Οι Επίστρατοι, μία φιλοβασιλική και παραστρατιωτική οργάνωση, αποτέλεσαι και ταυτόγχρονα την πρώτη μαζική πολιτική οργάνωση στην Ελλάδα κατά των φιλελεύθερων αστών και της ξένης επέμβασης.[1] Το συγκεκριμένο κίνημα συγγένευε με τα φασιστικά και κυρίως με τα πρωτοφασιστικά κινήματα σε άλλες χώρες[2], ιδρίθυκε εν μέσω του Εθνικού Διχασμού αρχικά στην βασιλική Αθήνα, και αποτέλεσε τον πρωταγωνιστή των Νοεμβριανών μισό χρόνο αργότερα.

ΊδρυσηΕπεξεργασία

Ο επίσημος τίτλος των Επιστράτων ήταν: Πανελλήνιος Σύνδεσμος Εφέδρων (Π.Σ.Ε.)[3]. Ο Π.Σ.Ε. ιδρύθηκε στις αρχές Ιουνίου 1916 και εξαπλώθηκε με γοργούς ρυθμούς σε ολόκληρη τη χώρα, παράλληλα με τη γενική αποστράτευση που είχε επιβάλει η Αντάντ στο βασιλιά Κωνσταντίνο Α [4]. Συγκεκριμένα, μετά την παράδοση του Ρούπελ, την Αιχμαλωσία του Δ΄ Σώματος Στρατού στο Γκέρλιτς και την παράδοση της Μακεδονίας στη Βουλγαρία, το Μάη του 1916, οι σύμμαχοι είχαν απαιτήσει από τον Βασιλιά Κωνσταντίνο, τον Ιούνιο του 1916, τον αφοπλισμό των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων που ήταν υπό τις διαταγές του. Εκείνος αποδέχτηκε το αίτημα, αλλά, συγχρόνως, έδωσε εντολή οι έφεδροι που απολύονταν να οργανώνονται σε συνδέσμους. Μετά τον Αύγουστο θα ενισχονταν και με απολυμένους αξιωματικούς από τη βόρεια Ελλάδα, καθώς το Κίνημα Εθνικής Αμύνης θα σάρωνε το στράτευμα υπό τις διαταγές του Βενιζέλου. Έτσι η οργάνωση θα φτάσει να αριθμεί πολύ σύντομα περίπου 200.000 μέλη.[5]

Ο πρόδρομος και πυρήνας του Π.Σ.Ε. ήταν ο Σύνδεσμος Εφέδρων Υπαξιωματικών που ιδρύθηκε το Νοέμβριο του 1913[6]. Ο εν λόγω σύνδεσμος είχε κατορθώσει τη ματαίωση ψήφισης νομοσχεδίου του Βενιζέλου που απέκλειε τους έφεδρους υπαξιωματικούς παλαιότερων κλάσεων από το δικαίωμα προαγωγής στο βαθμό του αξιωματικού[6]. Με βάση αυτό το συμβάν, ο έφεδρος λοχίας Γεώργιος Καμαρινός[6] φαίνεται να συνέλαβε την ιδέα της οργάνωσης όλων των επιστρατευμένων εφέδρων την άνοιξη του 1916.  Το πρακτικό ίδρυσής του είχε υπογραφεί στις 30 Μαΐου από είκοσι ιδρυτικά μέλη. Η σύνταξη του καταστατικού ανατέθηκε στον Ι. Θεοφιλάκη και ψηφίστηκε στις 5 Ιουνίου[7]. Ο σκοπός του Π.Σ.Ε., όπως δηλώνεται στο καταστατικό του, είναι διττός: α) πρόνοια για τους εφέδρους και τις οικογένειές τους, β) διαπαιδαγώγηση του ελληνικού λαού στα εθνικά ζητήματα[8].

Μέλη και ταυτότητα του κινήματοςΕπεξεργασία

Το κίνημα είχε, άτυπα, το χαρακτήρα μιας πολιτοφυλακής και παράλληλα, τη συγκροτημένη δομή μιας μαζικής πολιτικής οργάνωσης. Παρουσίαζε αρκετές ομοιότητες με τα ιταλικά, γερμανικά και αυστριακά πρωτοφασιστικά κινήματα[9], όπως είναι η χρήση βίας, η πρώην στρατιωτική ιδιότητα των μελών τους ως οργανωτική βάση, η απέχθεια τους για το φιλελευθερισμό και η μικροαστική τους σύνθεση. Η μη εξέλιξή του σε φασιστικό κίνημα οφείλεται στα εξής: α) οι Επίστρατοι στρέφονται εναντίον της βενιζελικής αστικής τάξης στηριζόμενοι κατά κάποιο τρόπο στην εργατική, β) είναι κατά του πολέμου, και γ) είναι υπέρ της μοναρχίας[10]. Ως οργανωτής και καθοδηγητής των Επιστράτων θεωρείται ο Ιωάννης Μεταξάς[11].

ΔράσηΕπεξεργασία

Η δράση των Επιστράτων συντελέστηκε κατά την περίοδο του Εθνικού Διχασμού. Το κίνημα ήταν από το 1916 έως το 1917 παρακρατικό και η δράση του συνεχίστηκε μέχρι το 1920, έτος κατά το οποίο επανήλθαν στην εξουσία οι βασιλικοί[12]. Η εξάπλωσή του ήταν ραγδαία. Η επίσημη δραστηριότητα των Επιστράτων αφιερώθηκε αρχικά σε δοξολογίες, π.χ. για τη διάσωση του βασιλιά από την πυρκαγιά στο Τατόι, αλλά από την πρώτη στιγμή φάνηκε πως προορισμός τους ήταν η πάταξη των αντιπάλων του Κωνσταντίνου[13]. Η πραγματική δράση του κινήματος έγινε φανερή το Νοέμβριο του 1916, οπότε και υπερασπίστηκαν το βασιλιά και την πρωτεύουσα με την απόκρουση της απόβασης των αγγλικών και γαλλικών στρατευμάτων στην Αθήνα και τον Πειραιά[14]. Στη συνέχεια, εξαπέλυσαν μαζικούς βίαιους διωγμούς εναντίον των βενιζελικών[15], έχοντας ως αποτέλεσμα την ύπαρξη πολλών θυμάτων[16]. Ανάμεσα στα θύματα ήταν και πολλοί πρόσφυγες, κυρίως Μικρασιάτες[17][18].

ΠαραπομπέςΕπεξεργασία

  1. Διβάνη, Λ. (2014). Η «ύπουλος θωπεία». Ελλάδα και ξένοι, 1821 – 1940. Αθήνα: Καστανιώτης. 
  2. Κωστής, Κ. (2013). Τα κακομαθημένα παιδιά της Ιστορίας. Η διαμόρφωση του νεοελληνικού κράτους, 18ος – 21ος αι. Αθήνα: Πόλις. σελ. 558. 
  3. Μαυρογορδάτος, Γ. (1996). Εθνικός διχασμός και μαζική οργάνωση.1. Οι Επίστρατοι του 1916. Αθήνα: Αλεξάνδρεια. σελ. 17. 
  4. Μαυρογορδάτος, Γ. (1996). Εθνικός διχασμός και μαζική οργάνωση.1. Οι Επίστρατοι του 1916. Αθήνα: Αλεξάνδρεια. σελ. 135. 
  5. «Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία Φ' Γυμνασίου, 32. Η Ελλάδα στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο – Ο Εθνικός Διχασμός». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 8 Σεπτεμβρίου 2020. Ανακτήθηκε στις 8 Σεπτεμβρίου 2020. 
  6. 6,0 6,1 6,2 Μαυρογορδάτος, Γ. (1996). Εθνικός διχασμός και μαζική οργάνωση.1. Οι Επίστρατοι του 1916. Αθήνα: Αλεξάνδρεια. σελ. 25. 
  7. Μαυρογορδάτος, Γ. (1996). Εθνικός διχασμός και μαζική οργάνωση.1. Οι Επίστρατοι του 1916. Αθήνα: Αλεξάνδρεια. σελ. 26. 
  8. Μαυρογορδάτος, Γ. (1996). Εθνικός διχασμός και μαζική οργάνωση.1. Οι Επίστρατοι του 1916. Αθήνα: Αλεξάνδρεια. σελ. 44. 
  9. Διβάνη, Λ. (2014). Η «ύπουλος θωπεία». Ελλάδα και ξένοι, 1821 – 1940. Αθήνα: Καστανιώτης. 
  10. Διβάνη, Λ. (2014). Η «ύπουλος θωπεία». Ελλάδα και ξένοι, 1821 – 1940. Αθήνα: Καστανιώτης. 
  11. Μαυρογορδάτος, Γ. (1996). Εθνικός διχασμός και μαζική οργάνωση.1. Οι Επίστρατοι του 1916. Αθήνα: Αλεξάνδρεια. σελ. 141. 
  12. Διβάνη, Λ. (2014). Η «ύπουλος θωπεία». Ελλάδα και ξένοι, 1821 – 1940. Αθήνα: Καστανιώτης. 
  13. Μαυρογορδάτος, Γ. (1996). Εθνικός διχασμός και μαζική οργάνωση.1. Οι Επίστρατοι του 1916. Αθήνα: Αλεξάνδρεια. σελ. 66. 
  14. Μαυρογορδάτος, Γ. (1996). Εθνικός διχασμός και μαζική οργάνωση.1. Οι Επίστρατοι του 1916. Αθήνα: Αλεξάνδρεια. σελ. 95. 
  15. Βεντήρης, Γ. «Η Ελλάς του 1910 – 1920. Ιστορική μελέτη», τ. Β. Αθήνα: Ίκαρος. σελ. 227. 
  16. Κωστής, Κ. (2013). Τα κακομαθημένα παιδιά της Ιστορίας. Η διαμόρφωση του νεοελληνικού κράτους, 18ος – 21ος αι. Αθήνα: Πόλις. σελ. 560. 
  17. Κωστής, Κ. (2013). Τα κακομαθημένα παιδιά της Ιστορίας. Η διαμόρφωση του νεοελληνικού κράτους, 18ος – 21ος αι. Αθήνα: Πόλις. σελ. 580. 
  18. Μαυρογορδάτος, Γ. (1996). Εθνικός διχασμός και μαζική οργάνωση.1. Οι Επίστρατοι του 1916. Αθήνα: Αλεξάνδρεια. σελ. 98. 

ΒιβλιογραφίαΕπεξεργασία

  • Βεντήρης, Γ., Η Ελλάς του 1910 – 1920. Ιστορική μελέτη, τ. Β, Ίκαρος, Αθήνα.
  • Διβάνη, Λ., 2014. Η «ύπουλος θωπεία». Ελλάδα και ξένοι, 1821 – 1940, Καστανιώτης, Αθήνα.
  • Κωστής, Κ., 2013. Τα κακομαθημένα παιδιά της Ιστορίας. Η διαμόρφωση του νεοελληνικού κράτους, 18ος – 21οςαι., Πόλις, Αθήνα.
  • Μαυρογορδάτος, Γ., 1996. Εθνικός διχασμός και μαζική οργάνωση.1. Οι Επίστρατοι του 1916, Αλεξάνδρεια, Αθήνα.