010. ISSN 1557-8224. PMID 24099024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24099024/. 
  59. King, P. D.; Perry, M. C. (2001). «Hepatotoxicity of chemotherapy». The Oncologist 6 (2): 162–176. doi:10.1634/theoncologist.6-2-162. ISSN 1083-7159. PMID 11306728. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11306728/. 
  60. de Jonge, Maja J. A.; Verweij, Jaap (2006-02). «Renal toxicities of chemotherapy». Seminars in Oncology 33 (1): 68–73. doi:10.1053/j.seminoncol.2005.11.011. ISSN 0093-7754. PMID 16473645. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16473645/. 
  61. Humphreys, Benjamin D.; Soiffer, Robert J.; Magee, Colm C. (2005-01). «Renal failure associated with cancer and its treatment: an update». Journal of the American Society of Nephrology: JASN 16 (1): 151–161. doi:10.1681/ASN.2004100843. ISSN 1046-6673. PMID 15574506. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15574506/. 
  62. van As, Jorrit W.; van den Berg, Henk; van Dalen, Elvira C. (2020-01-21). «Different infusion durations for preventing platinum-induced hearing loss in children with cancer». The Cochrane Database of Systematic Reviews 1: CD010885. doi:10.1002/14651858.CD010885.pub5. ISSN 1469-493X. PMID 31961948. PMC 6984653. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31961948/. 
  63. van As, Jorrit W.; van den Berg, Henk; van Dalen, Elvira C. (2016-08-03). «Platinum-induced hearing loss after treatment for childhood cancer». The Cochrane Database of Systematic Reviews (8): CD010181. doi:10.1002/14651858.CD010181.pub2. ISSN 1469-493X. PMID 27486906. PMC 6466671. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27486906/. 
  64. van As, Jorrit W.; van den Berg, Henk; van Dalen, Elvira C. (2019-05-07). «Medical interventions for the prevention of platinum-induced hearing loss in children with cancer». The Cochrane Database of Systematic Reviews 5: CD009219. doi:10.1002/14651858.CD009219.pub5. ISSN 1469-493X. PMID 31063591. PMC 6504134. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31063591/. 
  65. Goldman, Bruce (2003-02-19). «Multidrug resistance: can new drugs help chemotherapy score against cancer?». Journal of the National Cancer Institute 95 (4): 255–257. doi:10.1093/jnci/95.4.255. ISSN 0027-8874. PMID 12591977. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12591977/. 
  66. Crowley, Emily; McDevitt, Christopher A.; Callaghan, Richard (2009-10-05). «Generating Inhibitors of P-Glycoprotein: Where to, Now?». Multi-Drug Resistance in Cancer 596: 405–432. doi:10.1007/978-1-60761-416-6_18. PMID 19949934. PMC 7121335. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7121335/. 
  67. Luqmani, Y. A. (2005). «Mechanisms of drug resistance in cancer chemotherapy». Medical Principles and Practice: International Journal of the Kuwait University, Health Science Centre 14 Suppl 1: 35–48. doi:10.1159/000086183. ISSN 1011-7571. PMID 16103712. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16103712/. 
  68. Moschovi, M.; Critselis, E.; Çen, Osman; Adamaki, M.; Lambrou, G.; Chrousos, G.; Vlahopoulos, S. (2015). «Drugs acting on homeostasis: challenging cancer cell adaptation». Expert review of anticancer therapy. doi:10.1586/14737140.2015.1095095. https://www.semanticscholar.org/paper/Drugs-acting-on-homeostasis:-challenging-cancer-Moschovi-Critselis/5f82c58aa75da055c2b324c4669467287c5721d2. 
  69. Gerber, David E. (2008-02-01). «Targeted therapies: a new generation of cancer treatments». American Family Physician 77 (3): 311–319. ISSN 0002-838X. PMID 18297955. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18297955/. 

Εξωτερικοί σύνδεσμοιΕπεξεργασία