Άνοιγμα κυρίου μενού

Η Ιερά Μητρόπολη Σάμου, Ικαρίας και Κορσεών έχει έδρα την πόλη της Σάμου. Στην Μητρόπολη υπάγονται εκκλησιαστικά τα τρία νησιά Σάμος, Ικαρία, Φούρνοι και μικρότερα νησιά της περιοχής, τα οποία αποτελούσαν και διοικητικά μέχρι το 2010 τον Νομό Σάμου, ο οποίος με το πρόγραμμα «Καλλικράτης», που εφαρμόστηκε το 2011, καταργήθηκε και στην θέση του δημιουργήθηκαν οι δυο Περιφερειακές Ενότητες Σάμου και Ικαρίας, και έκτοτε η Μητρόπολη καλύπτει εκκλησιαστικά και τις δυο Περιφερειακές Ενότητες.

Ιερά Μητρόπολη Σάμου, Ικαρίας και Κορσεών
Metropolis of Samos.png
Γενικές πληροφορίες
Ιδρυτής Απόστολος Παύλος και Ιωάννης ο Ευαγγελιστής
Xώρα Ελλάδα
Έδρα Σάμος
Υπαγωγή Εκκλησία της Ελλάδος (επιτροπικώς)
Έκταση 778km²
Αρχιερατικές περιφέρειες
Ενορίες 112
Μονές 18
Μητροπολιτικός ναός Αγίου Νικολάου Σάμου
Ιστοσελίδα imsamou.gr
Ιεραρχία
Μητροπολίτης Ευσέβιος Πιστολής
Πρωτοσύγκελλος Αρχιμανδρίτης Σωτήριος Κοσμόπουλος
Γενικός Αρχιερατικός Επίτροπος Πρωτοπρεσβύτερος Γεώργιος Αρχοντούλης

Πίνακας περιεχομένων

Πρωτοχριστιανική περίοδοςΕπεξεργασία

Σύμφωνα με την τοπική εκκλησιαστική παράδοση, η εισαγωγή του χριστιανισμού στο νησί συνδέεται με τον Ευαγγελιστή Ιωάννη, ο οποίος με έδρα της ιεραποστολικής δράσεώς του την Έφεσο, επισκέφθηκε τη Σάμο. Ως τόπος παραμονής προσδιορίζεται η θέση Σιδερένιο Γεφύρι, της περιοχής Μισόκαμπος κοντά στους πρόποδες του όρους Αγιάννηδες. Εκεί υπάρχει σήμερα μικρή εκκλησία προς τιμήν του Αγίου Ιωάννη.[1] Με τον Απόστολο Παύλο συνδέει άλλη παράδοση την διάδοση του χριστιανισμού στο νησί. Όταν βρισκόταν στην περιοχή της Τρωάδος κατά την τρίτη περιοδεία του. Διαβάζουμε στις Πράξεις των Αποστόλων, «Από εκεί την άλλη μέρα αποπλεύσαμε και φτάσαμε απέναντι από τη Χίο. Την επομένη σταματήσαμε στη Σάμο, μείναμε στο Τρωγύλιο και τη μεθεπομένη φτάσαμε στη Μίλητο.»[2] Και οι δύο παραδόσεις ωστόσο παραμένουν ανεπιβεβαίωτες.[3] Επίσης υπόθεση παραμένει αν η διάδοση του χριστιανισμού στο νησί συνδέεται με την παρουσία σε αυτό Ιουδαίων.[4] Ο Άγιος της Δυτικής Εκκλησίας Σαβινιανός ήταν Σαμιακής καταγωγής και μαρτυρά, «την ισχύ του χριστιανισμού» στη Σάμο τον 3ο αιώνα μ.Χ.[5]

Βυζαντινή περίοδοςΕπεξεργασία

Παρά τις σποραδικές πληροφορίες μας για την μετέπειτα εξέλιξη της Εκκλησίας της Σάμου, οι πιο ασφαλείς μαρτυρίες είναι τα ερείπια των χριστιανικών ναών και βαπτιστηρίων[6] στο νησί, ως τον 5ο μ.Χ. αιώνα, οπότε αναφέρεται ο Μιχαήλ Επίσκοπος Σάμου[7] σε σιγίλιο του 10ου ή του 11ου αιώνα.[8] Μαρτυρίες για την ανάπτυξη του χριστιανισμού στα ύστερα χρόνια του Ιουστινιάνειας περιόδου συνιστούν οι βασιλικές του νησιού (Τρία Δόντια, Κάστρο).[9] Στο έργο του Λέοντος ΣΤ΄, Περί πρωτοκαθεδρίας Πατριαρχών, η Σάμος ήταν επισκοπή, υπαγόμενη στην Αρχιεπισκοπή Ρόδου.[10] Άλλοι επίσκοποι της περιόδου αυτής ήταν ο Ισίδωρος Α' (δεύτερο μισό έκτου αιώνα)[8] ο Αναστάσιος (τέλη έκτου αιώνα), ο Ισίδωρος Β΄ (τέλη Ζ' αιώνα), ο οποίος συμμετείχε στην Πενθέκτη Οικουμενική Σύνοδο, ο Ηράκλειος ο οποίος συμμετείχε στην Ζ' Οικουμενική[11] Ο Ναρσής ήταν ένας ακόμα επίσκοπος κατά τον 8ο αιώνα, ενώ ο Λέων στις αρχές του 9ου αιώνα ανακηρύχθηκε και άγιος.[12] Από τότε μέχρι τον 11ο αιώνα υπάρχει χάσμα, οπότε φτάνουμε στον 11ο ή 12ο αιώνα οπότε έχουμε τον Γεώργιο. Τελευταίος γνωστός επίσκοπος πριν την ερήμωση του νησιού ήταν ο Αρσένιος (1418).[13]

Μεταβυζαντινή περίοδος-ΤουρκοκρατίαΕπεξεργασία

Καθώς στα 1571 ξεκινά ο επαναποικισμός του νησιού, επί Πατριάρχη Μητροφάνη Γ' (1579-1580) το νησί ανακηρύσσεται πατριαρχικό σταυροπήγιο.[14] Πριν την ανακήρυξη έχουμε τον Μαρτύριο αρχιερέα του νησιού, ακολουθεί ο Νεόφυτος, ο οποίος καθαιρέθηκε από του Πατριάρχη Θεόληπτο Β'. Όταν ο Επισκοπικός θρόνος του νησιού κενωνόταν καλυπτόταν από τιτουλαρίους επισκόπους.[15] Μεταξύ 1584-1585 επί Παχώμιου Β' η Σάμος μετατράπηκε σε αρχιεπισκοπή, αλλά η απόφαση αυτή ακυρώθηκε αμέσως τον Μάρτιο του 1585 και η αποδόθηκε πάλι ως εξαρχία στον πρωταποστολάριο ωνσταντίνο ενώ μεταξύ 1585-1590 η Σάμος μετατρέπεται για δεύτερη και τελευταία φορά σε αρχιεπισκοπή.[14] Πρώτος Αρχιεπίσκοπος της ήταν ο Παρθένιος Α'.[16] Ακολούθησε ο Ματθαίος, ο Αθανάσιος μέχρι το 1630, τον διαδέχθηκε ο Άνθιμος Α', ο οποίος συμμετείχε στην Σύνοδο της Κωνσταντινούπολης η οποία καταδίκασε τον Κύριλλο Λούκαρη στα 1638.[17] Ο Άνθιμος καθαιρέθηκε για πράξεις αισχράς[18] τον Μάιο του 1644.[19]

Τα μοναστήριαΕπεξεργασία

Τα βυζαντινά μοναστήρια του νησιού καταστράφηκαν στην περίοδο της λεγόμενης ερήμωσης (1467-1577). Σώζονται όσα γλίτωσαν από τις πειρατικές επιδρομές και βρίσκονταν στο όρος Κέρκη, η μονή Μεταμόρφωσης Καρλοβάσου, ο Άγιος Γεώργιος Δρακαίων και το ασκητήριο της Παναγίας της Μακρινής. Μετά τον εποικισμό υπό την υψηλή προστασία του Τούρκου ναυάρχου Κιλίτζ Αλί, κτίζονται διάφορα μοναστήρια στα εύφορα ανατολικά του νησιού.[20] Ο ρόλος που αναπτύσσουν μέσα στη Σαμιακή κοινωνία είναι πολυδιάστατος: πιστωτικά ιδρύματα, ενεχυροδανειστήρια, οικοτροφεία, σχολεία, νοσοκομεία και γηροκομεία.[21] Η σύγχρονη έρευνα δεν έχει καταλήξει στον ρόλο που έπαιξαν τα μοναστήρια στην αύξηση του πληθυσμού του νησιού ή αν η ύπαρξη οικισμών συνέβαλε στην ανάπτυξη του μοναχισμού του νησιού: το σίγουρο είναι πως οικισμοί και μονές στο νησί βρίσκονταν σε σχέση αλληλεξάρτησης.[22] Συχνά τα μοναστήρια εμπλέκονταν σε προστριβές με εκπροσώπους της κεντρικής εξουσίας, τους αρχιεπισκόπους και ιδιώτες για την περιουσία τους.[23] Οι Σάμιοι μοναχοί Κασσιανός, Γεννάδιος Χατζή Παλικίδης και Μακάριος, σχετίζονται με τη δράση των Κολλυβάδων και την εξάπλωση του Κολλυβαδισμού στο νησί.[24]

 
Η ανατολική (στον ήλιο) πλευρά της μονής Βροντά, 2013.

Η δράση των ξένων μισσιονάριων στη Σάμο: σχέδια και προτεραιότητεςΕπεξεργασία

Η Σάμος δεν μπορούσε να εξαιρεθεί από την ιεραποστολική δράση των δυτικών μισσιοναρίων, επειδή γειτνίαζε με τα μικρασιατικά παράλια αποτελώντας πέρασμα προς τους εκεί ιεραποστολικούς σταθμούς, ενώ και οι ίδιοι οι κάτοικοί της εκδήλωναν ενδιαφέρον για την οργάνωση της παιδείας από τα επαναστατικά κιόλας χρόνια.[25] Η Σάμος στα 1831 έγινε τόπος επίσκεψης του Αμερικανού μισσιονάριου Ίωνα Κίνγκ. Στο Καρλόβασι δέχθηκε θερμή υποδοχή και μοίρασε αντίτυπα της Καινής Διαθήκης.[26] Τελικά στη Σάμο δεν ιδρύθηκαν μισιονάρικα σχολεία διότι η Σάμος δεν βρισκόταν σε πρώτη ιεράρχηση σχετικά με τον τόπο εγκατάστασης εκπαιδευτηρίων καθώς προτάχθηκαν άλλα νησιά[27] και η γενικότερη κατάσταση μεταστράφηκε σε βάρος τους.[28]

Η Εκκλησία της Σάμου στην περίοδο της ΗγεμονίαςΕπεξεργασία

Ο ΜοναχισμόςΕπεξεργασία

Με βάση την απογραφή του 1883 στη Σάμο λειτουργούσαν 8 κύριες μονές με 114 μοναχούς εκ των οποίων οι 23 γυναίκες.[29]

Η Εκκλησία της Σάμου μετά την ενσωμάτωση στο Ελληνικό κράτοςΕπεξεργασία

Με την ενσωμάτωση της Σάμου στο Ελληνικό κράτος, ο Μητροπολίτης της Σάμου συμμετέχει στη διαρκή Ιερά Σύνοδο και στη Σύνοδο της Ιεραρχίας της Εκκλησίας της Ελλάδος. Ωστόσο ο εκάστοτε Οικουμενικός Πατριάρχης μνημονεύεται σε κάθε αρχιερατική θεία λειτουργία προς υπενθύμιση του πνευματικού δεσμού με το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης.[30] Μετά το 1912 οι σχέσεις της Σάμου με το Οικουμενικό Πατριαρχείο αραιώνουν και περιορίζονται στην εξόφληση οφειλών της Μητρόπολης προς το Οικουμενικό Πατριαρχείο, σε παροχή γνωματεύσεων για σύναψη γάμων μεταξύ μακρινών συγγενών, ή στη διευθέτηση διαφωνιών μεταξύ μονών.[31] Σε τελετουργικό επίπεδο παύουν στοιχεία του πατριαρχικού τυπικού που υπήρχαν στην ηγεμονική Σάμο.[32] Επί του εδάφους της κανονικής δικαιοδοσίας της Μητρόπολης επήλθε στα 1924 μια μεταβολή με την ανασύσταση της παλαιάς Μητρόπολης Ικαρίας, ενώ το 1931 επανήλθε στην κανονική δικαιοδοσία της Μητρόπολης Σάμου και Ικαρίας.[33] Μετά το 1918 το νησιωτικό σύμπλεγμα των Κορσεών το οποίο υπαγόταν στην Πατριαρχική Εξαρχία της Πάτμου υπήχθη στη Μητρόπολη Σάμου.[31]

Η κατάσταση των μονών στη ΣάμοΕπεξεργασία

Το 1913 διενεργήθηκε απογραφή και στο νομό Σάμου βρέθηκε να λειτουργούν 11 μονές με 144 μοναχούς, εκ των οποίων 54 μοναχές.[34] Σε απογραφή που διενεργήθηκε το 1920 βρέθηκε να λειτουργούν 8 μονές με 118 συνολικά μοναχούς, 63 άνδρες και 55 γυναίκες. Το 1941 είχαμε 9 μονές αποτελούμενες 59 μοναχούς, 30 άντρες και 29 γυναίκες.[35] Το σύστημα που ακολουθείτο ήταν όχι το αυστηρά κοινοβιακό αλλά το ιδιόρρυθμο, ενώ όλες οι μονές ήταν σταυροπηγιακές.[35]

Κοινωνικό-φιλανθρωπικό έργο Μητρόπολης ΣάμουΕπεξεργασία

Το 1933 ιδρύεται η Χριστιανική Εστία Καρλοβασίων ΄΄Η Αγάπη΄΄, το 1961 η Χριστιανική Εστία Σάμου η οποία την δεκαετία του 1960 πραγματοποιούσε συσσίτιο για άπορους μαθητές.[36] Το 1937 ιδρύθηκαν τα πρώτα Κατηχητικά Σχολεία και το 1951 η πρώτη μαθητική κατασκήνωση.[37]

ΕπικοινωνίαΕπεξεργασία

Από τον Μητροπολίτη Σάμου, Ικαρίας και Κορσεών Ευσέβιο Πιστολή έχει ιδρυθεί ο ραδιοφωνικός σταθμός Ακριτική Φωνή (92,2FM).[38]

ΑγιολογίαΕπεξεργασία

  • Τοπικές εορτές:
  1. Αγίου Νικολάου (6 Δεκεμβρίου) Πολιούχου Πόλεως Σάμου.
  2. Μεταμορφώσεως Σωτήρος (6 Αυγούστου) στο Πυθαγόρειο.
  3. Αγίας Μαρίνας (17 Ἰουλίου) στον Άγιο Κήρυκο Ικαρίας.
  4. Κοιμήσεως Θεοτόκου (15 Αυγούστου) στο Καρλόβασι.
  5. Τιμίου Σταυρού (14 Σεπτεμβρίου) Ἱ. Μονή Τιμίου Σταυρού Μαυρατζαίων.
  6. Αγίων Κηρύκου καί Ἰουλίττης (15 Ἰουλίου) Άγιο Κήρυκο.
  7. Νεομάρτυρος Γεωργίου στον ομώνυμο Ἱερό Ναό Χώρας.
  • Σάμιοι Ἅγιοι:
  1. Ο Άγιος Γεώργιος ο Νεομάρτυς (1756-1801 μ.Χ.), η μνήμη του εορτάζεται την Κυριακή της Σαμαρείτιδος, κάθε έτους.
  2. Ο Άγιος Θεόδωρος.
  3. Ο Άγιος Λέων.
  4. Ὁ Άγιος Γρηγόριος (360 μ.Χ.)
  5. Ο Άγιος Λέων, Ἐπίσκοπος Σάμου (790 μ.Χ.)
  6. Ὁ Άγιος Παύλος ὁ Λατρινός (820-896 μ.Χ.)
  7. Ο Άγιος Ερμογένης, Επίσκοπος Σάμου (4ος αιώνας).
  8. Ο Άγιος Ηράκλειος, Επίσκοπος Σάμου (7ος αιώνας). Την πρώτη Κυριακή του Αυγούστου εορτάζονται.
  • Ἰκάριοι Ἅγιοι:
  1. Η Οσία Θεοκτίστη η Μηθυμναία (885 μ.Χ.)
  2. Ο Άγιος Μακάριος Επίσκοπος Κορίνθου (1776 μ.Χ.)
  3. Οι Άγιοι Κήρυκος και Ιουλιέτα. Την πρώτη Κυριακή του Σεπτεμβρίου Εορτάζεται στον Άγιο Κήρυκο η μνήμη τους.
  • Ιερά Λείψανα:
  1. Τίμια Κάρα και Ιερά Λείψανα Αγίας Θεοκτίστης.
  2. Τίμια Κάρα Αγίου Γεωργίου ἐκ Χώρας Σάμου.
  3. Τεμάχια ιερών Λειψάνων Αγίου Κηρύκου και Ἰουλίττης και διαφόρων άλλων Αγίων.[39]

Διατελέσαντες ΜητροπολίτεςΕπεξεργασία

Μητροπολίτης Περίοδος Ποιμαντορίας Σχόλια
Γαβριήλ Β' (Κατσαρός) 1855 - 1900 Από το 1855 έως το 1864 ως Αρχιεπίσκοπος Σάμου και έκτοτε ως Μητροπολίτης Σάμου
Αθανάσιος (Καπουράλης) 1900 - 1903
Κωνσταντίνος (Βοντζαλίδης) 1903 - 1926
Ειρηναίος (Παπαμιχαήλ) 1926 - 1963
Επιφάνιος (Καλαφάτης) 1963 - 1966 Μητροπολίτης Παροναξίας - Τοποτηρητής Ιεράς Μητροπόλεως Σάμου και Ικαρίας
Παντελεήμων (Χρυσοφάκης) 1966 - 1974
Παντελεήμων (Μπαρδάκος) 1974 - 1995
Ευσέβιος Πιστολής 1995 - σήμερα

ΠαραπομπέςΕπεξεργασία

  1. Μητροπολίτης Σιδηροκάστρου Ιωάννης, Η Εκκλησία της Σάμου. Από της ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερα, Σιδηρόκαστρο, 1990, σελίδα 32
  2. Πράξεις των Αποστόλων Μητροπολίτης Σιδηροκάστρου Ιωάννης, Η Εκκλησία της Σάμου. Από της ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερα, Σιδηρόκαστρο, 1990, σελίδες 34-35
  3. Κωνσταντίνος Τσάκος, «Η Σάμος κατά τους πρώιμους βυζαντινούς χρόνους και τα ευρήματα των ανασκαφών», στο Η Σάμος από τα Βυζαντινά χρόνια μέχρι σήμερα, Πρακτικά Συνεδρίου, τόμος Α, έκδοση Πνευματικού Ιδρύματος Σάμου Νικόλαος Δημητρίου, Αθήνα, 1998, σελίδα 22
  4. Κωνσταντίνος Τσάκος, «Η Σάμος κατά τους πρώιμους βυζαντινούς χρόνους και τα ευρήματα των ανασκαφών», στο Η Σάμος από τα Βυζαντινά χρόνια μέχρι σήμερα, Πρακτικά Συνεδρίου, τόμος Α, έκδοση Πνευματικού Ιδρύματος Σάμου Νικόλαος Δημητρίου, Αθήνα, 1998, σελίδα 23
  5. Μανώλης Βαρβούνης, «Άγιος Σαβινιανός: ένας άγνωστος Σάμιος μάρτυρας», Δελτίο Σαμιακών Σπουδών, τόμος 1 (2011-2012), σελίδες 144-145
  6. Εμμανουήλ Βαμβουδάκης, «Το εν Κέδρω Σάμου βαπτιστήριον», Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών, τόμος 9 (1932), σελίδες 430-439
  7. Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ
  8. 8,0 8,1 Μητροπολίτης Σιδηροκάστρου Ιωάννης, Η Εκκλησία της Σάμου. Από της ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερα, Σιδηρόκαστρο, 1990, σελίδα 46
  9. Ναταλία Πούλου-Παπαδημητρίου, «Παλαιοχριστιανικό κιονόκρανο με άκανθα πεταλούδα από τη Σάμο», Δελτίον Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, τόμος 14 (1989), σελίδα 154
  10. Μητροπολίτης Σιδηροκάστρου Ιωάννης, Η Εκκλησία της Σάμου. Από της ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερα, Σιδηρόκαστρο, 1990, σελίδα 45
  11. Μητροπολίτης Σιδηροκάστρου Ιωάννης, Η Εκκλησία της Σάμου. Από της ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερα, Σιδηρόκαστρο, 1990, σελίδα 48
  12. Μητροπολίτης Σιδηροκάστρου Ιωάννης, Η Εκκλησία της Σάμου. Από της ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερα, Σιδηρόκαστρο, 1990, σελίδα 49
  13. Μητροπολίτης Σιδηροκάστρου Ιωάννης, Η Εκκλησία της Σάμου. Από της ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερα, Σιδηρόκαστρο, 1990, σελίδες 49-50
  14. 14,0 14,1 Σοφία Λαΐου, Η Σάμος κατά την Οθωμανική περίοδο, έκδοση University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 2002, σελίδα 40
  15. Μητροπολίτης Σιδηροκάστρου Ιωάννης, Η Εκκλησία της Σάμου. Από της ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερα, Σιδηρόκαστρο, 1990, σελίδες 52-53
  16. Μητροπολίτης Σιδηροκάστρου Ιωάννης, Η Εκκλησία της Σάμου. Από της ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερα, Σιδηρόκαστρο, 1990, σελίδα 53
  17. Κωνσταντίνος Πιτσάκης, «Οι μεταβυζαντινοί Τρισεπίσκοποι (Με αφορμή την περίπτωση του αρχιεπισκόπου Σάμου Ανθίμου: 1648)», στο Η Σάμος από τα Βυζαντινά χρόνια μέχρι σήμερα, Πρακτικά Συνεδρίου, τόμος Α, έκδοση Πνευματικού Ιδρύματος Σάμου Νικόλαος Δημητρίου, Αθήνα, 1998, σελίδα 234
  18. Μητροπολίτης Σιδηροκάστρου Ιωάννης, Η Εκκλησία της Σάμου. Από της ιδρύσεως αυτής μέχρι σήμερα, Σιδηρόκαστρο, 1990, σελίδες 54-55
  19. Κωνσταντίνος Πιτσάκης, «Οι μεταβυζαντινοί Τρισεπίσκοποι (Με αφορμή την περίπτωση του αρχιεπισκόπου Σάμου Ανθίμου: 1648)», στο Η Σάμος από τα Βυζαντινά χρόνια μέχρι σήμερα, Πρακτικά Συνεδρίου, τόμος Α, έκδοση Πνευματικού Ιδρύματος Σάμου Νικόλαος Δημητρίου, Αθήνα, 1998, σελίδα 236
  20. Τατιάνα Γεωργάκη-Ιωάννου, «Αρχείο Μητροπόλεως Σάμου. Έγγραφα περιόδου 1630-1799», Σαμιακές Μελέτες, τόμος 7 (2005-2006), σελίδες 68-70
  21. Τατιάνα Γεωργάκη-Ιωάννου, «Αρχείο Μητροπόλεως Σάμου. Έγγραφα περιόδου 1630-1799», Σαμιακές Μελέτες, τόμος 7 (2005-2006), σελίδα 71
  22. Σοφία Λαΐου, Η Σάμος κατά την Οθωμανική περίοδο, έκδοση University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 2002, σελίδα 42
  23. Σοφία Λαΐου, Η Σάμος κατά την Οθωμανική περίοδο, έκδοση University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 2002, σελίδες 164-168
  24. Μανώλης Βαρβούνης, «Σάμιοι μοναχοί στη Σκιάθο», Σαμιακές Μελέτες, τόμος 8 (2007-2008), σελίδα 687
  25. Πόλλη Θαναηλάκη, «Οι εκπαιδευτικοί σχεδιασμοί των Αμερικανών προτεσταντών μισσιοναρίων για τη Σάμο το 19ο αιώνα», Σαμιακές Μελέτες, τόμος 7 (2005-2006), σελίδα 369
  26. Πόλλη Θαναηλάκη, «Η Σάμος και τα νησιά του βορειοανατολικού Αιγαίου ως σημεία αναφοράς της αμερικανικής προτεσταντικής εξάπλωσης στη νοτιοανατολική Μεσόγειο τον 19ο αιώνα: ρεαλισμός ή ουτοπία», Σαμιακές Μελέτες, τόμος 8 (2007-2008), σελίδες 58-59
  27. Η Σύρος και η Τήνος λόγω της εμπορικής τους ανάπτυξης, η Χίος λόγω της εκεί δράσης του Βάμβα, Πόλλη Θαναηλάκη, «Οι εκπαιδευτικοί σχεδιασμοί των Αμερικανών προτεσταντών μισσιοναρίων για τη Σάμο το 19ο αιώνα», Σαμιακές Μελέτες, τόμος 7 (2005-2006), σελίδες 374-375
  28. ρευστή πολιτική κατάσταση περιόδου 1828-1831, αντίδραση Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος και του Οικουμενικού Πατριαρχείου, Πόλλη Θαναηλάκη, «Οι εκπαιδευτικοί σχεδιασμοί των Αμερικανών προτεσταντών μισσιοναρίων για τη Σάμο το 19ο αιώνα», Σαμιακές Μελέτες, τόμος 7 (2005-2006), σελίδα 376
  29. Παναγιώτης Τζουμέρκας, «Η εξέλιξη του μοναχισμού στη Σάμο από την ένωση με το ελληνικό κράτος ως τις μέρες μας», Δελτίο Σαμιακών Σπουδών, τόμος 3 (2015-2016), σελίδα 14
  30. Μανώλης Βαρβούνης, «Η Εκκλησία της Σάμου και η ενσωμάτωση του νησιού στο ελληνικό κράτος» στο Από την αυτονομία στο εθνικό κράτος. Η ενσωμάτωση της Σάμου στην Ελλάδα, Πρακτικά Συνεδρίου (Σάμος, 2-4 Νοεμβρίου 2012), Γενικά Αρχεία του Κράτους, Σάμος 2014, σελίδες 181-182
  31. 31,0 31,1 Μανώλης Βαρβούνης, «Η Εκκλησία της Σάμου και η ενσωμάτωση του νησιού στο ελληνικό κράτος» στο Από την αυτονομία στο εθνικό κράτος. Η ενσωμάτωση της Σάμου στην Ελλάδα, Πρακτικά Συνεδρίου (Σάμος, 2-4 Νοεμβρίου 2012), Γενικά Αρχεία του Κράτους, Σάμος 2014, σελίδα 183
  32. Μανώλης Βαρβούνης, «Η Εκκλησία της Σάμου και η ενσωμάτωση του νησιού στο ελληνικό κράτος» στο Από την αυτονομία στο εθνικό κράτος. Η ενσωμάτωση της Σάμου στην Ελλάδα, Πρακτικά Συνεδρίου (Σάμος, 2-4 Νοεμβρίου 2012), Γενικά Αρχεία του Κράτους, Σάμος 2014, σελίδες 184-185
  33. Μανώλης Βαρβούνης, «Η Εκκλησία της Σάμου και η ενσωμάτωση του νησιού στο ελληνικό κράτος» στο Από την αυτονομία στο εθνικό κράτος. Η ενσωμάτωση της Σάμου στην Ελλάδα, Πρακτικά Συνεδρίου (Σάμος, 2-4 Νοεμβρίου 2012), Γενικά Αρχεία του Κράτους, Σάμος 2014, σελίδα 182
  34. Παναγιώτης Τζουμέρκας, «Η εξέλιξη του μοναχισμού στη Σάμο από την ένωση με το ελληνικό κράτος ως τις μέρες μας», Δελτίο Σαμιακών Σπουδών, τόμος 3 (2015-2016), σελίδα 13
  35. 35,0 35,1 Παναγιώτης Τζουμέρκας, «Η εξέλιξη του μοναχισμού στη Σάμο από την ένωση με το ελληνικό κράτος ως τις μέρες μας», Δελτίο Σαμιακών Σπουδών, τόμος 3 (2015-2016), σελίδες 14-15
  36. Αρχιμανδρίτης Σωτήριος Κοσμόπουλος, «Ενοριακή ζωή και προσφορά της τοπικής εκκλησίας στη Σαμιακή κοινωνία», Δελτίο Σαμιακών Σπουδών, τόμος 3 (2015-2016), σελίδες 66-67
  37. Ευσέβιος Μητροπολίτης Σάμου και Ικαρίας, «Η Εκκλησία της Σάμου κατά τον 20ό αιώνα», Σαμιακές Μελέτες, τόμος 6 (2003-2004), σελίδες 85-86
  38. π. Σωτήριος Κοσμόπουλος - Μανόλης Γ. Βαρβούνης, «Ο Μητροπολίτης Σάμου, Ικαρίας και Κορσεών κ.κ. Ευσέβιος είκοσι χρονιά θεοφιλούς και ευκλεούς αρχιερατικής διακονίας (1995-2015)», στο ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΣΑΜΟΥ, ΙΚΑΡΙΑΣ ΚΑΙ ΚΟΡΣΕΩΝ, ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΩΝ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ, ΕΥΚΑΡΠΙΑΣ ΑΝΤΙΔΟΣΙΣ ΤΙΜΗΤΙΚΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΗΝ ΕΙΚΟΣΑΕΤΙΑ ΘΕΟΦΙΛΟΥΣ ΑΡΧΙΕΡΑΤΕΙΑΣ ΤΟΥ ΣΕΒΑΣΜΙΩΤΑΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΣΑΜΟΥ, ΙΚΑΡΙΑΣ ΚΑΙ ΚΟΡΣΕΩΝ κ.κ. ΕΥΣΕΒΙΟΥ, Αθήνα, 2015, σελίδα 32
  39. Οικουμενικό Πατριαρχείο-Μητροπόλεις Νέων Χωρών

ΠηγέςΕπεξεργασία

ΒιβλιογραφίαΕπεξεργασία