Ενδοαντιστασιακές συγκρούσεις στην Ελλάδα

Oι πρώτες εμφύλιες συγκρούσεις διαμορφώθηκαν κατά τη διάρκεια της κατοχής με το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ από τη μια πλευρά και ορισμένους στρατιωτικούς αντιπάλους από την άλλη. Δεν πρόκειται για διαμάχες με δωσίλογους, με συνεργάτες των Ναζί και με τα Τάγματα Ασφαλείας (καθώς αυτές οι διαμάχες αποτελούν αντιστασιακή δράση), αλλά για διαμάχες με ορισμένες αντικομμουνιστικές αντιστασιακές οργανώσεις (Οργάνωση του Αντών Τσαούς, ΡΑΝ, Εθνική Δράση, κλπ) και σε κάποιες περιπτώσεις και με τον ΕΔΕΣ και με την ΕΟΚ στην Κρήτη.

Πρώτες προστριβέςΕπεξεργασία

Στις 7 Μαΐου 1943, στο Θέρμο (Κεφαλόβρυσο Τριχωνίδος) δέχεται επίθεση από Ελασίτες η ομάδα του ΕΔΕΣίτη, Γεωργίου Παπαϊωάννου. Τον Απρίλιο ο ΕΛΑΣ επιτέθηκε σε ομάδα της ΠΑΟ με σκοπό τον αφοπλισμό και εκτέλεσε τους αξιωματικούς της. Η ΠΑΟ για αντεκδίκηση εκτέλεσε στελέχη του ΚΚΕ στην Ιμέρα Κοζάνης.

Τον Μάϊο του 1943, δύναμη του ΕΛΑΣ υπό τους Βελουχιώτη, Ορέστη, Νικηφόρο, Φ. Γρηγοριάδη κ.ά., περικύκλωσε και αφόπλισε στο χωριό Στρώμη Φωκίδας 200 αντάρτες του 5/42 της ΕΚΚΑ, τους οποίους άφησαν ελεύθερους με εξαίρεση τον Δ. Ψαρρό. Το ζήτημα λύθηκε μετά από παρέμβαση των Έντι Μάγιερς και Ανδρέα Τζήμα που επέπληξαν τους καπετάνιους για την ενέργεια τους[1]. Ωστόσο τον επόμενο μήνα, μετά από εντολή του στρατηγείου Ρούμελης, ακολούθησε νέα επίθεση του ΕΛΑΣ εναντίον των - βρισκόμενων σε φάση ανασυγκρότησης - δυνάμεων του Ψαρρού, στη θέση Ταράτσα της Γκιώνας, επιτυγχάνοντας μετά από πολύωρη μάχη, τη δεύτερη διάλυση του 5/42. Μετά από μεσολάβηση του βρετανικού παράγοντα, υψηλόβαθμα στελέχη του ΕΛΑΣ όπως οι Σαράφης, Λευτεριάς και Καραγκίτσης ξεκινούν διαδικασίες εναντίον των επικεφαλής της επίθεσης, οι οποίοι ωστόσο απαλλάχθηκαν καθώς παρουσίασαν τη διαταγή του στρατηγείου Ρούμελης από τον Ευθύμιο Ζούλα. Παραμένει άγνωστο εάν το Ζούλας έδρασε με δική του πρωτοβουλία λόγω προσωπικών λόγων ή αν έλαβε εντολές, ωστόσο κατά τον Φλάισερ, πιθανότερο είναι το πρώτο[2]. Από πλευράς ΕΛΑΣ, όλα αυτά αποδόθηκαν σε «πρωτοβουλία» του Βελουχιώτη ο οποίος έδρασε σύμφωνα με όσα του μετέφερε ο «καπετάν Ορέστης» του ΕΛΑΣ Αττικής (Ανδρέας Μούντριχας, ο οποίος πολύ αργότερα κατηγορήθηκε ως δωσίλογος), μετά από «παρεξήγηση» του καπετάν Ορέστη σε σχέση με την επίσημη γραμμή του ΕΛΑΣ.[3]

Λίγο αργότερα όμως, ο ΕΛΑΣ επιτέθηκε εκ νέου στην ΠΑΟ στις περιοχές Πάικο και Κάτω Πιέρια. Μέχρι τον Ιούνιο είχε διαλυθεί στην Κάτω Αχαΐα η ομάδα του Σεβαστάκη. Τον Αύγουστο ο ΕΛΑΣ επιτίθεται στην ομάδα του ίλαρχου Τηλέμαχου Βρεττάκου και τον εκτελεί, όπως επίσης διαλύει την οργάνωση του συνταγματάρχη Γιαννακόπουλου στην Αρτεμίσια Μεσσηνίας. Τον Αύγουστο του 1943, γίνονται συναντήσεις στο Κάιρο μεταξύ ΕΑΜ και κυβέρνησης Τσουδερού, ώστε να σταματήσουν οι εχθροπραξίες, κάτι που καταλήγει ξανά σε αδιέξοδο. Τον Οκτώβριο επιτίθεται και διαλύει την ομάδα Χρήστου Καραχάλιου στην περιοχή της Ηλείας.[εκκρεμεί παραπομπή]

Στην περιοχή της βουλγαρικής ζώνης Κατοχής, δυνάμεις του ΕΛΑΣ επιτέθηκαν τον Δεκέμβριο του 1943 σε ομάδες ανεξάρτητων ανταρτών του Παγγαίου, με τους οποίους μέχρι τότε συνεργάζονταν, αναγκάζοντάς τους να καταφύγουν στις δυνάμεις του Αντών Τσαούς στα γειτονικά Όρη Λεκάνης[4]. Ακολούθησε στις αρχές Ιανουαρίου του 1944 η αντεπίθεση των εθνικιστών ανταρτών, οι οποίοι αιχμαλώτισαν και εκτέλεσαν αρκετούς ΕΛΑΣίτες, καταφέρνοντας ακόμη να έρθουν σε επαφή με συνδέσμους του ΣΜΑ και να εξασφαλίσουν πολεμοφόδια για την συντήρηση και ανάπτυξη των δυνάμεών τους[5].

Προσπάθεια συντονισμούΕπεξεργασία

 
Η επιστροφή ή μη του Βασιλιά Γεωργίου Β΄ ήταν ένας από τους σημαντικούς παράγοντες που οδήγησαν στις εμφύλιες συγκρούσεις

Τον Ιούνιο του 1943, με την συμμετοχή του ΕΑΜ, του ΕΔΕΣ, της ΕΚΚΑ και της βρετανικής συμμαχικής αποστολής, που είχε καταφθάσει στα ελληνικά βουνά, υπογράφηκε μια συμφωνία για την δημιουργία ενός κοινού γενικού στρατηγείου για τον συντονισμό της Αντίστασης και φάνηκε ότι οι προστριβές μεταξύ των αντιστασιακών οργανώσεων θα σταματούσαν. Όμως, η προσπάθεια του ΕΔΕΣ να εγκαταστήσει ομάδες του σε περιοχές που βρίσκονταν υπό τον έλεγχο του ΕΛΑΣ, η ένταξη ακροδεξιών (φιλοβασιλικών) στον ΕΔΕΣ, η συνεργασία του ΕΔΕΣ Αθηνών (του προδοτικού σκέλους, όχι του αγωνιστικού) με τους Γερμανούς, καθώς και η ανακωχή του ΕΔΕΣ Ηπείρου (αν και κατά την περίοδο εκείνη έχουν καταγραφεί επιθέσεις του ΕΔΕΣ ενάντια στους Γερμανούς, πολλές φορές εν αγνοία του ίδιου του Ζέρβα) προκάλεσαν τη σκλήρυνση της στάσης του ΕΑΜ. Σύμφωνα με ορισμένους ιστοριογράφους, το ΕΑΜ εκπονούσε σχέδια για τη στρατιωτική κατάληψη της Αθήνας με τη λήξη της κατοχής, όπως και για την εγκατάσταση μιας κυβέρνησης στις περιοχές που ήλεγχε[6], ενώ ο ΕΔΕΣ εκπονούσε σχέδια για την κατάληψη της εξουσίας και την άμεση επιβολή της Δημοκρατικής Επαναστάσεως[7].

Tο Σεπτέμβριο του 1943, με την επιστροφή της αντιπροσωπείας που είχε σταλεί στο Κάιρο, ο ΕΛΑΣ ήταν σίγουρος ότι οι Άγγλοι, με την βοήθεια του ΕΔΕΣ και της ΕΚΚΑ, θα προσπαθούσαν να επαναφέρουν τον, εξαιρετικά αντιδημοφιλή στην ελληνική κοινωνία, Γεώργιο Β΄[8]. Ο Βελουχιώτης έφτασε στο σημείο να χαρακτηρίσει τους Άγγλους μεγαλύτερο κακό από τους Γερμανούς και πρότεινε τα εξής: είτε ο ΕΔΕΣ και η ΕΚΚΑ θα σχημάτιζαν κοινό μέτωπο με το ΕΑΜ κατά της προσπάθειας επιστροφής του Βασιλιά, είτε θα τους διέλυαν με τη βία. Παρόλα αυτά το ΕΑΜ, σε συνεδρίασή του, δεν πήρε απόφαση για έναρξη εμφυλίου πολέμου και άφηνε ελπίδες για αποφυγή του [9].

Συγκρούσεις ΕΛΑΣ-ΕΔΕΣΕπεξεργασία

 
O Ναπολέων Ζέρβας περιστοιχιζόμενος από Εδεσίτες.
 
Ελασίτες αξιωματικοί.

Οι πρώτες ένοπλες συγκρούσεις ξεκίνησαν στις αρχές Οκτωβρίου με την σύλληψη αξιωματούχων του ΕΑΜ από τον ΕΔΕΣ, αφού πρώτα είχε προηγηθεί μια συμπλοκή στο Τσεπέλοβο της Ηπείρου. Στις 3 Οκτωβρίου, ο ΕΛΑΣ αφοπλίζει ένα μικρό αντάρτικο τμήμα του ΕΔΕΣ Θεσσαλίας με την κατηγορία ότι ο αρχηγός του ήταν ζωοκλέπτης και είχε άμεσες σχέσεις με πρώην δωσίλογους.[10] Στις 7/8 Οκτωβρίου έπειτα από ένοπλη συμπλοκή στο Τσεπέλοβο Μετσόβου μεταξύ των δυο οργανώσεων συλλαμβάνονται ανώτερα στελέχη του ΚΚΕ της περιοχής της Ηπείρου.[11] Αφορμή για τη συμπλοκή και σύλληψη του Σίμου Καραγκίτση από τον ΕΔΕΣ ήταν οι γεωγραφικές σφαίρες επιρροής των ανταρτοομάδων.[12] Αυτό έφερε την άμεση αντίδραση του ΕΛΑΣ και προσωπικώς του Βελουχιώτη. Διατάζεται η σύλληψη των αντιπροσώπων του ΕΔΕΣ στο ΚΓΣΑ, καθώς και εκστρατεία διάλυσης του ΕΔΕΣ στις 9/10 Οκτωβρίου με μεγάλο τμήμα ανταρτών του ΕΛΑΣ και σε συνεννόηση με το Γιώργη Σιάντο (Εκτελών χρέη Γραμματέα της ΚΕ του ΚΚΕ, αφού ο εκλεγμένος Ζαχαριάδης βρισκόταν κρατούμενος στο Νταχάου) και τον Ανδρέα Τζήμα (πολιτικός καθοδηγητής του ΕΛΑΣ). Διατάχθηκαν τέσσερις μεραρχίες του ΕΛΑΣ να επιτεθούν κατά του ΕΔΕΣ στην Ήπειρο[13].

Βλέποντας ότι θα βρισκόταν μεταξύ δύο αντιπάλων, ο Ζέρβας είχε ήδη αποφασίσει να συνεννοηθεί μυστικά με τους Γερμανούς για μια άτυπη κατάπαυση του πυρός[εκκρεμεί παραπομπή]. Στις 4 Οκτωβρίου, μια επιτροπή με αντιπρόσωπο τον πρόεδρο του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού, Μπίκελ, σε συμφωνία με τους Γερμανούς, φτάνει στο αρχηγείο του ΕΔΕΣ στο Βουργαρέλι. Ο ερυθρός σταυρός προσπαθούσε, μέσω της αντιπροσωπείας, να προστατεύσει τον πληθυσμό της Ηπείρου από τα αντίποινα των Γερμανών λόγω των ενεδρών των ανταρτών. Τις ίδιες επαφές, με την επιτροπή του Μπίκελ, έκανε και η 8η Μεραρχία του ΕΛΑΣ, με αρχηγούς τους Νάσση και Πίσπερη, αλλά όταν επικοινώνησαν με το Γενικό στρατηγείο του ΕΛΑΣ, απορρίφθηκαν όλες οι επαφές κατηγορηματικά.[14] Σύμφωνα πάντως με τον Ναπολέων Ζέρβα, ο ίδιος ειδοποίησε το ΕΑΜ και το Συμμαχικό Στρατηγείο για τις επαφές με τον Ερυθρό Σταυρό.[15][16]

Ο ΕΛΑΣ κατηγόρησε τον ΕΔΕΣ για συνεργάτη των κατακτητών[17]. Νεότερες έρευνες δείχνουν ότι έλαβαν χώρα και κοινές επιχειρήσεις ΕΔΕΣ και Γερμανών ενάντια στις δυνάμεις του ΕΑΜ αν και στις μεταξύ τους διαμάχες βρέθηκε και ο ΕΔΕΣ να διεξάγει διμέτωπο αγώνα εναντίον του ΕΛΑΣ και των Γερμανών ταυτόχρονα (γι' αυτόν το λόγο και ο ΕΔΕΣ είχε κατηγορήσει τον ΕΛΑΣ για συνεργασία με τους Γερμανούς)[18].

Καθώς οι μονάδες του ΕΛΑΣ ήταν πολύ ισχυρότερες, κατάφεραν να κερδίσουν τον ΕΔΕΣ στο πεδίο της μάχης και να απειλήσουν τις δυνάμεις του Ζέρβα με ολοκληρωτική καταστροφή. Η αυτοπεποίθηση του ΕΛΑΣ ότι θα διαλύσει τον ΕΔΕΣ τον οδήγησε να απορρίψει τις βρετανικές προτάσεις για κατάπαυση των επιθέσεων. Την ίδια στιγμή, ξεκίνησαν αντιανταρτικές επιχειρήσεις των Γερμανών, που έδωσαν την ευκαιρία στο Ζέρβα να περισώσει τους μαχητές του[19].

Η επιθυμία των Βρετανών, για πολιτικούς και στρατιωτικούς λόγους, να σταματήσει ο εμφύλιος, η εξασθένηση του ΕΔΕΣ και η αδυναμία του ΕΛΑΣ να αντιμετωπίσει δύο αντιπάλους, οδήγησαν σε ανακωχή στις 4-5 Φεβρουαρίου 1944[20], η οποία, όμως δεν έσβησε τη συσσωρευμένη αντιπαλότητα. Με βρετανική μεσολάβηση, στο τέλος του μήνα, ΕΛΑΣ, ΕΔΕΣ και ΕΚΚΑ συνυπέγραψαν τη συμφωνία της Πλάκας - Μυρόφυλλου.

Επικράτηση του ΕΑΜ-ΕΛΑΣΕπεξεργασία

Στις αρχές του 1944, οι εξελίξεις ήταν ραγδαίες και η κατάσταση εκτός ελέγχου. Πρώην μέλη των αντιστασιακών οργανώσεων που διέλυσε ο ΕΛΑΣ κατατάσσονταν στα τάγματα ασφαλείας με σκοπό την αντεκδίκηση και να συνεχίσουν τον αγώνα εναντίον του ΕΛΑΣ συνεργαζόμενοι με τις αρχές κατοχής.[21]

Το ΕΑΜ πρωτοστάτησε στις μοναδικές εκλογές για την ανάδειξη της Πολιτικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ), στις οποίες για πρώτη φορά ψήφισαν και οι γυναίκες και μέτρησε πάνω από 2 εκατομμύρια ψήφους. Σύμφωνα με τη διακήρυξη της, στόχος της ήταν η απελευθέρωση της χώρας από τον ξένο κατακτητή και η ανασυγκρότηση της Ελλάδας με βάση τα συμφέροντα του Ελληνικού Λαού. Η σχεδόν πλήρης κατανομή της βρετανικής βοήθειας στις μη ΕΑΜικές οργανώσεις όξυνε τα πάθη. Οι Βρετανοί είχαν σταματήσει να στηρίζουν οικονομικά το ΕΑΜ ύστερα από το Κίνημα του Ναυτικού στη Μέση Ανατολή, το οποίο και άλλαξε άρδην τη στάση τους απέναντι του.

Η δολοφονία του Δημήτριου Ψαρρού από τον ΕΛΑΣίτη ταγματάρχη Ευθύμιο Ζούλα, καθόρίσε ως ένα βαθμό τις μεταγενέστερες εξελίξεις καθόσον πολλοί την χρησιμοποίησαν ισχυριζόμενοι ότι ευθύνεται συνολικά ο ΕΛΑΣ, ενώ αναφέρθηκε και στιγματίστηκε στο Συνέδριο του Λιβάνου, το οποίο πραγματοποιήθηκε προς εύρεση συμβιβασμών τον Μάιο του 1944.

ΘύματαΕπεξεργασία

Από τα έτη 1943 - 1944, περίοδος των πρώτων εμφύλιων συγκρούσεων, τα θύματα στην Πελοπόννησο υπολογίζονται από τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ σε περίπου 4500, ενώ ένας εξίσου σημαντικός αριθμός βρήκε το θάνατο από τις κατοχικές δυνάμεις στις οποίες συμμετείχαν τα τάγματα ασφαλείας. Καταμετρώντας τα θύματα ορισμένων σημαντικών μαχών μεταξύ των αντιστασιακών οργανώσεων (σύγκρουση ΕΛΑΣ-ΕΔΕΣ, ΕΛΑΣ- 5/42 Σύνταγμα, μάχες σε Κιλκίς, Βαθύλακκο, Τριάδα κλπ. εκτελέσεις σε Οινόη, Προμαχώνα, Μεταλλικό, Μελιγαλά, Καλαμάτα, Πύλο, Βαλτέτσι, Γαργαλιάνους) καθώς και τις εμφύλιες συγκρούσεις στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, ο αριθμός των νεκρών κυμαίνεται σε 5000 ή 6000 ενώ άγνωστος είναι ο αριθμός τραυματιών και το μέγεθος των υλικών καταστροφών.[εκκρεμεί παραπομπή]

ΥποσημειώσειςΕπεξεργασία

  1. Χάγκεν Φλάισερ, Στέμμα και σβάστικα. Η Ελλάδα της Κατοχής και της Αντίστασης, 1941-1944, εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 1995, τόμος 1, σελ. 384-388.
  2. Φλάισερ, τόμος 1, σελ. 415-416.
  3. Χανδρινός, Ιάσωνας (2017). Το τιμωρό χέρι του λαού : Η δράση του ΕΛΑΣ και της ΟΠΛΑ στην κατεχόμενη πρωτεύουσα, 1942-1944 (3η έκδοση). Αθήνα: Θεμέλειο. ISBN 978-960-310-388-2. 1105755495. 
  4. Τάσος Χατζηαναστασίου, Αντάρτες και καπετάνιοι. Η εθνική αντίσταση κατά της βουλγαρικής κατοχής της Ανατολικής Μακεδονίας και της Θράκης, 1942-1944, εκδ. αδελφών Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2003, σελ. 98, 108.
  5. Χατζηαναστασίου, 2003, σελ. 129-141.
  6. Smith 1997, σελ. 91.
  7. Νικολακόπουλος Ηλίας, «Η επιστροφή των Βουρβόνων», εφημ. Τα Νέα, 19 Δεκεμβρίου 2009.
  8. Ο Όλε Σμιθ υποστηρίζει ότι κατά του Βασιλιά των Ελλήνων ήταν το 80% του ελληνικού πληθυσμού. Βλ. Smith 1997, σελ. 96.
  9. Smith 1997, σελ. 91-2.
  10. Φλάισερ 1995, σελ. 214.
  11. Τζούκας 2013.
  12. Φλάισερ 1995, σελ. 224-226.
  13. Φλάισερ 1995, σελ. 225-6.
  14. Φλάισερ 1995, σελ. 218-219, 224-226.
  15. Ημερολόγιο στρατηγού Ναπ. Ζέρβα, σ. 333-334
  16. Αρχείο ΕΔΕΣ,4/10/1943
  17. Φλάισερ 1995, σελ. 226.
  18. Μάγερ 2009, σελ. 121-123.
  19. Φλάισερ 1995, σελ. 233, 240.
  20. Smith 1997, σελ. 97.
  21. Καλύβας & Μαραντζίδης 2016, σελ. 199.

ΒιβλιογραφίαΕπεξεργασία

  • Φλάισερ, Χάγκεν (1995). Στέμμα και Σβάστικα: Η Ελλάδα της Κατοχής και της Αντίστασης 1941-1944. 2. Αθήνα: Παπαζήση. 
  • Καλύβας, Στάθης Ν.· Μαραντζίδης, Νίκος (2016). Εμφύλια Πάθη - 23+2 νέες ερωτήσεις και απαντήσεις για τον Εμφύλιο. Αθήνα: Μεταίχμιο. 
  • Μάγερ, Χέρμαν Φρανκ (2009). Αιματοβαμμένο Έντελβαϊς. Η 1η Ορεινή Μεραρχία, το 22ο Σώμα Στρατού και η εγκληματική δράση τους στην Ελλάδα, 1943-1944. (Blutiges Edelweiß. Die 1. Gebirgs-Division im Zweiten Weltkrieg). Β΄. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της Εστίας. ISBN 978-960-05-1425-4. 
  • Smith, Ole L. (1997). «"Ο πρώτος γύρος": εμφύλιος πόλεμος κατά την Κατοχή». Στο: Ντέιβιντ Κλόουζ. Ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος, 1943-1950. Μελέτες για την πόλωση. Αθήνα: φιλίστωρ. 
  • Τζούκας, Βαγγέλης (2013). Οι οπλαρχηγοί του ΕΔΕΣ στην Ήπειρο, 1942-44. Τοπικότητα και πολιτική ένταξη. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της Εστίας. 

Διαβάστε επίσηςΕπεξεργασία

  • Κωστόπουλος, Τάσος (2015). «Το επιτελείο της αστικής αντεπανάστασης. Στοιχεία για τον κύκλο των Μαρκεζίνη-Ζαλοκώστα». Αρχειοτάξιο 17: 95-114. 
Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα Ελληνικός εμφύλιος πόλεμος (1946–1949) (έκδοση 7787176) της Ελληνικής Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0. (ιστορικό/συντάκτες).