Το τραμτροχιόδρομος) της Αθήνας είναι ένα μεταφορικό μέσο σταθερής τροχιάς στην Αθήνα. Με τη σημερινή του μορφή, το τραμ υπάρχει στην Αθήνα από το 2004. Πρωτοεμφανίστηκε όμως στην πόλη το 1882 με τη μορφή ιππήλατων οχημάτων. Το 1908 κυκλοφόρησαν τα πρώτα ηλεκτρικά οχήματα. Σταδιακά, το δίκτυο τραμ έφθασε τις 21 γραμμές. Η λειτουργία του όμως σταμάτησε το 1960, όταν τα τραμ αντικαταστάθηκαν από ηλεκτροκίνητα λεωφορεία (τρόλεϊ) και θερμικά λεωφορεία.[3]

Τραμ Αθήνας
Τραμ
Tramway Athènes.JPG
Πληροφορίες
ΠεριοχήΕυρύτερη Αθήνα
Γραμμές3
Σταθμοί60
Ιστότοποςstasy.gr
Λειτουργία
Έναρξη λειτουργίας19 Ιουλίου 2004
ΔιαχειριστήςΤΡΑΜ Α.Ε. (2004-2011)
ΣΤΑ.ΣΥ. ΑΕ[1] (2011-Σήμερα)
Τεχνικά χαρακτηριστικά
Μήκος συστήματος32.4 χιλιόμετρα
Εύρος γραμμής1,435 χιλιοστά
Μέγιστη ταχύτητα70χλμ/ώρα[2]
Commons page Σχετικά πολυμέσα
δεδομένα

Το σύγχρονο τραμ διαθέτει τρεις γραμμές. Οι δύο από αυτές, έχοντας αρχικά κοινή πορεία, συνδέουν το κέντρο της Αθήνας, μέσω Νέου Κόσμου και Νέας Σμύρνης, με το Παλαιό Φάληρο, και από εκεί, ακολουθούν χωριστές, αλλά παραλιακές διαδρομές, με τη μία γραμμή να κατευθύνεται προς το Νέο Φάληρο και τον Πειραιά, και την άλλη προς τη Βούλα. Η τρίτη γραμμή συνδυάζει τα παραλιακά τμήματα των άλλων δύο, συνδέοντας απευθείας τον Πειραιά με τη Βούλα.

ΙστορικόΕπεξεργασία

Παλαιό τραμ Αθήνας
Τραμ
 
Πληροφορίες
ΠεριοχήΕυρύτερη Αθήνα. Ευρύτερος Πειραιάς
Γραμμές26
Λειτουργία
Έναρξη λειτουργίας1882
Παύση λειτουργίας1977
ΔιαχειριστήςΕ.Τ.Α.Π.Π (1882-1925)
ΗΕΜ (1925-1960)
ΕΗΣ (1936-1976: Πέραμα)
ΗΣΑΠ (1976-1977)
Τεχνικά χαρακτηριστικά
Εύρος γραμμής1,000 χιλιοστά (μετρικό εύρος)
  Σχετικά πολυμέσα
δεδομένα

Ιππήλατο τραμΕπεξεργασία

Οι πρώτες γραμμές τραμ στην Αθήνα έκαναν την εμφάνισή τους το 1882[4]. Λειτουργούσαν από την βελγικών συμφερόντων Εταιρεία Τροχιοδρόμων Αθηνών - Πειραιώς - Περιχώρων (E.T.A.Π.Π). Το πρώτο δίκτυο ένωνε το κέντρο της Αθήνας με τα Πατήσια, τους Αμπελόκηπους και την Κολοκυνθού[4][5]. Το τροχαίο υλικό αποτελούνταν από 16 οχήματα που τα έσερναν 800 άλογα, χωρητικότητας 16 ατόμων το χειμώνα και 20 το καλοκαίρι[4]. Εξαίρεση αποτέλεσε πέντε χρόνια αργότερα, το 1887, η γραμμή Ακαδημία-Νέο Φάληρο-Παλαιό Φάληρο, η οποία ήταν ατμοκίνητη[4]. Λόγω των ατμών, αλλά και της χαμηλής ταχύτητας στις ανηφόρες, η γραμμή αυτή ονομάστηκε από τους επιβάτες "κωλοσούρτης"[5].

Παράλληλα, οι ΣΑΠ, η εταιρεία που λειτουργούσε τη γραμμή Πειραιά - Θησείου, το 1882 ίδρυσε μία γραμμή τραμ κανονικού εύρους που ένωνε το σταθμό ΣΑΠ Πειραιά με το τελωνείο. Το 1910 οι ΣΑΠ προσπάθησαν να ενισχύσουν τη γραμμή, ώστε να μεταφερθούν περισσότερα εμπορεύματα, μία κίνηση που βρήκε ενάντια τους υπαλλήλους της εταιρείας. Αυτή η γραμμή έμεινε στην ιστορία μέσω των γυρισμάτων της ταινίας Ποτέ την Κυριακή[5].

Ηλεκτροκίνητο τραμΕπεξεργασία

Στις 30 Οκτωβρίου 1908, κυκλοφόρησαν τα πρώτα ηλεκτροκίνητα τραμ, ενώ δύο χρόνια αργότερα ολοκληρώθηκε η παραλαβή τους (257 τραμ-150 κινητήρια και 107 ρυμουλκούμενα)[4]. Τα οχήματα ήταν κλειστά, χρώματος μπεζ, κατασκευασμένα στο Βέλγιο και είχαν χωρητικότητα 16 καθήμενων και 14 όρθιων επιβατών[4].

Το 1925 η αγγλική εταιρεία Power Finance and Traction εξαγόρασε τους ΣΑΠ και την ΕΤΑΠΠ, με αντάλλαγμα τον εξηλεκτρισμό της Αθήνας[6]. Η Power Finance and Traction δημιούργησε δύο εταιρείες: την Ηλεκτρική Εταιρεία Μεταφορών (ΗΕΜ), στην οποία έδωσε το δίκτυο των τραμ και λεωφορειακών γραμμών της ΕΤΑΠΠ, και τους Ελληνικούς Ηλεκτρικούς Σιδηρόδρομους (ΕΗΣ), στην οποία έδωσε τη γραμμή Πειραιάς - Ομόνοια και το τραμ κανονικού εύρους[5].

Παράλληλα, με τον ερχομό της Power Finance and Traction, άρχισαν να ισχύουν συμβατικές δεσμεύσεις ανάμεσα στην ΗΕΜ και στους ιδιώτες των ΚΤΕΛ. Αυτό σήμαινε πως τα λεωφορεία με διαδρομή παράλληλη των τραμ δεν μπορούσε να αποβιβάζει κατά μήκος των γραμμών, ενώ είχε περιορισμένα δρομολόγια.

Το 1939 πωλήθηκε μεγάλο μέρος των βελγικών βαγονιών, ενώ τα εναπομείναντα βάφτηκαν σκούρο πράσινο χρώμα. Τον επόμενο χρόνο, η ΗΕΜ παρέλαβε 60 τραμ, κατασκευασμένα από την ιταλική ΟΜ/CGE/Breda, που ξεχώριζαν για την αεροδυναμική τους[4]. Τα νέα οχήματα όμως βγήκαν στους δρόμους για να βοηθήσουν στην επιστράτευση, λόγω του Ελληνοϊταλικού πόλεμου και κατά τη διάρκεια της κατοχής, πολλά τραμ καταστράφηκαν[4].

Μετά τον πόλεμο, πολλές γραμμές τραμ καταργήθηκαν λόγω έλλειψης τροχαίου υλικού. Στις 16 Νοεμβρίου 1953, ο τότε υπουργός Δημοσίων Έργων Κωνσταντίνος Καραμανλής ξήλωσε τις γραμμές τραμ στη Χαυτεία, με αποτέλεσμα σε μία νύχτα να καταργηθούν οι γραμμές προς Κυψέλη,Παγκράτι και Αμπελόκηπους[4][7][8]. Το τέλος του παλαιού τραμ ήρθε τα μεσάνυχτα της 15 Οκτωβρίου 1960 με την οριστική κατάργησή του[4]. Πολλές γραμμές αντικαταστάθηκαν με τρόλεϊ, ενώ οι γραμμές των τροχιοδρόμων είτε αφαιρέθηκαν από το οδόστρωμα είτε καλύφθηκαν με νέα στρώματα ασφάλτου.

Τραμ ΠεράματοςΕπεξεργασία

Κύριο λήμμα: Τραμ Περάματος

Γραμμές παλαιού τραμΕπεξεργασία

 
Πλατεία Ομονοίας 1932 Αφετηρία Τροχιοδρομικών Γραμμών

Οι γραμμές μετρικού εύρους του δικτύου της Η.Ε.Μ. ήταν οι εξής (τα διαγραμμένα νούμερα σημαίνουν τοπικό δρομολόγιο):

Αριθμός
γραμμής
Δρομολόγια και στάσεις τραμ (μέχρι το 1977) Αριθμός
γραμμής
Δρομολόγια και στάσεις τραμ (μέχρι το 1977)
1[9] Ακαδημία - Καλλιθέα - Τζιτζιφιές[10] (1887-1958)[11] 11 Ιπποκράτους - Αριστείδου(-16/10/1960) - Κολοκυνθού (1882-16/10/1960)
1A Ακαδημία - Νέο Φάληρο[12] (1887-) 12 Πλατεία Αμερικής - Ακαδημία - Ζάππειο(1882) - Στάδιο (1896) - Παγκράτι (Αύγουστος 1954)[13][14]
Ακαδημία - Παλαιό Φάληρο (1887-) - Έντεν 13 Πεδίον Άρεως - Λεωφόρος Αλεξάνδρας - Αμπελόκηποι (Θων)
Παλαιό Φάληρο - Νέο Φάληρο 14 Χαριλάου Τρικούπη - Σπύρου Τρικούπη - Λεωφόρος Αλεξάνδρας - Θων
2 Ομόνοια - Σύνταγμα - Αγγλικανική Εκκλησία (έως το 1926) 15 Μοναστηράκι - Μαράσλειον (-1944)
2[15] Ομόνοια[16][17][18] - Κυψέλη[19][20] (1929[21][22]-16/11/1953)[23][24] 16 Θων - Ιπποκράτους - Σύνταγμα - Ακρόπολις - Θησείον
3[25] Ομόνοια - Λυσσιατρείον - [26]Πατήσια (1882-16/11/1953)[27] 17 Άγιος Βασίλειος - Νέο Φάληρο (-1959)
4 Ομόνοια - Κεραμεικός(1882) - Ρουφ (-16/10/1960) 18 Νέο Φάληρο - Οδός Μακράς Στοάς
5[28] Ομόνοια - Σταθμός Λαρίσσης (1908-) 19 Πειραιάς - Φρεαττύδα
6 Ομόνοια - Αχαρνών[29] (1907-1954)[30][31] 20 Πειραιάς - Καστέλλα - Νέο Φάληρο (-1937)
7 Ομόνοια - Αμπελόκηποι[32](1882-16/11/1953) 21 Άγιος Βασίλειος - Παλαμηδίου (-1959)
8[33] Ομόνοια - Σεπόλια[34](1926-1953)[35] Κ Πλατεία Λαυρίου - Αττική
9 Ομόνοια - Πετράλωνα[36] (-16/10/1960) Πειραιάς(Π3,Π4) - Άγιος Γεώργιος Κερατσινίου (Π3) - Πέραμα(Π4) (20/7/1936-4/4/1977[37])
10 Ιπποκράτους - Βοτανικός[38] Σταθμός Λαρίσης (Πειραιά)(Π1) - Πειραιάς(1878) - Τελωνείο(Π1,Π2) - Παλατάκι(Π2) (1882-)[39]

Αμαξοστάσια: Κολοκυνθούς (Λένορμαν & Τηλεφάνους, Στάση Κάδμου), Αγίας Τριάδας Κεραμεικού, Πλατείας Δαβάκη Καλλιθέας, Φαλήρου και Πειραιά.

Σύγχρονο τραμΕπεξεργασία

 
Συρμός τραμ στην αφετηριακή στάση «Σύνταγμα».

Σοβαρή πρόθεση επαναφοράς των τροχιοδρόμων και προετοιμασίας νέων γραμμών εκδηλώθηκε επί υπουργίας – και αργότερα δημαρχίας – Αντώνη Τρίτση. Το δίκτυο της νέας γενιάς τροχιοδρόμων της Αθήνας, που τελικά δημιουργήθηκε, ακολούθησε τους σχεδιασμούς της Μελέτης Ανάπτυξης του Μετρό Αθήνας και λειτούργησε από θυγατρική εταιρεία της Αττικό Μετρό, την Τραμ Α.Ε.. Από το 2011, τη λειτουργία του τραμ έχει αναλάβει η εταιρεία Σταθερές Συγκοινωνίες (ΣΤΑ.ΣY.) ΑΕ.

Στις 12 Νοεμβρίου 2001 η κοινοπραξία ΤΕΡΝΑ Α.Ε.-Impregilo αναλαμβάνει την κατασκευή του σύγχρονου τραμ Αθήνας, 2 γραμμών, Τ1 Ζάππειο - Φάληρο και Τ2 Φάληρο - Γλυφάδα.[40] Κατά την κατασκευή των γραμμών και ενώ είχε προγραμματιστεί η αφετηρία να βρίσκεται στο Ζάππειο (στάση ΟΣΥ Άγαλμα Βύρωνος) και μέσω των λεωφόρων Όλγας, Αμαλίας και Καλλιρρόης ο συρμός να κατευθυνθεί προς τα νότια, με επιστροφή από Καλλιρρόης, Αρδηττού και Όλγας[41], ο σχεδιασμός μεταβλήθηκε στις 26 Σεπτεμβρίου 2002, λόγω της διέλευσης από την Πύλη Αδριανού, που θεωρήθηκε αρχαιολογικός χώρος, τόπος από τον οποίο διερχόταν το τραμ πριν το 1960. Επίσης, με εισήγηση της Γενικής Γραμματέως του Υπουργείου Πολιτισμού, Λίνας Μενδώνη, απερρίφθη και η μετατόπιση των ραγών στο μέσον της οδού Αμαλίας στο ύψος της Πύλης, λόγω της υπόγειας ύπαρξης αρχαίων[42], με αποτέλεσμα η αφετηρία να μεταφερθεί από το Ζάππειο, προσωρινά στα Ρωμαϊκά Λουτρά Ζαππείου (Αμαλίας και Μονής Αστερίου Τσαγκάρη, στάση που δεν λειτούργησε ποτέ) και εν συνεχεία στο Σύνταγμα.[43][44]

Οι γραμμές του νέου τροχιοδρομικού δικτύου της Αθήνας είναι κανονικού εύρους (1.435 χιλιοστά). Το σύγχρονο δίκτυο του τραμ εγκαινιάστηκε στις 19 Ιουλίου του 2004. Πέραν των υφιστάμενων στάσεων, προβλέπεται και στάση στο ύψος του Αγάλματος Βύρωνος από την πλευρά του Ολυμπείου[45].

Τρία χρόνια αργότερα, στις 15 Νοεμβρίου 2007, λειτούργησε μία μικρή επέκταση[46], από το Κολυμβητήριο της Γλυφάδας μέχρι το Ασκληπιείο Νοσοκομείο της Βούλας, με μία νέα στάση με την ονομασία «Ασκληπιείο Βούλας».

Διακοπή και επαναλειτουργία τμήματος Κασομούλη - ΣύνταγμαΕπεξεργασία

Στις 19 Οκτωβρίου 2018 διεκόπη η διέλευση των τραμ στο τμήμα Σύνταγμα - Κασομούλη, λόγω ενδείξεων πιθανής διάβρωσης της πλάκας που καλύπτει την υπόγεια κοίτη του Ιλισού επί της οδού Καλλιρρόης, πάνω στην οποία βρίσκονται το οδόστρωμα και η γραμμή του τραμ[47].

Μάλιστα, η Ανάπλαση Αθήνας έχει προτείνει την ανάδειξη του ρέματος για πρώτη φορά από την Μεταξική περίοδο και την μετακίνηση της γραμμής από την υφιστάμενη χάραξη Όλγας - Αρδηττού - Βουλιαγμένης μπροστά από την Πύλη Αδριανού, στην αρχή της Συγγρού όπως προβλεπόταν αρχικά αλλά και στην Φραντζή[48], προκειμένου να βρει την υφιστάμενη χάραξη που κατευθύνεται στον σταθμό τραμ Κασομούλη, με ενδιάμεσες στάσεις στο Ζάππειο (δυτική είσοδος Αμαλίας, στάση τρόλεϊ 1 & 5), στη Διάκου (στάση ΟΣΥ Μακρυγιάννη) και στον σταθμό μετρό Συγγρού-Φιξ[49].

Στις 15 Ιουνίου 2020, στα πλαίσια υλοποίησης του "Μεγάλου Περιπάτου" της Αθήνας, τεχνικά συνεργεία του Δήμου Αθηναίων προχώρησαν σε προσωρινή κάλυψη με ελαστομερές υλικό όλου του μήκους της τροχιάς ανόδου του τραμ επί των λεωφόρων Βασιλίσσης Όλγας και Αμαλίας, από τη διασταύρωση των λεωφόρων Βασιλίσσης Όλγας και Αρδηττού έως τον τερματικό σταθμό Συντάγματος, προκειμένου να μετατραπεί σε ποδηλατόδρομο. Η παρέμβαση αυτή έγινε σε συμφωνία μεταξύ του Δήμου Αθηναίων και της ΣΤΑΣΥ και ήταν προσωρινή, με ρήτρα αποκατάστασης της γραμμής του τραμ, όταν θα επέκειτο η επαναλειτουργία του τμήματος Κασομούλη - Σύνταγμα[50].

Στις 23 Σεπτεμβρίου 2020[51], ξεκίνησαν δοκιμαστικά δρομολόγια στο τμήμα Κασομούλη - Λεωφόρος Βουλιαγμένης, μετά την εγκατάσταση ειδικών αισθητήρων κατά μήκος του Ιλισού, ώστε στη συνέχεια να ξεκινήσουν τα load tests (μετρήσεις και με τραμ), για να εξακριβωθεί η κατάσταση του αγωγού πάνω από τον οποίο διέρχονται οι συρμοί, προκειμένου να αποφασιστεί η τύχη του τμήματος Κασομούλη - Σύνταγμα[52][53]. Καθώς οι μετρήσεις δεν έδιναν ένδειξη για παράταση της αναστολής λειτουργίας, αποφασίστηκε η επανέναρξη της εμπορικής χρήσης του τμήματος Κασομούλη - Σύνταγμα. Αρχικά, πραγματοποιήθηκε η αποκατάσταση των παρεμβάσεων του Δήμου Αθηναίων επί της γραμμής του τραμ στις λεωφόρους Βασιλίσσης Όλγας και Αμαλίας, στα πλαίσια του "Μεγάλου Περιπάτου", όπως είχε δεσμευθεί ο Δήμαρχος Αθηναίων Κώστας Μπακογιάννης, κατά τα οριζόμενα στη συμφωνία με την οποία το τμήμα αυτό είχε παραχωρηθεί προσωρινά από τη ΣΤΑΣΥ στον Δήμο Αθηναίων. Η αποκατάσταση άρχισε στις 25 Οκτωβρίου 2020 και ολοκληρώθηκε μερικές ημέρες αργότερα[54]. Στις 2 Νοεμβρίου 2020 ξεκίνησαν τα δοκιμαστικά δρομολόγια προς Σύνταγμα [55] και στις 20 Νοεμβρίου 2020 επαναλειτούργησε για τους επιβάτες το τμήμα Σύνταγμα - Κασομούλη, μαζί με τους ενδιάμεσους σταθμούς, Ζάππειο, Λεωφόρος Βουλιαγμένης και Φιξ και στις δύο κατευθύνσεις[56].

Διακοπή και επαναλειτουργία τμήματος Μουσών - Σ.Ε.Φ (πλην στάσης Τζιτζιφιές στις 30/1/2021)Επεξεργασία

Λόγω της ανάπλασης του Φαληρικού Δέλτα[57], από τις 16 Μαρτίου 2020 διακόπηκαν τα εμπορικά δρομολόγια στο τμήμα Μουσών - Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας, καθώς και τα δοκιμαστικά δρομολόγια στο κυκλικό τμήμα Νέο Φάληρο - Ακτή Ποσειδώνος - Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας[58]. Η διακοπή αναμένεται να διαρκέσει έως τις 21 Ιανουαρίου 2021, οπότε και το τμήμα αυτό επαναλειτούργησε χωρίς τη στάση Τζιτζιφιές (λόγω υπολειπόμενων έργων θα παραδωθεί στις 30/1/2021)[59]),[60] [61][62]. Θα προηγηθούν η ολοκλήρωση εργασιών στη γραμμή ως τις 7 Ιανουαρίου 2021 και τα δοκιμαστικά δρομολόγια άνευ επιβατών στο τμήμα Μπάτης - ΣΕΦ (ξεκινώντας στις 11 Ιανουαρίου 2021 στο τμήμα Αγία Σκέπη - ΣΕΦ[63][64].

Κυκλική Επέκταση Νέο Φάληρο - Ακτή Ποσειδώνος - Σ.Ε.Φ.Επεξεργασία

Τον Ιανουάριο του 2021 θα πραγματοποιηθεί από τον Δήμο Πειραιώς η μερική κατεδάφιση του διατηρητέου κτηρίου επί της οδού Ομηρίδου Σκυλίτση, που είχε πιάσει φωτιά το 2020, καθώς αυτό θέτει σε κίνδυνο την διέλευση του τραμ από το σημείο και θα ακολουθήσει, τον Φεβρουάριο του 2021, η επαναλειτουργία της επέκτασης του τραμ στο κυκλικό τμήμα Νέο Φάληρο - Ακτή Ποσειδώνος - Σ.Ε.Φ.[65]. Η επαναλειτουργία αυτή θα συνδυαστεί με την επίσημη λειτουργία σε όλο το δίκτυο της δεύτερης παραλαβής συρμών τραμ από την Alstom. Δεδομένου ότι το τελευταίο δρομολόγιο τραμ γραμμής μετρικού εύρους στον Πειραιά πραγματοποιήθηκε στις 15 Οκτωβρίου 1960, η έναρξη των επιβατικών δρομολογίων του σύγχρονου τραμ στην κυκλική επέκταση Νέο Φάληρο - Ακτή Ποσειδώνος - Σ.Ε.Φ. θα σηματοδοτήσει την επιστροφή του τραμ στο κέντρο του Πειραιά, ύστερα από σχεδόν 61 χρόνια[66].

Γραμμές και στάσειςΕπεξεργασία

Σύν/μα     
Ζάππειο
Λ. Βουλιαγ.
Φιξ 
Κασομούλη
     Σ.Ε.Φ.
Ν. Κόσμος 
Ν. Φάληρο
 
 
 
 
Μπακνανά
Μοσχάτο
 
 
 
 
Αιγαίου
Καλλιθέα
 
 
 
 
Αγ. Φωτεινή
Τζιτζιφιές
 
 
 
 
Μ. Αλεξάνδρου
Δ. Φαλήρου
 
 
 
 
Αγ. Παρασκευή
Αγ. Σκέπη
 
 
 
 
Μηδ.-Μυκάλης
Τροκαντερό
 
 
 
 
Ευαγγ. Σχολή
Π. Φλοίσβου
 
 
 
 
Αχιλλέως
Φλοίσβος
 
 
 
 
Αμφιθέας
Μπάτης
 
 
 
 
Παναγίτσα
Μουσών
Έδεμ
Πικροδάφνη
Μαρ. Αλίμου
Καλαμάκι
Ζέφυρος
Λουτ. Αλίμου
Ελληνικό
1η Αγ. Κοσμά
2η Αγ. Κοσμά
Αγ. Αλέξ.
Ελλ. Ολυμπ.
Κ. Ιστιοπλοΐας
Πλ. Βεργωτή
Π. Γλυφάδας
Π. Δημαρχείο
Πλ. Κατράκη
Α. Μεταξά
Πλ. Εσπεριδών
Κολυμβητήριο
   Ασ. Βούλ.

Το σύγχρονο δίκτυο τραμ της Αθήνας διαθέτει τρεις γραμμές[67]:

  •   ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ: ΣΕΦ - Ασκληπιείο Βούλας
  •   ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Σύνταγμα - ΣΕΦ
  •   ΠΛΑΤΩΝΑΣ : Σύνταγμα - Ασκληπιείο Βούλας (διάρκεια γραμμής 1 ώρα, η μεγαλύτερη από τις γραμμές του τραμ Αθήνας[68]).

Οι Γραμμές 4 και 5 έχουν ένα κοινό τμήμα, από την στάση Σύνταγμα μέχρι την παραλία, στην περιοχή του Παλαιού Φαλήρου (στάση «Μουσών»). Από το σημείο αυτό, και οι δύο κινούνται παραλιακά, μόνο που η πρώτη γραμμή (Σύνταγμα - ΣΕΦ) στρίβει προς τα βορειοδυτικά και κατευθύνεται προς το Νέο Φάληρο, περνώντας από το Δέλτα Φαλήρου, τις Τζιτζιφιές και το Μοσχάτο, ενώ η άλλη (Σύνταγμα - Ασκληπιείο Βούλας), με κατεύθυνση νοτιοανατολική, φθάνει μέχρι τη Βούλα, αφού περάσει από το Καλαμάκι, το Ελληνικό και τη Γλυφάδα. Η Γραμμή 3 ακολουθεί μία παραλιακή διαδρομή, από το ΣΕΦ μέχρι τη Βούλα, συνδυάζοντας τα δύο χωριστά παραλιακά τμήματα των δύο πρώτων γραμμών.

Το 2021 με την παράδοση της επέκτασης Πειραιά, οι τρεις γραμμές θα είναι:

3. Ακτή Ποσειδώνος - Ασκληπιείο Βούλας

4. Σύνταγμα - Ακτή Ποσειδώνος

5. Σύνταγμα - Ασκληπιείο Βούλας

Σύνταγμα - ΜουσώνΕπεξεργασία

Η διαδρομή Σύνταγμα - Μουσών είναι το κοινό τμήμα των δύο γραμμών 4 και 5, που έχουν αφετηρία στην περιοχή της πλατείας Συντάγματος. Τα τραμ ξεκινούν από το Σύνταγμα συνεχίζουν την πορεία τους μέσα από τη Νέα Σμύρνη και φθάνουν στο Παλαιό Φάληρο.

Κοινή διαδρομή Γραμμών 4 και 5: Σύνταγμα - Γουβέλη - Ηλία Ηλιού - Μάχης Αναλάτου - Λεωφόρος Ελευθερίου Βενιζέλου - Αχιλλέως - Στάση «Μουσών».

Τροχαίο υλικό τραμ ΑθήναςΕπεξεργασία

  • 1η παραλαβή: Ansaldo Breda Sirio 35 συρμοί από 19 Ιουλίου 2004
  • 2η παραλαβή: Citadis X05 305 της Alstom (όπως σε Σύδνεϋ, Καέν και Καοσιούγκ): 25 συρμοί: 2020: 26 & 27 Αυγούστου οι 2 πρώτοι, 22 Σεπτεμβρίου ο 3ος, 23 ή 24 Σεπτεμβρίου ο 4ος, 2 και 5 Οκτωβρίου 5ος και 6ος αντίστοιχα, 8 στις 10 Νοεμβρίου, τέλη Νοεμβρίου 10 συνολικά, τέλη Δεκεμβρίου 15 και μέχρι τέλη Μαΐου 2021 το σύνολο της παραλαβής[69] .

Φωτογραφικό άλμπουμΕπεξεργασία

Μελλοντικές επεκτάσειςΕπεξεργασία

Επέκταση σε φάση δοκιμαστικών δρομολογίωνΕπεξεργασία

Νέο Φάληρο - Ακτή Ποσειδώνος - Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας (5,4 χλμ) (2021)Επεξεργασία

Η επέκταση του τραμ από το ΣΕΦ προς τον Λιμένα Πειραιά (πλατεία Καραϊσκάκη) αντί της Ακτής Ποσειδώνος είχε αρχικό σχεδιασμό το 2006 με χάραξη προς Ευαγγελίστρια μέσω των οδών Τζαβέλλα και Πύλης και στάση στα Σχολεία Τζαβέλλα (Ράλλεια Πειραματικά Σχολεία).[70]

Τα έργα επέκτασης του τραμ από το Φάληρο προς τον Πειραιά ξεκίνησαν την άνοιξη του 2013. Η σχετική σύμβαση υπογράφτηκε στις 14 Ιανουαρίου 2013 ανάμεσα στην Αττικό Μετρό Α.Ε. και την ανάδοχο εταιρεία Θεμέλη Α.Ε. και είχε ύψος 61,5 εκ. ευρώ. Στις 7 Φεβρουαρίου 2019 και στις 2.50 προ μεσημβρίας ξεκίνησαν τα δοκιμαστικά δρομολόγια της επέκτασης και μετά από 42 χρόνια το τραμ επανεμφανίστηκε στους δρόμους του κέντρου του Πειραιά και σε συμβολικά σημεία όπως το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά.[71] Η επέκταση της γραμμής του τραμ στον Πειραιά θα είναι μονής τροχιάς και κυκλική, δηλαδή τα τραμ θα διέρχονται από κάθε στάση προς μία μόνο κατεύθυνση.[72] H σύνδεση Φαλήρου με Πειραιά θα είναι επαναλειτουργία του παλαιού τραμ Πειραιά, στα τμήματα Φαλήρου-Λαμπράκη, Πλατεία Δεληγιάννη-Ακτή Ποσειδώνος και Ακτή Ποσειδώνος-Φάληρο. [73] Με τη λειτουργία της επέκτασης, θα προστεθούν 25.000 επιβάτες, που θα χρησιμοποιούν το τραμ, καθημερινά.[74].

Με την παράδοση της επέκτασης στις αρχές του 2021, το σύνολο των σταθμών του τραμ θα αυξηθεί από τις 48 στις 60 στάσεις και τα ζεύγη δρομολογίων θα τροποποιηθούν ως εξής: Τ3 Ακτή Ποσειδώνος-Βούλα (43 στάσεις), Τ4 Ακτή Ποσειδώνος-Σύνταγμα (42 στάσεις) και Τ5 Σύνταγμα-Ασκληπιείο Βούλας (37 στάσεις).

Νέες στάσειςΕπεξεργασία

Κατεύθυνση από Νέο Φάληρο προς Ακτή Ποσειδώνος:

  • Νέο Φάληρο (υπάρχουσα)
  • Γήπεδο Καραϊσκάκη (στον κλάδο της παλαιάς Παραλιακής προς Μικράς Ασίας, υπάρχουσα στάση αποβίβασης)
  • Μικράς Ασίας (μετά τον Καρτελιά, στο ρεύμα προς ΗΣΑΠ Πειραιά)
  • Λαμπράκη (Μικράς Ασίας & Λαμπράκη)
  • Ευαγγελίστρια (Λαμπράκη & Ευαγγελιστρίας, ακυρωθείς σταθμός μετρό)
  • Πλατεία Δεληγιάννη (Λαμπράκη & Τσαμαδού)
  • Δημαρχείο Πειραιά (ανταπόκριση το 2022 με τον μελλοντικό σταθμό του μετρό "Δημοτικό Θέατρο")
  • Ακτή Ποσειδώνος (Ακτή Ποσειδώνος & Ακτή Τζελέπη & Γούναρη, ανταπόκριση με την θαλάσσια συγκοινωνία προς Αργοσαρωνικό, Τερματική στάση)

Κατεύθυνση από Ακτή Ποσειδώνος προς Φάληρο:

  • Ακτή Ποσειδώνος (Τερματική)
  • Αγία Τριάδα (Εθνικής Αντιστάσεως & Τσαμαδού, τέρμα για τοπικά δρομολόγια από Κασομούλη και Ασκληπιείο Βούλας)
  • Πλατεία Ιπποδαμείας (Εθνικής Αντιστάσεως & Ευαγγελιστρίας)
  • 34ου Συντάγματος Πεζικού (34ου ΣΠ & Ο.Σκυλίτση & Ευριπίδου, σύνδεση με τον μελλοντικό σταθμό του ΗΣΑΠ "Κεράνης")
  • Ανδρούτσου (Ομηρίδου Σκυλίτση & Λαμπράκη)
  • Ομηρίδου Σκυλίτση (Ομηρίδου Σκυλίτση & Μεγάλου Αλεξάνδρου, Αμαξοστάσιο ΟΣΥ & Παλαιού Τραμ Πειραιά, σύνδεση με τρόλεϊ 20)
  • ΣΕΦ (υπάρχουσα)

Τα δοκιμαστικά δρομολόγια στην επέκταση του τραμ προς Πειραιά είχαν ξεκινήσει από τις 28 Νοεμβρίου 2019[75], με σκοπό την έναρξη των εμπορικών δρομολογίων κατά το β' τρίμηνο του 2020[76], σύμφωνα με τον αρχικό σχεδιασμό. Ωστόσο, μια πυρκαγιά σε εγκατελειμμένο κτήριο στον Πειραιά αλλά και τα έργα του Φαληρικού Όρμου έχουν οδηγήσει σε προσωρινή διακοπή τους.

Επεκτάσεις σε προγραμματισμό από την Αττικό Μετρό[77]Επεξεργασία

Ακτή Ποσειδώνος - Κερατσίνι (3,8 χλμ) - Πέραμα (2023)Επεξεργασία

Πρόκειται για επαναλειτουργία του Τραμ Περάματος που έκλεισε το 1977 σε σύγχρονη μορφή[78].

ΧρονοδιάγραμμαΕπεξεργασία
  • Αρχές 2019: Ολοκλήρωση Μελετών
  • Απρίλιος 2019: Διαγωνισμός
ΣτάσειςΕπεξεργασία

Κατεύθυνση προς Κερατσίνι:

  • Λιμάνι (Σύνδεση με τον σταθμό του μετρό και του Προαστιακού "Πειραιάς")
  • Άγ. Διονύσιος (επαναλειτουργία, έναντι κλειστού σταθμού ΟΣΕ Αγίου Διονυσίου, ανταπόκριση με πλοία Κρήτης)
  • Άγ. Δημήτριος (διασταύρωση Μεθώνης και Θερμοπυλών με παλαιά γραμμή ΟΣΕ Αγίου Ιωάννη Ρέντη - Άγιος Διονύσιος)
  • (Στρατηγού) Παναγιωτάκου (επαναλειτουργία)
  • Πλατεία Λαού (Ταμπούρια - επαναλειτουργία)
  • Αγ. Γεώργιος (επαναλειτουργία)
  • Δημοκρατίας
  • Νέο Ικόνιο (επαναλειτουργία)

Κατεύθυνση προς Πέραμα:

  • Λανίτου (παλαιά στάση Μπλαζάκη (Λεωφόρος Ειρήνης 225) - επαναλειτουργία)
  • Αγ. Νικολάου
  • Πλατεία Ηρώων
  • Πλατεία (Πλατεία Τζορμπατζόγλου - Κέντρα - Πέραμα - επαναλειτουργία)
  • Λιμήν Περάματος

Κατεύθυνση προς Πειραιά:

  • Δημαρχείο (Πέραμα)
  • Κέκροπος
  • Ορφέως
  • Λανίτου

Προβλέπεται Αμαξοστάσιο Κερατσινίου της γραμμής στην παλαιά στάση τραμ Σκουπίδια

Υπάρχει δυνατότητα βάσει του Ρυθμιστικού Σχεδίου Αθηνών το 2014, για περαιτέρω επέκταση από Πέραμα προς Σαλαμίνα, εφόσον προβλεφθεί σχετικός διάδρομος στην Υποθαλάσσια ζεύξη Σαλαμίνας - Περάματος[79].

Τραμ Ελληνικό – Μετρό Ελληνικό - Μετρό Αργυρούπολη (2024)Επεξεργασία

Πρόκειται για επέκταση στα πλαίσια της Επένδυσης Ελληνικού[80][81][82][83]

Επέκταση από Δημοτικό Θέατρο προς Πειραϊκή Χερσόνησο [84]Επεξεργασία

  • Δημοτικό Θέατρο - Χατζηκυριάκειο (πλατεία Καρπάθου)[85] & Δ. Θέατρο - Bρυώνη - Πηγάδα/Τζάννειο - Φρεαττύδα (Άγιος Βασίλειος/Νοσοκομείο Μεταξά)

Επέκταση από Σύνταγμα προς Πλατεία ΑιγύπτουΕπεξεργασία

Πρόκειται για αναβίωση του άξονα Πανεπιστημίου και Πατησίων.

  • Σύνταγμα – Πανεπιστήμιο - Ομόνοια - Πολυτεχνείο - Πεδίο Άρεως[86] (4 νέες στάσεις, 2,2 χλμ[87])[88] - Άνω Πατήσια (β' φάση[89])

Παλαιότεροι σχεδιασμοί επεκτάσεωνΕπεξεργασία

  • Σταθμός Λαρίσης - Πλατεία Αιγύπτου - Αλεξάνδρας - Πανεπιστημιούπολη[90] - Καισαριανή - Παγκράτι - Πλατεία Πλαστήρα - Στάδιο - Ζάππειο[91]
  • Σύνταγμα - Ακρόπολη - Ομόνοια (Κεντρική Κυκλική Γραμμή)
  • Μεταξουργείο - Οδός Λιοσίων - Άγιοι Ανάργυροι
  • Φιξ - Θησέως
  • Φιξ - Καλλιρρόης - Πάντειος - Άγιος Σώστης - Αιγαίου - Δημητρακοπούλου - Αγ. Φωτεινής (Πλατεία Χρυσοστόμου Σμύρνης) - Σκρα - Αμφιθέας - Ωνάσειο - Δέλτα Φαλήρου
  • Ελληνικό - Βάρη - Αεροδρόμιο[92]
  • Νότια Επέκταση Βουλιαγμένης: Ασκληπιείο Βούλας - Άλυος/Ήρας - Ζέφυρου - Κέντρο Βούλας - Πηγαδάκια - Πλατεία Έρσης - Καβούρι - Πλαζ Βουλιαγμένης[93] "Λουκιανός Κηλαϊδόνης"[94]
  • ΣΕΦ - Τζαβέλλα - Πασαλιμάνι - Φρεαττύδος/Αφεντούλη - Χατζηκυριάκου - Σχολή Δοκίμων[95]
  • Ομηρίδου Σκυλίτση - Καμίνια (Μουτσοπούλου/Δωδεκανήσου) (4 στάσεις)
  • Πλατεία Δεληγιάννη - Ζέα - Μαρίνας Ζέας - Ναυτικό Μουσείο Ελλάδος - Σκουλούδη - Ι.Μ. Πειραιά - Πειραϊκή - Ζαίμη - Σχολή Δοκίμων
  • Ακτή Ποσειδώνος - Άγιος Σπυρίδων - Εφετείο Πειραιά - Άγιος Νικόλαος - ΟΛΠ - Λιοντάρι Πειραιά - Σταθμός Κρουαζιέρας Β'
  • Άγιος Διονύσιος - Ηετιώνεια Πύλη - Υπουργείο Ναυτιλίας - Ακτή Βασιλειάδη
  • Πειραιάς - Λεωφόρος Θηβών - Καματερό
  • Περιστέρι - Σταυρός (Περιφερειακή Γραμμή)

ΧάρτεςΕπεξεργασία

Οικονομικά αποτελέσματαΕπεξεργασία

Τον Μάρτιο του 2011 η εταιρεία ΤΡΑΜ Α.Ε. ανακοίνωσε συσσωρευμένες ζημιές 202,09 εκατ. ευρώ[96]. Για το 2010 οι ζημιές ήταν 43 εκατομμύρια ευρώ. Από τα χρέη της οι μακροπρόθεσμες δανειακές υποχρεώσεις είναι ύψους 137,20 εκατ. ευρώ[97].

ΠαραπομπέςΕπεξεργασία

  1. Σὐσταση της εταιρείας Σταθερές Συγκοινωνίες, ΣΤΑΣΥ Α.Ε.
  2. «Δίκτυο και Υποδομές». ΤΡΑΜ. Σταθερές Συγκοινωνωίες Α.Ε. Ανακτήθηκε στις 26 Αυγούστου 2014. 
  3. Τα μεσάνυχτα του Σαββάτου 15 Οκτωβρίου 1960 ακούστηκε για τελευταία φορά κουδούνισμα από καμπανάκι Αθηναϊκού Τραμ έξω απ' το αμαξοστάσιο της Αγίας Τριάδας στον Κεραμεικό.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 4,9 «Τραμ - Ιστορικά στοιχεία». ΣΤΑΣΥ. 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Τα τρένα που φύγαν - Τα τρένα που έρχονται. Ελευθεροτυπία. 1999, σελ. 7. 
  6. Διασώζοντας τη μνήμη μιας δημόσιας εταιρείας enet.gr 26 Απριλίου 2013
  7. Το ξήλωμα του τραμ από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή bloko.gr 16 Νοεμβρίου 2016
  8. Κωνσταντίνος Καραμανλής Αρχείο και Κείμενα Εκδόσεις Η Καθημερινή Τόμος 1 Σελίδα 179
  9. Kατά καιρούς υπήρξε η συνένωση 1/3 Καλλιθέα-Πατήσια
  10. Στάσεις γραμμής: Ακαδημία, Ανάκτορα, Γαργαρέττα, Γέφυρα Κουκακίου, Παλαιά Σφαγεία, Χαροκόπου, Αμαξοστάσιον Καλλιθέας, Αγία Ελεούσα, Περόνια, Τζιτζιφιές
  11. H Καλλιθέα του χθες και του σήμερα, Έρευνα Καλλιθέας, Χρήστος Παπάζογλου, Ιανουάριος 2000, σελ.100
  12. Στάσεις γραμμής: Μοσχάτο, Νέο Φάληρο, Νέο Φάληρο(ΣΕΦ)
  13. Mε το ξήλωμα των ραγών τραμ στις 16/11/1953 στα Χαυτεία, το 2/12 Κυψέλη-Παγκράτι τοπικοποιείται σε Ακαδημία-Παγκράτι έως τον Αύγουστο του 1954 οπότε και αντικαθίσταται από το τρόλεϊ 12 Κολιάτσου-Παγκράτι
  14. Χάρτης Harvard University Αθήνας 1923 με γραμμές τραμ
  15. 1928 ή 1930-1935: 2: Χαυτεία - Κυψέλη, 1935 -1945: 2/7: Κυψέλη-Αμπελόκηποι(Θων) & 1945-16/11/1953: 2 ή 2/12: Κυψέλη-Παγκράτι
  16. Πατησίων & Πανεπιστημίου
  17. Πανεπιστημίου & Πατησίων στην πλευρά προς Θεμιστοκλέους ως 2/7 ή 2/12
  18. [https://www.facebook.com/photo.php?fbid=2935843539784856&set=a.880743161961581&type=3&theater&ifg=1 Στάσις Χαυτείων Προς Κυψέλη/Πατήσια Αρχείο συγγραφέα Θανάση Κάππου
  19. Πλατεία Κυψέλης & Βελβενδού
  20. H συνοικία Κυψέλης ζητούσα τραμ Εμπρός 18/12/1910, Σελίδα: 2
  21. Aπό τα Παμφορεία στο Μετρό Τόμος Β' σελ.904
  22. εφημερίς "Σκριπ", 1 Σεπτεμβρίου 1928 σελ.2 Στήλη Από την ζωήν
  23. Στάσεις γραμμής: Κυψέλη, Σκύρου, Ζακύνθου, Ιθάκης, Επτανήσου, μελετήθηκε παραλλαγή της γραμμής από Στάση Λεβίδου της Πατησίων προς Κυψέλη
  24. Αντικατάσταση του τραμ από τρόλεϊ στην Αθήνα
  25. Kατά καιρούς υπήρξε η συνένωση 3/7 Πατήσια-Αμπελόκηποι
  26. Φώτο τραμ 1910 Ομόνοια - Λυσσιατρείον - Πατήσια
  27. Στάσεις γραμμής: Πατήσια, Σωτηριάδου, Κλωναρίδου, Άγιος Λουκάς, Πλατεία Κολιάτσου, Λυσσιατρείον, Καλλιφρονά, Πλατεία Αγάμων, Λεβίδου, Αγγελοπούλου, Πλατεία Αιγύπτου, Μουσείον, Ομόνοια
  28. Kατά καιρούς υπήρξε η συνένωση 5/12 Λάρισα-Παγκράτι με στάση Χαυτείων Πανεπιστημίου γωνία με Ομόνοια και Αιόλου
  29. Στάσεις γραμμής: Πλατεία Λαυρίου, Καποδιστρίου, Πλατεία Βάθης, Ηπείρου, Χέυδεν, Άγιος Παντελεήμων, Ιθάκης, Αγίου Μελετίου (διαγραμμένο, παλαιό τέρμα), Ρόδου, Ολυμπίας, Άγιος Νικόλαος, Κάτω Πατήσία
  30. Στο Εμπρός 1/10/1950 σελ.5 αναγγέλεται η προσωρινή κατάργηση των 6 και 8 που το 1954 καταργήθηκαν οριστικά
  31. Harvard University, Harvard Map Collection, G6814_A9_1923_G4_5163798813
  32. Στάσεις γραμμής: Ρεξ, Aκαδημίας, Αμερικής, Βουλή, Κήπος, Ρηγίλλης, Ευαγγελισμός, Ιλίσια (Β.Σοφίας & Παπαδιαμαντοπούλου, σημείο δολοφονίας Ίωνος Δραγούμη), Νοσοκομείο Αλεξάνδρα, Πλατεία Μαβίλη, Ιπποκράτειο, Αμπελόκηποι (Θων)
  33. Kατά καιρούς υπήρξε η συνένωση 8/9 Σεπόλια-Πετράλωνα
  34. Στάσεις γραμμής: Ηπείρου, Παιωνίου, Ξανθίππης, Σίδερα (Σημείο 8), Σεπόλια (Άγιος Μελέτιος), υπήρξε μελέτη για επέκταση απο Άγιο Μελέτη έως Ροσινιόλ(Κηφισό)
  35. Το ψαράδικο της κυρα - Μαρίας στον Άγιο Μελέτη: 100 χρόνια ζωής
  36. Στάσεις γραμμής: Δημαρχείο, Σοφοκλέους, Αγορά, Μοναστηράκι, Θησείον, Βασιλακάκη, Μυρμιδόνων, Γέφυρα, Τρεις Ιεράρχαι, Φαρμακείον, Πετράλωνα
  37. ΤΟ ΤΡΑΜ ΤΟΥ ΠΕΡΑΜΑΤΟΣ
  38. Στάσεις γραμμής: Τέρμα Ιπποκράτους, Λασκάρεως, Τσιμισκή, Διδότου, Σόλωνος, Ακαδημίας, Ιπποκράτους, Βιβλιοθήκη, Σύνταγμα, Μητρόπολη, Άγιοι Ασώματοι, Πειραιώς, Λεωνίδου, Πλαταιών, Λαίς, Σπύρου Πάτση, Βοτανικός
  39. Ο ΠΕΙΡΑΙΑΣ ΤΟΥ 1927 ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΕΝΑ ΧΑΡΤΗ
  40. Στην κοινοπραξία ΤΕΡΝΑ Α.Ε.-Impregilo η κατασκευή του τραμ
  41. και περνούσανε τα τραμ... Ευώνυμος Οικολογική Βιβλιοθήκη Σάκης Κουρουζίδης Αθήνα 2003 σελ. 185
  42. Ράβε – ξήλωνε το τραμ
  43. Αφιέρωμα: 14 χρόνια Τραμ στην Αθήνα: Η νεότερη ιστορία 1990-2018[νεκρός σύνδεσμος]
  44. Σταμάτησε πριν… αρχίσει
  45. Στάση Τραμ Αγάλματος Βύρωνος
  46. Δελτίο τύπου για την επέκταση του τραμ στη Βούλα, ιστότοπος Υπουργείου Υποδομών και Μεταφορών, 15/11/2007
  47. «Κλείνει από τις 19 Οκτωβρίου το τμήμα Σύνταγμα – Κασομούλη του Τραμ λόγω κινδύνου κατάρρευσης του οδοστρώματος». Athens Transport. 18 Οκτωβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 21 Νοεμβρίου 2020. 
  48. Διαδρομή πρασίνου με φόντο τον Iλισό
  49. Σχέδιο για αλλαγή χάραξης του τραμ και αποκάλυψης του Ιλισού[νεκρός σύνδεσμος]
  50. «ΣΤΑΣΥ: Προσωρινά ποδηλατόδρομος οι γραμμές του Τραμ, δοκιμαστικά δρομολόγια τον Αύγουστο». Athens Transport. 15 Ιουνίου 2020. Ανακτήθηκε στις 21 Νοεμβρίου 2020. 
  51. Τραμ: Αύριο το πρώτο δοκιμαστικό δρομολόγιο στο “απαγορευμένο τμήμα” Νέος Κόσμος-Σύνταγμα
  52. Ξεκινούν μετρήσεις στην κοίτη του Ιλισσού - Πότε επαναλειτουργεί το τραμ
  53. Παρελήφθησαν οι πρώτοι από τους 25 νέους συρμούς τραμ
  54. «Μεγάλος Περίπατος: Επιστρέφει το τραμ στη Βασιλίσσης Όλγας - Τέλος ο ποδηλατόδρομος». Alfavita. Ανακτήθηκε στις 21 Νοεμβρίου 2020. 
  55. Τραμ Αθήνας: Ξεκίνησαν δοκιμαστικά δρομολόγια μέχρι το Σύνταγμα
  56. Μετά από 2 χρόνια, το Τραμ επέστρεψε στο Σύνταγμα
  57. IEFIMERIDA.GR, NEWSROOM (18 Νοεμβρίου 2018). «Πώς η ανάπλαση του Φαληρικού Ορμου αλλάζει την όψη της παραλιακής | ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ». iefimerida.gr. Ανακτήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 2020. 
  58. Τραμ : Απο Φλεβάρη και για 4 μηνες χωρίς τράμ Παλαιό Φάληρο έως Νέο Φάληρο.
  59. ΤΟ ΤΡΑΜ ΕΠΙΣΤΡΕΦΕΙ ΣΤΟ ΣΕΦ
  60. Επιστρέφει το τραμ στο στο ΣΕΦ μετά από 10 μήνες
  61. ΣΤΙΣ 18 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ Τραμ: Τη Δευτέρα αναμένεται η επιστροφή του στο ΣΕΦ -Επεκτείνεται μέχρι τον Πειραιά
  62. Λ. Ποσειδώνος: Κυκλοφοριακές ρυθμίσεις στην κατεύθυνση Πειραιάς – Γλυφάδα
  63. Νέα καθυστέρηση για την επιστροφή του Τραμ στο Φάληρο
  64. Φαληρικός Όρμος : Τελειώνουν τα έργα του τράμ – Πιθανόν την επόμενη εβδομάδα τα δοκιμαστικά
  65. www.newsit.gr https://www.newsit.gr/ellada/to-tram-ston-peiraia-tha-leitourgisei-teleytaio-kollise-stin-grafeiokratia-kai-se-ena-ktirio-pics/3068110/. Ανακτήθηκε στις 21 Νοεμβρίου 2020.  Missing or empty |title= (βοήθεια)
  66. «23 Μαρτίου 1977: Η τελευταία διαδρομή του τραμ στον Πειραιά». 23 Μαρτίου 2020. Ανακτήθηκε στις 8 Δεκεμβρίου 2020. 
  67. «Χάρτης Δικτύου Αστικών Συγκοινωνιών Αθηνών». Σταθερές Συγκοινωνίες Α.Ε. Ανακτήθηκε στις 2 Σεπτεμβρίου 2014. 
  68. Διάρκεια Διαδρομής
  69. Η Alstom προμηθεύει με 25 υπερσύγχρονα Τραμ την Αθήνα[νεκρός σύνδεσμος]
  70. Tραμ: επιστρέφει Πειραιά
  71. Επέκταση τραμ : Ξεκίνησαν τα δοκιμαστικα δρομολόγια στον Πειραιά (ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΟ) Πειραϊκή Ιστοσελίδα pireaspiraeus.com
  72. «Έργα Τραμ στον Πειραιά - Α΄ Φάση». Χάρτης Τραμ. Αττικό Μετρό Α.Ε. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 28 Δεκεμβρίου 2015. Ανακτήθηκε στις 14 Οκτωβρίου 2013. 
  73. mlp-blo-g-spot.blogspot.com/2015/12/map1927.htmlΟ ΠΕΙΡΑΙΑΣ ΤΟΥ 1927 ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΕΝΑΝ ΧΑΡΤΗ | MLP Blo-G-Spot
  74. Ξεκινούν τα δοκιμαστικά δρομολόγια για την επέκταση του Τραμ στον Πειραιά[νεκρός σύνδεσμος]
  75. IEFIMERIDA.GR, NEWSROOM (27 Νοεμβρίου 2019). «Τραμ: Ξεκινούν τα δοκιμαστικά δρομολόγια στον Πειραιά -Πού θα γίνονται στάσεις | ΕΛΛΑΔΑ». iefimerida.gr. Ανακτήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 2020. 
  76. Psarras, Petros (29 Οκτωβρίου 2019). «Στο β'τρίμηνο του 2020 η εμπορική λειτουργία του τράμ στον Πειραιά». PireasPiraeus . the web (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 2020. 
  77. Επέκταση του Τραμ προς Πειραιά
  78. «Ξεκινούν οι μελέτες για την επέκταση του Τραμ προς Κερατσίνι και Πέραμα – Το 2023 η ολοκλήρωση». Athens Transport. 2017-01-12. https://www.athenstransport.com/2017/01/tram-perama/. Ανακτήθηκε στις 2018-02-20. 
  79. ΥΠΟΘΑΛΑΣΣΙΑ ΖΕΥΞΗ ΣΑΛΑΜΙΝΑΣ –ΠΕΡΑΜΑΤΟΣ σελ.63
  80. Τα 39 συγκοινωνιακά έργα που περιμένει η Αθήνα
  81. Πτυχιακή Εργασία Παναγοπούλου Νίκης
  82. Στάσεις Ελληνικό, Κεφαλληνών, Κανόε Καγιάκ, Αμαξοστάσιο Τραμ Ελληνικού, Αργυρούπολη, Μετρό Ελληνικό
  83. Η πρώτη κατασκευή μέσου σταθερής τροχιάς μέσω ιδιωτικής επένδυσης είναι γεγονός
  84. «Κατασκευή Επεκτάσεων ΤΡΑΜ – ΑΤΤΙΚΟ ΜΕΤΡΟ Α.Ε.». www.ametro.gr. Ανακτήθηκε στις 20 Φεβρουαρίου 2018. 
  85. Ενδιάμεσες στάσεις Πλ.Τερψιθέας, Βρυώνη, Σκαλάκια, Σχολή Δοκίμων
  86. Η ξεχασμένη επέκταση του τραμ έως το Πεδίον του Άρεως
  87. Τριλογία, Ρεξ, Πολυτεχνείο-Αιγύπτου/Πεδίον Άρεως
  88. «Τραμ Αθήνας: Το Τραμ θα φτάσει στα Aνω Πατήσια μέσω Πανεπιστημίου και Πατησίων». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 11 Ιουλίου 2014. Ανακτήθηκε στις 8 Φεβρουαρίου 2019. 
  89. Aγγελοπούλου-Πλ.Αμερικής-Καλλιφρονά-Πλ.Κολιάτσου-Αγ.Λουκάς-ΦΙΞ-Σαρανταπόρου
  90. Αφιέρωμα: 14 χρόνια Τραμ στην Αθήνα: Τραμ και επεκτάσεις[νεκρός σύνδεσμος]
  91. Tραμ και για Πατήσια, Καισαριανή, Πειραιά, Πολυτεχνειούπολη της Χαράς Τζαναβάρα Ελευθεροτυπία
  92. Οι συγκοινωνίες στο Ρυθμιστικό Αθήνας – Αττικής 2021
  93. Eφημερίδα Καθημερινή 9-4-1997 - Στον αέρα οι εξαγγελίες για το τραμ
  94. Το όνομα του Λουκιανού Κηλαηδόνη θα πάρει η Πλαζ της Βουλιαγμένης
  95. Eπιφυλακτικοί οι έμποροι του Πειραιά στην επέκταση του τραμ
  96. «Αρχειοθετημένο αντίγραφο». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 5 Απριλίου 2011. Ανακτήθηκε στις 29 Μαρτίου 2011. 
  97. «Αρχειοθετημένο αντίγραφο». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 13 Οκτωβρίου 2012. Ανακτήθηκε στις 25 Απριλίου 2011. 

ΒιβλιογραφίαΕπεξεργασία

  • Σύλλογος Φίλων του Σιδηροδρόμου, Οι Ελληνικοί Σιδηρόδρομοι: Η διαδρομή τους από το 1869 έως σήμερα, Αθήνα: Μίλητος, 1997. ISBN 9608460077
  • Νικόλαος Γ. Κοντοσόπουλος - Δανιήλ Αθ. Ορφανουδάκης, Τό Τραμ, χθές και σήμερα, Πειραιάς 2001.ISBN 960-90621-2-1.

Δείτε επίσηςΕπεξεργασία

Εξωτερικοί σύνδεσμοιΕπεξεργασία