Ιωάννης Μεταξάς

Έλληνας στρατιωτικός, πολιτικός και δικτάτορας
Για τα υπόλοιπα μέλη της ιστορικής οικογένειας, δείτε: Οικογένεια Μεταξά. Για άλλα πρόσωπα με το ίδιο επίθετο, δείτε: Μεταξάς.

Ο Ιωάννης Μεταξάς (Ιθάκη, 12 Απριλίου 1871 - Αθήνα, 29 Ιανουαρίου 1941) ήταν Έλληνας στρατιωτικός, πολιτικός και δικτάτορας.

Ιωάννης Μεταξάς
Ioannis Metaxas 1937 cropped.jpg
Ο Μεταξάς σε φωτογραφία του 1937
Πρωθυπουργός
Περίοδος
27 Απριλίου 1936 – 29 Ιανουαρίου 1941
ΠρωθυπουργόςΚυβέρνηση Ιωάννη Μεταξά 1936
ΠροκάτοχοςΚωνσταντίνος Δεμερτζής
ΔιάδοχοςΑλέξανδρος Κορυζής
Αντιπρόεδρος υπουργικού συμβουλίου
Περίοδος
14 Μαρτίου 1936 – 13 Απριλίου 1936
ΠρωθυπουργόςΚυβέρνηση Κωνσταντίνου Δεμερτζή 1935
Υπουργός Εσωτερικών
Περίοδος
4 Νοεμβρίου 1932 – 16 Ιανουαρίου 1933
ΠρωθυπουργόςΚυβέρνηση Παναγή Τσαλδάρη 1933
Υπουργός Δημοσίων Συγκοινωνιών
Περίοδος
4 Δεκεμβρίου 1926 – 4 Ιουλίου 1928
ΠρωθυπουργόςΚυβέρνηση Αλέξανδρου Ζαΐμη 1926 & Κυβέρνηση Αλέξανδρου Ζαΐμη 1927 & Κυβέρνηση Αλέξανδρου Ζαΐμη 1928 διαδοχικά
Υπουργός Στρατιωτικών
Περίοδος
30 Νοεμβρίου 1935 – 29 Ιανουαρίου 1941
ΠρωθυπουργόςΚυβέρνηση Κωνσταντίνου Δεμερτζή 1935 & Κυβέρνηση Ιωάννη Μεταξά 1936 διαδοχικά
Προσωπικά στοιχεία
Γέννηση12 Απριλίου 1871 (1871-04-12), Ιθάκη, Ελλάδα
Θάνατος29 Ιανουαρίου 1941 (69 ετών)
Αθήνα, Ελλάδα
ΕθνότηταΕλληνική
Πολιτικό κόμμαΚόμμα Ελευθεροφρόνων
ΕπάγγελμαΣτρατιωτικός
ΒραβεύσειςΤάγμα του Σωτήρος (1913)
ΥπογραφήIoannis-metaxas-signature.svg
Στρατιωτική υπηρεσία
Υπηρεσία/κλάδοςΕλληνικός Στρατός
ΒαθμόςΑντιστράτηγος
Commons page Σχετικά πολυμέσα

Ως αξιωματικός του Ελληνικού Στρατού έλαβε μέρος στους Βαλκανικούς πολέμους. Επίσης, διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στον Εθνικό Διχασμό συντασσόμενος με την παράταξη των βασιλοφρόνων αντιβενιζελικών και το 1917 εξορίστηκε στην Κορσική. Με την επιστροφή του ίδρυσε το Κόμμα Ελευθεροφρόνων, το οποίο κατάφερε πολλές φορές να εισέλθει στη Βουλή συγκεντρώνοντας όμως χαμηλά ποσοστά.[1]

Το 1936, κατόπιν διαφόρων συγκυριών, διορίστηκε από το Βασιλιά Γεώργιο Β΄ Πρωθυπουργός της Ελλάδας, στη θέση του αποβιώσαντος Κωνσταντίνου Δεμερτζή και στη συνέχεια πρωτοστάτησε στην επιβολή του δικτατορικού καθεστώτος της 4ης Αυγούστου με την ανοχή του Βασιλιά και της Βουλής των Ελλήνων. Κυβέρνησε έως το θάνατό του τον Ιανουάριο του 1941.[2]

Ο Μεταξάς έμεινε στην ιστορία για την απόρριψη του ιταλικού τελεσιγράφου της 28ης Οκτωβρίου 1940, που του επιδόθηκε από τον Ιταλό πρέσβη Εμμανουέλε Γκράτσι[2]. Η πράξη αυτή αποκρυσταλλώθηκε συμβολικά στον επίσημο κρατικό λόγο και στη δημόσια ιστορία, και εντυπώθηκε στη συλλογική μνήμη ως «ΟΧΙ».

ΝεότηταΕπεξεργασία

 
Ο Ιωάννης Μεταξάς με τους γονείς του

Ο Ιωάννης Μιχαήλ[i] Μεταξάς γεννήθηκε στο Βαθύ Ιθάκης[3] στις 24 Απριλίου 1871.[4] Ήταν ένα από τα τρία παιδιά του έπαρχου Ιθάκης Παναγή Μεταξά, γόνου των Αντζουλακάτων, κλάδου της κεφαλονίτικης οικογένειας των Μεταξάδων, οι οποίοι είχαν ρίζες από το Βυζάντιο[5] και έφεραν των τίτλο του κόμη από το 1691.[6] Προστατευόμενος του Κουμουνδούρου,[7] ο Παναγής έλαβε διάφορες θέσεις σε δημόσιες υπηρεσίες που όμως δεν είχαν κύρος και δεν ήταν επικερδής.[8] Η μητέρα του Ιωάννη, Ελένη Κωνσταντίνου Τριγώνη, ήταν κόρη μικροκτηματία από το Αγρίνιο, αλλά μετά τον γάμο της το 1870[9] δεν έλαβε (η έλαβε ελάχιστη) κτηματική περιουσία.[8]

Έως την ηλικία των 8 ετών ο Ιωάννης φοίτησε στο δημοτικό σχολείο της Ιθάκης όπου αρίστευσε στα μαθηματικά και στα αρχαία ελληνικά.[9] Το 1879 ο πατέρας του απολύθηκε από την θέση του δημόσιου ταμία και η οικογένεια αναγκάστηκε να μετακομίσει στην Κεφαλονιά.[9] Εκεί σπούδασε στο γυμνάσιο Αργοστολίου με τις επιδόσεις του να είναι καλές, αλλά να διαπρέπει άλλη μια φορά στα μαθηματικά.[8] Στις 24 Σεπτεμβρίου 1885 γράφτηκε στην Σχολή Ευελπίδων, πιθανόν λόγο οικογενειακής παράδοσης ή γιατί ήθελε να έχει το δικό του εισόδημα.[8] Στη σχολή διέπρεψε με τις επιδόσεις του και έπαιρνε προαγωγή πάντα μέσα στους πρώτους στην τάξη του.[8] Αποφοίτησε τον Αύγουστο του 1890 με τον βαθμό του ανθυπολοχαγού και το 1892 εισήλθε στη Σχολή Μηχανικών Στρατού.[10]

 
Κωνσταντίνος Α΄

Στρατιωτική σταδιοδρομίαΕπεξεργασία

Πόλεμος του 1897 και η φοίτηση στην Πολεμική Ακαδημία του ΒερολίνουΕπεξεργασία

Δύο χρόνια αργότερα μετατέθηκε στο Ναύπλιο,[11] όπου και ξεκίνησε, τον Σεπτέμβριο του 1896, να γράφει τις πρώτες σελίδες του ημερολογίου του.[12] Τον καιρό αυτό είχε διαμορφώσει την άποψή του για τους Έλληνες πολιτικούς θεωρώντας τους αηδιαστικούς και τους καυγάδες μεταξύ τους εξευτελιστικούς.[13] Το ίδιο έτος έγινε μέλος της Εθνικής Εταιρίας, όπου συμμετείχε στις συζητήσεις των νέων αξιωματικών για την απελευθέρωση της Κρήτης και την ένωση με την Ελλάδα, όπως και τον αγώνα για την Μακεδονία.[14] Ήταν ο δημιουργός το τμήματος της Εταιρίας στο Ναύπλιο και σε αυτόν ο Παύλος Μελάς ανέθεσε την αποστολή της εξάπλωσής της στην Πελοπόννησο.[15] Το 1897 μετατέθηκε στο Υπουργείο Στρατιωτικών σε επιτελική θέση δίπλα στον τότε υπουργό Στρατιωτικών και θείο του, Νικόλαο Μεταξά.[16] Ύστερα από πιέσεις του ίδιου[16] μετατέθηκε στο Γενικό Επιτελείο, στη θέση του υπευθύνου των εμπιστευτικών αρχείων.[17] Από την προνομιακή αυτή θέση, η οποία έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στην μετέπειτα πολιτική και στρατιωτική σταδιοδρομία του, είχε την ευκαιρία να γνωρίσει τον διοικητή των ελληνικών στρατευμάτων, διάδοχο του θρόνου, Κωνσταντίνο, ο οποίος επηρέασε όσο κανείς άλλος την ζωή και την καριέρα του.[18] Έλαβε μέρος στον ατυχή πόλεμο του 1897, το αποτέλεσμα του οποίου ήταν μια δυσάρεστη εμπειρία, που τον έπεισε για την ανάγκη αναμόρφωσης και αναδιοργάνωσης του στρατού αλλά και της κοινωνίας.[19] Μετά την λήξη του πολέμου ο Μεταξάς συνέγραψε μαζί με άλλους επιτελικούς την επίσημη Έκθεση του Διαδόχου.[20] Επίσης έγραψε την τεχνική μελέτη Υπηρεσία του Μηχανικού εν Εκστρατεία,[21] η οποία είναι η μοναδική στρατιωτική εργασία του που εκδόθηκε.[22] Τον ίδιο καιρό τον απασχολούσαν η κακή ψυχική υγεία του αδελφού του Κωστάκη και της αδελφής του Μαριάνθης, καθώς και η απόλυση-για κομματικούς λόγους-[23] του πατέρα από την επαρχιακή διοίκηση, κατηγορούμενος για διοικητικές ατασθαλίες.[17]

Με το πέρας της σύνταξης της έκθεσης του Διαδόχου, τον κάλεσε ο Κωνσταντίνος και του είπε πως ελπίζει ότι θα τον στείλει στην Στρατιωτική Ακαδημία του Βερολίνου, εφόσον όμως μπορούσε η Κυβέρνηση.[24] Η Κυβέρνηση όμως αποφάσισε να διεξαχθεί διαγωνισμός για την επιλογή υποψηφίων με τα περισσότερα προσόντα.[25] Ο Μεταξάς δεν πληρούσε τις προϋποθέσεις και έτσι ζήτησε την βοήθεια του Διαδόχου ώστε να τροποποιηθούν οι κανόνες του διαγωνισμού, προς όφελός του.[26][25] Τον Σεπτέμβριο του 1899 έφτασε στο Βερολίνο και γράφτηκε, μαζί με τον Ιπποκράτη Παπαβασιλείου και τον Ξενοφώντα Στρατηγό, στην Στρατιωτική Ακαδημία.[27] Και οι τρείς υπηρέτησαν στην 2η Μεραρχία Πεζικού της Αυτοκρατορικής Φρουράς.[28] Στα ιδιαίτερα απαιτητικά μαθήματα οι επιδόσεις του ήταν άριστες, με τους συμφοιτητές του να τον αποκαλούσαν «Μικρό Μόλτκε» λόγω του κοντού αναστήματός του.[29] Μάλιστα αργότερα κυκλοφόρησε ένας θρύλος ότι σε ένα τοίχο της Ακαδημίας υπήρχε η επιγραφή «ουδέν πρόβλημα άλυτον δια τον Ιωάννη Μεταξά».[29] Ήταν τόσες οι επιτυχίες και οι έπαινοι που η φήμη του έφτασε έως τον Κάιζερ.[29]. Το πρώτο έτος των σπουδών του βρίσκει διέξοδο από την εντατική φοίτηση σε καλλιτεχνικές και πνευματικές δραστηριότητες που υπήρχαν στην πρωτεύουσα της Γερμανίας.[30] Ταυτόχρονα, ανέπτυξε τις κοινωνικές του σχέσεις ζώντας έντονα κοσμική και ερωτική ζωή.[30] Όμως η ανησυχία του για την επιδείνωση της ψυχικής υγείας του αδερφού και της αδερφής του, όπως και η κακή οικονομική κατάσταση της οικογένειάς του, υποχρεώνουν τον Μεταξά, από το δεύτερο έτος των σπουδών του, να γίνει εγκρατής.[30][31] Έτσι εξοικονομούσε χρήματα και συνεχώς τα έστελνε στην οικογένειά του.[32] Κατά τα έτη των σπουδών του στη Γερμανία, ο Μεταξάς διαμόρφωσε τη πίστη του για την ανωτερότητα του πρωσικού μιλιταρισμού, της αριστοκρατικής-βυζαντινής καταγωγής του και ενίσχυσε τον φιλομοναρχισμό του.[33]

Το κίνημα στο Γουδί και οι Βαλκανικοί ΠόλεμοιΕπεξεργασία

Τον Απρίλιο του 1903, ο Μεταξάς επέστρεψε στην Ελλάδα και τοποθετήθηκε στη Γενική Διοίκηση Στρατού.[34] Εκεί συνεργάστηκε με τον Βίκτωρα Δούσμανη για τη σύνταξη των νέων στρατιωτικών κανονισμών, οι οποίοι είχαν ως πρότυπο το γερμανικό σύστημα και όριζαν ως διοικητή του Ελληνικού Στρατού τον διάδοχο Κωνσταντίνο, ο οποίος δεν θα ήταν υπόλογος σε κανέναν.[35] Ψηφίστηκαν στη Βουλή το 1904, ύστερα από εισήγηση του Γεωργίου Θεοτόκη.[35] Δύο χρόνια αργότερα, τον Ιούλιο του 1906, προήχθη σε Λοχαγό Β' Τάξεως και λίγους μήνες μετά, σε Λοχαγό Α' Τάξεως.[36] Ως μέλος του Γενικού Επιτελείου ανέπτυξε στενή φιλία με τον πρίγκηπα Ανδρέα, αδερφό του διαδόχου Κωνσταντίνου, ενώ το 1907 του ζητήθηκε να αναλάβει τη στρατιωτική εκπαίδευση του μετέπειτα Βασιλιά Γεωργίου Β'.[34] Για τα επόμενα δύο χρόνια ο Ιωάννης Μεταξάς του δίδασκε στρατιωτική ιστορία και τακτική.[36]. Στις 31 Ιουλίου 1909 παντρεύτηκε την Λέλα Χατζηιωάννου, με την οποία απέκτησε δύο κόρες, την Νανά και την Λουκία.[37] Κουμπάρος ήταν ο Κωνσταντίνος Α΄.[38]

Με την έκρηξη του στρατιωτικού κινήματος στο Γουδί, οι επαναστάτες διέλυσαν το Γενικό Επιτελείο, εκδίωξαν τον Κωνσταντίνο από την ηγεσία του Στρατού και μετέθεσαν τον Μεταξά στη Λάρισα, αφού ήταν γνωστός για τις επαφές του με τη βασιλική οικογένεια.[39] Ο Μεταξάς ανακλήθηκε στην Αθήνα και στις 19 Οκτωβρίου του 1910 ο πρωθυπουργός και υπουργός Στρατιωτικών Ελευθέριος Βενιζέλος του προσέφερε τη θέση του πρώτου υπασπιστή του, την οποία και αποδέχθηκε[40] Παρά την καλή προσφορά του Βενιζέλου δεν ήταν ικανοποιημένος, καθώς ο πρωθυπουργός δεν του ενέπνεε εμπιστοσύνη και θεωρούσε ότι ήταν όργανο των επαναστατών αξιωματικών του Στρατιωτικού Συνδέσμου.[41] Ο Μεταξάς ενεπλάκη αφανώς στην πολιτική διαμάχη για τον έλεγχο του στρατού, υποστηρίζοντας την πλευρά του Διαδόχου.[42] Ήταν αρνητικός στην επιλογή των Γάλλων για την αναδιοργάνωση του Στρατού και θεώρησε την άφιξη της Γαλλικής Στρατιωτικής Αποστολής προσβολή γι΄αυτόν και τον Διάδοχο.[43] Εκείνη την εποχή άρχισε να ξαναγράφει στο ημερολόγιό του, μετά από παύση λόγο της ασθένειας και του θανάτου του πατέρα του τον Σεπτέμβριο του 1905.[40][44]

 
Ο Μεταξάς (όρθιος, δεξιά) στο Γενικό Στρατηγείο του Ελληνικού Στρατού στο Χατζή Μπεϊλίκ (1913). Λιθογραφία.

Τον Σεπτέμβριο του 1912, λίγο πριν την έκρηξη του Πρώτου Βαλκανικού Πολέμου, ο Βενιζέλος έστειλε τον Μεταξά στη Σόφια για να βοηθήσει τον πρεσβευτή Δημήτριο Πανά στην διαπραγμάτευση της στρατιωτικής σύμβασης μεταξύ της Ελλάδας και Βουλγαρίας, στο πλαίσιο της ελληνοβουλγαρικής συμμαχίας που είχε συμφωνηθεί τον Μάιο του 1912.[45][46] Μετά την υπογραφή της συνθήκης αναχώρησε για το Βελιγράδι για να συζητήσει με τους Σέρβους στρατιωτικά σχέδια για τον επικείμενο πόλεμο.[47] Επέστρεψε στην Ελλάδα και στις 4 Οκτωβρίου 1912 έφτασε στη Λάρισα, όπου είχε εγκατασταθεί το Γενικό Επιτελείο.[48] Αρχηγός του Γενικού Επιτελείου ήταν ο υποστράτηγος Παναγιώτης Δαγκλής, Διοικητής Επιχειρήσεων ο συνταγματάρχης Βίκτωρ Δούσμανης και επόμενος στην ιεραρχία ο Μεταξάς[48][49] Ο τελευταίος συμμετείχε σε όλες τις νικηφόρες μάχες[49] και σε γράμμα προς την γυναίκα του υπονοούσε ότι ο σχεδιασμός όλων των επιχειρήσεων γίνονταν από το Επιτελείο.[50] Θεωρούσε τον εαυτό κύριο μοχλό του Επιτελείου[49] και είχε μια διογκωμένη αίσθηση του σπουδαίου ρόλου του στην εξέλιξη του πολέμου.[50] Το βράδυ της 26ης Οκτωβρίου 1912 στάλθηκε μαζί με τον Δούσμανη στη Θεσσαλονίκη και συνυπέγραψαν με τον Ταξίν Χασάν Πασά το σχετικό πρωτόκολλο παράδοσης της Θεσσαλονίκης[51] με το οποίο παραδόθηκε ο Τούρκος στρατηγός με όλο το σώμα στρατού που διοικούσε.[52] Τον Δεκέμβριο του 1912 ο Μεταξάς μετέβη στο Λονδίνο ως στρατιωτικός σύμβουλος του τότε πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου προς διαπραγμάτευση των όρων της σύναψης ειρήνης με την Τουρκία. Όμως στις 16 Ιανουαρίου του 1913 ο Μεταξάς ανακλήθηκε από την κυβέρνηση και στάλθηκε αμέσως στην Ήπειρο, όπου ο στρατός αντιμετώπιζε προβλήματα. Θεωρείται ο εμπνευστής και ο δημιουργός του σχεδίου κατάληψης του Μπιζανίου, που περιέλαβε τον μεγαλύτερο μέχρι τότε βομβαρδισμό της ιστορίας, ενώ ήταν και αντιπρόσωπος των Ελλήνων στην παράδοση των Ιωαννίνων. Τον Απρίλιο του 1913 προήχθη στο βαθμό του Ταγματάρχη λόγω αρχαιότητας και διορίστηκε Διοικητής του Επιτελείου. Από αυτή τη θέση πήρε μέρος στον Δεύτερο Βαλκανικό Πόλεμο, μετά δε το πέρας αυτών των πολέμων προήχθη σε Αντισυνταγματάρχη και τοποθετήθηκε ως Διευθυντής των Επιχειρήσεων του Γενικού Επιτελείου Στρατού, καθώς και ως Διευθυντής της Ανώτερης Στρατιωτικής Ακαδημίας. Λίγο αργότερα, τον Οκτώβριο του 1913, παρασημοφορήθηκε από τον Βασιλιά με το Χρυσούν Σταυρόν του Σωτήρος. Κατά τη διάρκεια της κρίσης με την Τουρκία το καλοκαίρι του 1914 για το ζήτημα των νήσων του Ανατολικού Αιγαίου, ο Μεταξάς συνέταξε ένα πιθανό σχέδιο αιφνίδιας απόβασης και κατάληψης των Στενών των Δαρδανελλίων.

Εθνικός Διχασμός - Α΄ Παγκόσμιος πόλεμοςΕπεξεργασία

Η σύγκρουση με τον Ελευθέριο Βενιζέλο ήταν αναπόφευκτη λόγω της διαφορετικής τους νοοτροπίας και ιδεολογίας. Ο μεν Μεταξάς ήταν φιλομοναρχικός και πίστευε στη στρατιωτική υπεροχή της Γερμανικής Αυτοκρατορίας, ο δε Βενιζέλος προτιμούσε την κυβέρνηση αυτόνομη από τις παρεμβάσεις του Βασιλιά και πίστευε στην πολιτική, στρατιωτική και οικονομική υπεροχή της Γαλλίας και της Αγγλίας. Ήταν λοιπόν εκ διαμέτρου αντίθετοι.

Κατά τη διάρκεια του Εθνικού Διχασμού ο Μεταξάς διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στις εξελίξεις, υποστηρίζοντας φανερά τη διατήρηση της ουδετερότητας. Τον Φεβρουάριο του 1915, ύστερα από την απομάκρυνση του Δούσμανη, ανέλαβε την αρχηγία του Γενικού Επιτελείου. Στις 17 Φεβρουαρίου, αμέσως μετά την συνάντηση Βενιζέλου και Βασιλιά, ο Μεταξάς διαφώνησε με την ελληνική συμμετοχή στην εκστρατεία της Καλλίπολης, διότι η περιοχή είχε οχυρωθεί με επίβλεψη Γερμανών, όπως και με τις προτάσεις του Βενιζέλου για παραχώρηση εδαφών της ανατολικής Μακεδονίας στη Βουλγαρία για να μπει στον πόλεμο. Ανακοίνωσε την παραίτησή του υποβάλλοντας παράλληλα αίτηση αποστρατείας αλλά και ένα υπόμνημα, στο οποίο εξηγούσε γιατί θεωρούσε ότι η επιχείρηση των συμμαχικών δυνάμεων στο στενό των Δαρδανελλίων θα αποτύγχανε.[53]

Επίσης, όπως διατύπωνε στην εν λόγω επιστολή ο Μεταξάς, μια προσπάθεια κατάληψης εδαφών από την Ελλάδα στη Μικρά Ασία θα ήταν καταδικασμένη εξαρχής, αφού αφενός θα αποδυνάμωνε το στρατιωτικό μέτωπο στα σύνορα με τη Βουλγαρία, αφετέρου η αντιμετώπιση του σχεδόν εξ ολοκλήρου μουσουλμανικού πληθυσμού στην ενδοχώρα της θα δημιουργούσε δυσεπίλυτα προβλήματα στον έλεγχο των εδαφών.[54] Εκτός αυτού, υποστήριξε πως τα εδάφη της δυτικής Μικράς Ασίας καθώς ήταν πεδινά ήταν ευάλωτα και δεν είχαν κατάλληλα σημεία για άμυνα ενάντια σε μια επίθεση από την ενδοχώρα. Για τον Μεταξά, μοναδική οριστική λύση θα ήταν η αιφνιδιαστική κατάληψη ολόκληρης της Μικράς Ασίας και η πλήρης εκμηδένιση του τουρκικού κράτους, που ωστόσο η Ελλάδα δεν ήταν σε καμία περίπτωση ικανή να πετύχει μόνη της.[55] Μετά την αποχώρησή του ο Μεταξάς φαίνεται ότι προχώρησε στη δημοσίευση ανυπόγραφων άρθρων στην εφημερίδα "Η Νέα Ημέρα Τεργέστης", στην οποία διέρρευσε μέρος των περιεχομένων από τις μυστικές διαπραγματεύσεις με την Αντάντ, χαρακτηρίζοντας παράλληλα την επέμβαση στη Μικρά Ασία ως αποικιοκρατική ενέργεια, γεγονός που προκάλεσε αντιδράσεις των Μικρασιατών και του Βενιζέλου.[54]

Πρέπει να σημειωθεί ότι την εποχή εκείνη ο Μεταξάς μαζί με τους Γεώργιο Στρέιτ, Δούσμανη και τη Βασίλισσα Σοφία επηρέαζαν καθοριστικά τον Βασιλιά Κωνσταντίνο, διατηρούσαν δε συνεχή επικοινωνία με το Βερολίνο, στο οποίο διοχέτευαν[56] απόρρητα έγγραφα, με αξιωματούχους[57] της γερμανικής πρεσβείας στην Αθήνα.[56]

ΕξορίαΕπεξεργασία

Αμέσως μετά την εκθρόνιση του Βασιλιά, ο αυτοαποκαλούμενος ύπατος αρμοστής των προστάτιδων δυνάμεων Κάρολος Ζοννάρ έστειλε στον πρωθυπουργό Αλέξανδρο Ζαΐμη κατάλογο με τους ανεπιθύμητους κωνσταντινικούς, οι οποίοι έπρεπε άμεσα να συλληφθούν και να εξοριστούν.[58] Ο κατάλογος περιείχε τους πιο διακεκριμένους αντιβενιζελικούς, καθώς και τον συνταγματάρχη Ιωάννη Μεταξά.[58] Στις 20 Ιουνίου του 1917 επιβιβάστηκε στο ελληνικό ατμόπλοιο «Βασιλεύς Κωνσταντίνος» με προορισμό την Κορσική.[59] Στο ίδιο πλοίο επέβαιναν οι Δημήτριος Γούναρης, Γεώργιος Πεσμαζόγλου, Ίων Δραγούμης, Κωνσταντίνος Έσσλιν κ.α. Στις 29 Ιουνίου, ύστερα από ταξίδι εννιά ημερών έφτασε στο Αιάκειο.[60] Ο Μεταξάς είχε πάρει μαζί του την οικογένεια του, η οποία αποτελείτο από τη σύζυγό του και τις δύο τους κόρες.[61] Κατέλυσαν στο Grand Hotel μαζί με άλλους σημαντικούς εξόριστους.[59] Στην Κορσική ο Μεταξάς έκανε μαθήματα γαλλικών, ενώ μάθαινε στις κόρες του ελληνικά με ένα αλφαβητάριο που είχε συντάξει ο ίδιος.[61] Η κύρια απασχόλησή του ήταν η εξέλιξη του Μεγάλου Πολέμου και ο κόσμος που θα διαμορφωνόταν μετά το τέλος του.[62] Τα νέα περί ανακωχής των Κεντρικών Δυνάμεων ανησύχησαν τους εξόριστους.[63] Λίγο αργότερα έφτασε η είδηση ότι οι Φιλελεύθεροι είχαν ζητήσει τους βασιλικούς πίσω για να τους δικάσουν.[64] Αυτή η είδηση, σε συνδυασμό με τον υπερβολικό φόβο του για την ασφάλεια του ίδιου και της οικογένειάς του από τις εχθρικές γαλλικές αρχές, επηρέασε σε μεγάλο βαθμό τον Μεταξά και τον ανάγκασε να σκεφτεί την περίπτωση της απόδρασης.[65][66]

Στους επόμενους μήνες που ακολούθησαν, ο Μεταξάς ήρθε σε επαφή με δύο κορσικανούς ληστοφυγόδικους προκειμένου να καταφέρει να βρει τρόπο διαφυγής.[66] Αποφασίστηκε να κλέψουν το αυτοκίνητο του νομάρχη γιατί ήταν το μοναδικό το οποίο μπορούσε να κυκλοφορεί το βράδυ.[67] Στο σχέδιο συμμετείχαν ο Δημήτριος Γούναρης και ο Γεώργιος Πεσμαζόγλου, ενώ ο Ιωάννης Σαγιάς αρνήθηκε να συμμετάσχει.[67] Στις 6 Δεκεμβρίου του 1918 οι τρεις εξόριστοι έφυγαν κρυφά από το ξενοδοχείο, αφού διένυσαν μεγάλη απόσταση και επιβιβάστηκαν σε ένα καΐκι με προορισμό τη Σαρδηνία.[68] Μετά την αποβίβασή τους και ύστερα από πολύωρη πεζοπορία κατέλυσαν σε ξενοδοχείο ύστερα από παράκληση των Γούναρη και Πεσμαζόγλου.[69] Τελικά, στις οκτώ το βράδυ, οι τοπικές αστυνομικές αρχές κατέφθασαν στο ξενοδοχείο και συνέλαβαν τους φυγάδες.[69] Η ιταλική όμως κυβέρνηση αρνήθηκε την έκδοσή τους στη Γαλλία.[70] Εκείνο τον καιρό ο Βενιζέλος βρισκόταν στη Ρώμη για να συναντήσει τον πρωθυπουργό σχετικά με τις εδαφικές απαιτήσεις της Ελλάδας.[70]. Πρόθεση της ιταλικής κυβέρνησης ήταν να τους χρησιμοποιήσει ως μέσο εκβιασμού σχετικά με το θέμα των Δωδεκανήσων.[70] Παρ' όλες τις πιέσεις του, ο Ιταλός πρωθυπουργός αρνήθηκε να εκδώσει τους φυγάδες στην Ελλάδα.[71] Στις 21 Δεκεμβρίου μεταφέρθηκαν στην πρωτεύουσα της Σαρδηνίας Κάλιαρι.[70] Εκεί παρέμειναν υπό αστυνομική παρακολούθηση. Στην διάρκεια της εξορίας του αντιμετώπισε έντονα στομαχικά προβλήματα, που οφείλονταν κυρίως στα νεύρα, την μελαγχολία και στην αγωνία του.[72]

Ο Μεταξάς όντας μασόνος[ii] ζήτησε τη βοήθεια Ιταλών ελευθεροτεκτόνων σχετικά με την ασφαλή επιστροφή τους στην πατρίδα και έλαβε ικανοποιητικές εγγυήσεις.[73] Ύστερα από πιέσεις τον μασόνων στον υπουργό των εξωτερικών Τομάζο Τιττόνι, η ιταλική κυβέρνηση επέτρεψε στον Μεταξά να εγκατασταθεί στη Σιένα.[74] Στις 15 Ιούνιου 1919 έφτασε εκεί και ξαναβρέθηκε με την οικογένεια του, η οποία είχε φύγει από τη Γαλλία.[75] Στην Σιένα παρέμεινε για έναν περίπου χρόνο.[76] Εν τω μεταξύ στις 7 Νοεμβρίου ξεκίνησε η δίκη του πρώην γενικού επιτελείου.[76] Ο Μεταξάς και ο Βίκτωρ Δούσμανης κατηγορήθηκαν για εσχάτη προδοσία. Το αποτέλεσμα ήταν να καταδικαστεί στις 14 Φεβρουαρίου του 1920 με απόφαση του ειδικού στρατοδικείου ερήμην σε θάνατο.[71] Τον Μάιο του 1920 οι τρεις εξόριστοι έπαψαν να θεωρούνται κρατούμενοι των συμμάχων.[77] Στις 27 Σεπτεμβρίου του ίδιου χρόνου ο Μεταξάς με την οικογένειά του μετακόμισαν στη Φλωρεντία.[78] Κατά τη διάρκεια της διαμονής του στην Ιταλία είχε τακτική αλληλογραφία με τη βασιλική οικογένεια και ιδιαίτερα με τη βασίλισσα Σοφία και τον πρίγκηπα Ανδρέα, ο οποίος ήταν προσωπικός του φίλος.[77]

Πολιτική σταδιοδρομίαΕπεξεργασία

Ύστερα από την επιστροφή των βασιλικών στην εξουσία, ο Μεταξάς αποφάσισε να κάνει ένα σύντομο ταξίδι για να επισκεφθεί μερικούς φίλους. Στην Αθήνα συναντήθηκε με τον υπουργό στρατιωτικών Γούναρη, με τον πρωθυπουργό Ράλλη, με τον πρώην πρωθυπουργό Σκουλούδη, τον φίλο του Ξενοφώντα Στρατηγό, τον πρώην πρωθυπουργό Στέφανο Δραγούμη, ενώ επισκέφθηκε και τον τάφο του δολοφονημένου πολιτικού Ίωνα Δραγούμη. Ύστερα από αυτές τις συναντήσεις αναχώρησε από την Αθήνα για την Κεφαλλονιά με σκοπό να επισκεφθεί τα πάτρια εδάφη. Στο λιμάνι της Σάμης έτυχε μεγάλης υποδοχής από τους κατοίκους του νησιού αλλά και τους επιστράτους. Στις 30 Νοεμβρίου του 1920 επισκέφθηκε το Αργοστόλι, όπου η πόλη είχε ετοιμάσει ενθουσιώδη υποδοχή. Τις επόμενες μέρες πραγματοποίησε επισκέψεις στα γύρω χωριά και στην Ιθάκη. Πριν αναχωρήσει από την Κεφαλλονιά ίδρυσε τον «Πολιτικό Λαϊκό Σύλλογο» που σκοπό είχε την επίβλεψη των βουλευτών του νησιού.

Τις επόμενες μέρες η οικογένεια Μεταξά έφυγε από τη Φλωρεντία και εγκαταστάθηκε στο Φάληρο. Στις 7 Ιανουαρίου του 1921 ο Ιωάννης Μεταξάς ανακλήθηκε στο στράτευμα, προήχθη σε αντιστράτηγο και αποστρατεύθηκε αμέσως. Στις 25 Μαρτίου του 1921 ο υπουργός Οικονομικών Πρωτοπαπαδάκης κάλεσε τον Μεταξά σπίτι του. Στη συνάντηση παρευρισκόταν ο υπουργός στρατιωτικών Νικόλαος Θεοτόκης, ο πρωθυπουργός Γούναρης και ο συνταγματάρχης και συμφοιτητής του Μεταξά, Αθανάσιος Εξαδάκτυλος. Στην αρχή, αφού συζήτησαν τα περί Μικρασιατικής εκστρατείας, του πρότειναν τη θέση του στρατιωτικού συμβούλου του Αρχιστράτηγου. Μετά την άρνηση του Μεταξά, ο Πρωτοπαπαδάκης δε δίστασε να του προσφέρει την ίδια την Αρχιστρατηγία στη Μικρά Ασία. Παρόλα αυτά ο Μεταξάς αρνήθηκε λέγοντας ότι η Ελλάδα δεν μπορεί να κερδίσει τον πόλεμο στη Μικρά Ασία, ακόμα και αν πετύχει ορισμένες βραχυπρόθεσμες νίκες. Το 1914 είχε καταθέσει υπόμνημα στο Γενικό Επιτελείο, όπου προεξοφλούσε την ήττα του ελληνικού στρατού σε περίπτωση επέμβασης στη Μικρά Ασία. Ο Μεταξάς τους συμβούλευσε να γίνει σύμπτυξη του στρατού σε αμυντικές θέσεις γύρω απ' τη Ζώνη της Σμύρνης και σταδιακή αποχώρηση σε βάθος χρόνου απ' τη Μικρά Ασία, ρίχνοντας το βάρος στη διατήρηση της ανατολικής Θράκης. Ο Γούναρης ανταπάντησε ότι σε περίπτωση εκκένωσης της Μικρασίας, οι Άγγλοι θα απέσυραν την υποστήριξή τους για την ελληνική παρουσία στην ανατολική Θράκη. Ακολούθησε και δεύτερη συνάντηση στις 29 Μαρτίου χωρίς αποτέλεσμα.

Τελικά, και μετά την επικράτηση της επεκτατικής στρατηγικής του Βασιλιά, η Μικρασιατική εκστρατεία κατέληξε στην ολική καταστροφή του ελληνισμού στη Μικρά Ασία. Στις 14 Σεπτεμβρίου του 1922 ο Βασιλιάς τον κάλεσε στα ανάκτορα στο Τατόι. Ο Κωνσταντίνος ζήτησε από τον Μεταξά να συντάξει την επιστολή παραίτησής του προς τον ελληνικό λαό. Η κατάσταση ήταν και για τον ίδιο ανησυχητική, γιατί δεχόταν συνεχώς απειλές για τη ζωή του.

Στις 12 Οκτωβρίου του 1922 ίδρυσε το Κόμμα Ελευθεροφρόνων, το οποίο παρουσιάστηκε ως τρίτη λύση μεταξύ Βενιζελικών και Αντι-Βενιζελικών. Το κόμμα του δε βρήκε την ανταπόκριση που προσδοκούσε, με αποτέλεσμα να απογοητευτεί και να συμμετάσχει στο φιλομοναρχικό Κίνημα Λεοναρδόπουλου-Γαργαλίδη των Λεοναρδόπουλου και Γαργαλίδη. Έτσι τα μεσάνυχτα της 21 Οκτωβρίου του 1923 ξέσπασε το κίνημα εναντίον της τότε στρατιωτικής κυβέρνησης. Το κίνημα αυτό καθοδηγούσε παρασκηνιακά ο Ιωάννης Μεταξάς, ο οποίος φοβόταν ότι οι επικείμενες εκλογές θα οδηγούσαν σε αβασίλευτο καθεστώς. Στην αρχή φάνηκε ότι οι κινηματίες υπερείχαν, αφού είχαν καταληφθεί όλες οι πόλεις εκτός από την Αθήνα, αλλά ύστερα από τις συντονισμένες προσπάθειες των Κονδύλη και Πάγκαλου κατάφεραν να τους περιορίσουν στην Κόρινθο. Τελικά το κίνημα έληξε άδοξα στις 28 Οκτωβρίου και ο Μεταξάς κατάφερε να δραπετεύσει αμέσως μετά από την καταστολή του, με νορβηγικό πλοίο από την Πάτρα με προορισμό την Ιταλία.

 
Το Μέγαρο Ιωάννη Μεταξά, που χτίστηκε τον Μεσοπόλεμο και όπου διέμεινε για ένα διάστημα ο Μεταξάς.

Το 1924 επέστρεψε στην Ελλάδα και αποδέχτηκε τη νέα πολιτική σκηνή. Η κατάσταση που συνάντησε ήταν πραγματικά δραματική, αφού το κόμμα του είχε διαλυθεί από τους Βενιζελικούς. «Κατεστράφη το κόμμα μου» γράφει χαρακτηριστικά ο Μεταξάς στο ημερολόγιό του. Στο δημοψήφισμα του 1924 για την αβασίλευτη δημοκρατία, ο Μεταξάς και ο Τσαλδάρης εκπροσώπησαν τον βασιλόφρονα πολιτικό κόσμο. Προκειμένου να ανασυγκροτήσει το πολιτικό του κόμμα, ξεκίνησε περιοδείες σε όλες τις μεγάλες πόλεις της Μακεδονίας και της Θράκης. Με τη δικτατορία Παγκάλου φυλακίστηκε και εκτοπίστηκε. Επέστρεψε όμως στις εκλογές της 11ης Νοεμβρίου του 1926, όπου συγκέντρωσε 151.044 ψήφους και κατέλαβε 51 έδρες από τις 286. Έτσι στις 4 Δεκεμβρίου διορίστηκε υπουργός Συγκοινωνίας στην Κυβέρνηση Αλέξανδρου Ζαΐμη 1926. Ως υπουργός ο Μεταξάς ήταν αρμόδιος για το ζήτημα της σύμβασης που είχε υπογραφεί επί της δικτατορίας του Πάγκαλου με την εταιρεία ηλεκτρισμού «Πάουερ» με όρους δυσμενείς για το ελληνικό δημόσιο. Η κυβέρνηση της Βρετανίας διαμήνυσε στην ελληνική κυβέρνηση ότι αν δεν επικυρωνόταν η σύμβαση δε θα είχε πρόσβαση σε δανειοδότηση από την αγγλική χρηματαγορά. Ως αρμόδιος υπουργός ο Μεταξάς κατάφερε να πείσει τους απρόθυμους βουλευτές να υπερψηφίσουν τη σύμβαση, υποστηρίζοντας ότι η αυτοδυναμία της Ελλάδας «από απόψεως νομοθετικής» περιοριζόταν «υπό της παντοδυναμίας» των κρατών με τα οποία διατηρούσε σχέσεις.[79] Το Φεβρουάριο όμως του 1928 πολλά μέλη του κόμματος αποχώρησαν με αποτέλεσμα να χάσει την εκλογική του δύναμη. Έτσι στις γερουσιαστικές εκλογές του 1929 οι Ελευθερόφρονες απέσπασαν μόνο 22.518 ψήφους και ανέδειξαν δύο γερουσιαστές. Το ίδιο περίπου συνέβη και στις βουλευτικές εκλογές του 1932, στις οποίες το κόμμα των Ελευθεροφρόνων συγκέντρωσε 18.591 ψήφους και κατέλαβε τρεις έδρες. Παρόλα αυτά ο Μεταξάς συμμετείχε στην κυβέρνηση Τσαλδάρη, αναλαμβάνοντας τη θέση του υπουργού Εσωτερικών.[80]

Στις 11 Οκτωβρίου του 1934 ο Βενιζέλος, από τα Χανιά όπου κατοικούσε, αποφάσισε να εγκαινιάσει σειρά άρθρων στην εφημερίδα Ελεύθερον Βήμα σχετικά με τα γεγονότα του Εθνικού Διχασμού. Ύστερα από μερικές μέρες ο Μεταξάς απάντησε στις «μυθοπλασίες», κατά τον ίδιο, του Βενιζέλου εγκαινιάζοντας δικιά του σειρά άρθρων στην εφημερίδα Καθημερινή. Η αρθρογραφία των δύο αντρών τελείωσε στις 23 Ιανουαρίου του 1935, με το τελευταίο άρθρο του Μεταξά. Συνολικά ο Βενιζέλος δημοσίευσε 37 άρθρα, ενώ ο Μεταξάς 70. Προς υπεράσπισή του ο Μεταξάς αναφέρει ένα έγγραφο της Γερμανικής κυβέρνησης, με το οποίο η γερμανική κυβέρνηση έδινε εγγυήσεις στον Βασιλιά σε περίπτωση παραμονής της χώρας στην ουδετερότητα. [81]


Το 1935 το κόμμα του Μεταξά ανέδειξε επτά βουλευτές, με 152.285 ψήφους, ενώ το 1936 κατέλαβε πάλι επτά έδρες, με 50.137 ψήφους. Η απελπισία του ήταν έκδηλη. Στο ημερολόγιο του έγραψε: «Εκλογαί. Από χθες είχα την διαίσθησιν της αποτυχίας. Ερημιά σπιτιού. Κέντρον, χαλαρότης, μόνον οι πιστοί Κεφαλλήνες. Καμία εκδήλωσις έξω. Σήμερον επίσης, παρ' όλας τας ελπίδας οικείων και φίλων. Νύκτα εξεδηλώθη πλήρως η αποτυχία. Παντού. Εξαιρέσεις Ηλείας και Μεσσηνίας και εκεί μόνον κάτι. Εις Κεφαλληνίαν η επιτυχία όχι πλήρης. Εις Αθήνας η αποτυχία οικτρά. Συμπέρασμα, ο αντιβενιζελισμός δεν με θέλει, με απέβαλεν εκ του μέσου του. Καλλίτερα». Όλα έδειχναν ότι η πολιτική σταδιοδρομία του Μεταξά έφτανε στο τέλος της.

Προς το πραξικόπημα της 4ης ΑυγούστουΕπεξεργασία

Μετά τις εκλογές της 26ης Ιανουαρίου του 1936 οι βενιζελικοί και οι αντιβενιζελικοί δεν μπόρεσαν να σχηματίσουν κυβέρνηση εξαιτίας διαφωνιών κυρίως για το ζήτημα της επανόδου στο στράτευμα των απότακτων δημοκρατικών αξιωματικών του κινήματος του 1935.[82] Με σειρά πρωτοβουλιών του, ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄ κατάφερε να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του πολιτικού σκηνικού: στις 5 Μαρτίου ο Γεώργιος διόρισε εν αγνοία του πρωθυπουργού υπουργό Στρατιωτικών το Μεταξά (για να καταστείλει κίνημα στρατιωτικών με τον Παπάγο που είχε επιδώσει προνουνσιαμέντο στον Βασιλά Γεώργιο Β΄).[83] Η πολιτική σημασία της πράξης ήταν μεγάλη, καθώς ο Μεταξάς, εκτός από αφοσιωμένος φιλοβασιλικός, ήταν ένας από τους λιγοστούς πολιτικούς που είχαν υποστηρίξει την επιβολή ενός αυταρχικού, μη κοινοβουλευτικού καθεστώτος στην Ελλάδα. Στις 14 Μαρτίου ορκίστηκε η κυβέρνηση Δεμερτζή, με αντιπρόεδρο και υπουργό στρατιωτικών τον Ιωάννη Μεταξά. Ο Δεμερτζής πέθανε αιφνιδίως στις 13 Απριλίου και την ίδια ημέρα ο βασιλιάς, δίχως να ενημερώσει τους πολιτικούς αρχηγούς, διόρισε το Μεταξά πρωθυπουργό.[84]

Εχρεωκοπήσαμεν ως Κοινοβουλευτισμός, εξεπέσαμεν ως Συνέλευσις [...] Εχάσαμεν ίσως και τον ψυχικόν σύνδεσμον προς τον λαόν, τον οποίον ενετάλημεν να διακυβερνήσωμεν. Διότι, τι είδους ψυχικός σύνδεσμος είναι δυνατόν να διατηρηθή, όταν ο μεν λαός φωνάζει δεν θέλω να με κυβερνήση ο Μεταξάς, ημείς δε αδιαφορούντες προς την κραυγήν ταύτην του απαντώμεν: Και όμως θα σε κυβερνήση ο κ. Μεταξάς.

Βάσος Στεφανόπουλος, αγόρευση στη Βουλή (29.4.1936) [85]

Μετά από νέα αποτυχία των Φιλελευθέρων να έλθουν σε συμφωνία με τα κόμματα της αντιβενιζελικής παράταξης, η κυβέρνησή Μεταξά εξασφάλισε ψήφο εμπιστοσύνης από τη Βουλή στις 27 Απριλίου με 241 ψήφους υπέρ, 4 αποχές και 16 κατά, τους βουλευτές του Κ.Κ.Ε. και τον Γεώργιο Παπανδρέου.[86] Τρεις μέρες αργότερα, η Βουλή με ψήφισμά της διέκοψε τις εργασίες της για πέντε μήνες εξουσιοδοτώντας την κυβέρνηση να εκδίδει νομοθετικά διατάγματα για όλα τα θέματα, με τη σύμφωνη γνώμη μιας κοινοβουλευτικής επιτροπής,[87] η οποία δε λειτούργησε ποτέ.[εκκρεμεί παραπομπή]

Η πρωτοφανής αυτή παραίτηση του κοινοβουλίου από τον έλεγχο της εκτελεστικής εξουσίας συνέπεσε με την πολιτική στήριξη που προσέφερε ο παραδοσιακός πολιτικός κόσμος στην αυταρχική και κατασταλτική δράση της κυβέρνησης ενώπιον της πρωτοφανούς έξαρσης των εκδηλώσεων του εργατικού κινήματος την περίοδο αυτή, με αποκορύφωμα την αιματηρή καταστολή της απεργίας της 9ης Μαΐου στη Θεσσαλονίκη. Ο Μεταξάς έσπευσε να εκμεταλλευτεί τη συγκυρία, επισείοντας τον κίνδυνο κομμουνιστικής εξέγερσης και στελεχώνοντας τον κρατικό μηχανισμό με στενούς συνεργάτες του.[88] Στα μέσα Ιουλίου επήλθε συμφωνία για το αποτακτικό ζήτημα και το σχηματισμό κυβέρνησης μεταξύ του αντιβενιζελικού Θεοτόκη και του ηγέτη των Φιλελευθέρων Θεμιστοκλή Σοφούλη, ο οποίος το ανακοίνωσε στο Γεώργιο. Η συμφωνία θα εφαρμοζόταν με την επανάληψη των εργασιών της Βουλής.[89] Όμως, στις 4 Αυγούστου 1936, παραμονή εικοσιτετράωρης πανελλαδικής απεργίας, ο Μεταξάς, επικαλούμενος τον κίνδυνο εσωτερικών ταραχών και την ασταθή διεθνή κατάσταση, συγκάλεσε έκτακτο υπουργικό συμβούλιο και ανακοίνωσε την απόφασή του να αναστείλει επ' αόριστον την ισχύ πολλών διατάξεων του Συντάγματος που κατοχύρωναν τις προσωπικές και συλλογικές ελευθερίες και, χωρίς να προκηρύξει εκλογές, να διαλύσει τη Βουλή με τη συγκατάθεση του βασιλιά, ο οποίος εξέδωσε δύο παράνομα διατάγματα με τα οποία καταλύθηκε ο κοινοβουλευτισμός και επιβλήθηκε δικτατορία.[90]

 
9 Μαΐου 1936: Η μητέρα του Τάσου Τούση θρηνεί τον γιο της, τον πρώτο νεκρό της αιματηρής καταστολής της διαδήλωσης των καπνεργατών της Θεσσαλονίκης.

Η δικτατορία του ΜεταξάΕπεξεργασία

 
Ο Μεταξάς ασκεπής σε στάση προσοχής στις σκάλες της Παλαιάς Βουλής πιθανώς σε ανάκρουση Εθνικού Ύμνου. Διακρίνονται ο Κ. Κοτζιάς και ο π. Υπουργός Τουρκοβασίλης με τους παριστάμενους να αποδίδουν τον φασιστικό χαιρετισμό.

Χαρακτήρας και ιδεολογία του καθεστώτοςΕπεξεργασία

Η δικτατορία του Μεταξά είχε αρκετά εξωτερικά γνωρίσματα των φασιστικών καθεστώτων, αλλά ουσιαστικά κατατασσόταν από σύγχρονους παρατηρητές ως «απροσδιόριστο» και όχι φιλοφασιστικό καθεστώς.[91] Δημιουργήθηκε η ΕΟΝ, οργάνωση νεολαίας – η συμμετοχή στην οποία αρχικά δεν ήταν υποχρεωτική – στην οποία χρησιμοποιούσαν σκούρες μπλε στολές (αντίστοιχα οι Ιταλοί φασίστες φορούσαν μαύρες στολές), υιοθετήθηκε ο χαιρετισμός δι’ ανατάσεως της δεξιάς χειρός (όπως στη Γερμανία του Χίτλερ). Οι Αδόλφος Χίτλερ και Μπενίτο Μουσολίνι πολέμησαν στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ως δεκανείς, ανήλθαν στην εξουσία κερδίζοντας τις εκλογές μέσω των μαζικών πολιτικών κομμάτων που διηύθυναν, δημιούργησαν ομάδες εφόδου που τρομοκρατούσαν τους αντιπάλους τους και ευθύνονται για μεγάλη σειρά πολιτικών δολοφονιών. Ο Μεταξάς επίσης δεν δίσταζε να συνεργαστεί και να χρησιμοποιήσει συλλόγους που υποστήριζαν και εφάρμοζαν δυναμική, βίαιη πολιτική, αλλά τα εργαλεία αυτά τα ενέτασσε σε ένα παραδοσιακό πλαίσιο πολιτικής οργάνωσης. Ο αντικοινοβουλευτισμός του Μεταξά δεν συνεπαγόταν τα πληβειοκρατικά στοιχεία του Γερμανικού εθνικοσοσιαλισμού και του φασισμού, τα οποία τον απωθούσαν.[91] Επίσης, η ρητορεία των τελευταίων ήταν καθαρά ιμπεριαλιστική, αντιθέτως αυτής του Μεταξά. Ο Μεταξάς δε συμμάχησε με καμία φασιστική χώρα, ενώ διατήρησε καλές σχέσεις με τη Βρετανία. Η βασική διαφορά του καθεστώτος του Μεταξά με τα φασιστικά ήταν ότι στηριζόταν στη δύναμη του στρατού, ο οποίος αρκείτο στη βεβαιότητα ότι δεν θα επανέλθουν οι βενιζελικοί αξιωματικοί.[εκκρεμεί παραπομπή] Παρά το ότι ήταν αντικομμουνιστικό, βίαιο και αντικοινοβουλευτικό καθεστώς, δεν ήταν και ολοκληρωτικό, αφού δεν επεδίωκε τον γενικό συντονισμό όλης της κοινωνίας.[91]

Ο Μεταξάς δημιούργησε και διέδωσε την ιδεολογία του «Γ΄ Ελληνικού Πολιτισμού», στην οποία στηρίχτηκε το κράτος της 4ης Αυγούστου, και η οποία εμπνεόταν από την ιδεολογία του «Γ΄ Ράιχ» αλλά είχε πιο παραδοσιακά στοιχεία, όπως τη θρησκευτική πίστη. Οι οπαδοί του καθεστώτος θεωρούσαν ότι οι σύγχρονοι Έλληνες οφείλουν να είναι οι συνεχιστές του Αρχαίου (Α΄) και Βυζαντινού (Β΄) Πολιτισμού και να έχουν ως σκοπό τη φυλετική ενότητα του έθνους, καθώς και τη διατήρηση των παραδόσεων. Το ιδανικό πολίτευμα κατά τον Μεταξά δεν ήταν η Αθηναϊκή Δημοκρατία, αλλά η στρατοκρατική Σπάρτη και η αρχαία Μακεδονία η οποία ενοποίησε πολιτικά την αρχαία Ελλάδα. Ο Μεταξάς προσπαθούσε να προβάλει τον εαυτό του ως τη μοναδική ελπίδα σωτηρίας σε ένα διαιρεμένο έθνος, ενώ στρεφόταν εχθρικά απέναντι στον "παλαιοκομματισμό" και τις κοινοβουλευτικές τακτικές του παρελθόντος. Το καθεστώς Μεταξά δεν εφάρμοσε και δεν πίστευε σε μια ιμπεριαλιστική πολιτική και η ιδεολογία περί «Γ΄ Ελληνικού Πολιτισμού» δε βρήκε πλατιά απήχηση στην Ελλάδα όσο βρήκε η εθνικοσοσιαλιστική ιδεολογία στη Γερμανία. [εκκρεμεί παραπομπή]

Διώξεις - ΑντικομμουνισμόςΕπεξεργασία

Ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά της δικτατορίας ήταν η αστυνομική τρομοκρατία, η οποία στράφηκε με ιδιαίτερη σκληρότητα κατά κομμουνιστών, αλλά και κατά δημοκρατικών πολιτών, και κάποιων συντηρητικών πολιτικών, οι οποίοι, έχοντας επαφές με την Αυλή, επιδίωκαν την ανατροπή του Ιωάννη Μεταξά.[εκκρεμεί παραπομπή] Ο Γεώργιος Καφαντάρης σε ανακοίνωση διαμαρτυρίας γράφει «Αι αυθαίρετοι συλλήψεις είναι συνήθη φαινόμενα. Πάμπολλοι είναι οι υποβληθέντες εις μεσαιωνικά μαρτύρια».[92] Τα κόμματα απαγορεύτηκαν, οι πολιτικοί εξορίστηκαν ή τέθηκαν σε κατ' οίκον περιορισμό, τα συνδικάτα διαλύθηκαν ενώ οι βασανισμοί ήταν καθημερινό φαινόμενο στα αστυνομικά τμήματα. Χαρακτηριστικό της τρομοκρατίας είναι ότι η ΓΣΕΕ διαλύθηκε και αναπληρώθηκε από την Εθνική Συνομοσπονδία με πρόεδρο τον ίδιο τον υπουργό εργασίας. Επιπλέον με βασιλικά διατάγματα πέτυχε η εκλογή του Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος να γίνεται από τον Βασιλιά.

Ο Ιωάννης Μεταξάς προσπάθησε και πέτυχε να επιβάλει έναν συστηματικό διωγμό του κομμουνιστικού στοιχείου. Την επιχείρηση αυτή ανέλαβε ο Υπουργός Ασφαλείας Κωνσταντίνος Μανιαδάκης, ο οποίος με βασανιστήρια, διώξεις και με πιστοποιητικά φρονημάτων επιχείρησε να περιορίσει την επέκτασή του. Ο αιφνιδιασμός του ΚΚΕ και η μη οργανωμένη αντίδραση είχε ως αποτέλεσμα την προσωρινή εξουδετέρωσή του από το καθεστώς.

Το καθεστώς από την πρώτη κιόλας μέρα έκλεισε τον Ριζοσπάστη και έκανε το πρώτο κύμα συλλήψεων. Τον Σεπτέμβριο του 1936 συνέλαβε και φυλάκισε τον Νίκο Ζαχαριάδη στην Κέρκυρα στην Ακτίνα Θ'. Μέχρι τα μέσα του 1938 συνέλαβε σχεδόν όλη την ηγεσία του ΚΚΕ. Στις φυλακές της Ακροναυπλίας που λειτούργησαν από την άνοιξη του 1937 φυλάκισε τη μεγαλύτερη ομάδα κομμουνιστών, περίπου 600 άτομα. Επίσης εκτόπισε στα νησιά Αη Στράτη, Ανάφη, Φολέγανδρο, Κίμωλο, Γαύδο και αλλού πολλά στελέχη και μέλη του ΚΚΕ.

Κοινωνικό προφίλΕπεξεργασία

Ο τομέας της κοινωνικής πρόνοιας θεωρείται ως ο μοναδικός τομέας που το καθεστώς της 4ης Αυγούστου παρουσίασε μια συνολική και συνεπή πολιτική με τη ρύθμιση των αγροτικών χρεών το 1937, την ολοκλήρωση της αγροτικής μεταρρύθμισης, την καθιέρωση του θεσμού της υποχρεωτικής διαιτησίας μεταξύ εργατοϋπαλλήλων και εργοδοσίας και των συλλογικών συμβάσεων εργασίας και κυρίως την εφαρμογή αποφάσεων της περιόδου της αβασίλευτης δημοκρατίας για τη λειτουργία του Ιδρύματος Κοινωνικών Ασφαλίσεων το 1937,[93] η οποία ωστόσο είχε δυνητική αξία, εξαιτίας της έλλειψης πόρων για τη χρηματοδότησή του και του αργού ρυθμού ασφάλισης των εργαζομένων.[94][95] Τα αγροτικά προϊόντα άρχισαν να πωλούνται ακριβότερα, ενώ από πλευράς επενδύσεων η περίοδος της 4ης Αυγούστου μπορεί να θεωρηθεί ευνοϊκή, αφού την περίοδο 1936-1938 ιδρύθηκαν 567 εργοστάσια.[εκκρεμεί παραπομπή]

 
Μέλη της ΕΟΝ χαιρετούν τον Μεταξά

Εκπαίδευση - ΕΟΝΕπεξεργασία

Από την άλλη πλευρά, το εκπαιδευτικό σύστημα υπέστη σημαντική οπισθοδρόμηση, καθώς κύριος προσανατολισμός της Μεταξικής εκπαιδευτικής πολιτικής ήταν η τόνωση της Εθνικής Οργάνωσης Νεολαίας (ΕΟΝ) και ο εκτοπισμός των προοδευτικών εκπαιδευτικών. Ακόμη, η υποχρεωτική εκπαίδευση ουσιαστικά συρρικνώθηκε, καθώς η δευτεροβάθμια απέκτησε οκτάχρονη διάρκεια, ενώ η πρωτοβάθμια κατατμήθηκε. Το καθεστώς διέθεσε σημαντικά ποσά για την υποστήριξη της Εθνικής Οργάνωσης Νεολαίας (ΕΟΝ). Ο Μεταξάς θεωρούσε ιδιαίτερα σημαντικό όπλο την ΕΟΝ για τη διαμόρφωση των νέων σε υποστηρικτές του καθεστώτος και για τον λόγο αυτό την υποστήριξε ιδιαίτερα μέσα από συστηματικές ενέργειες και ισχυρή χρηματοδότηση.[εκκρεμεί παραπομπή] Μέσα από την ΕΟΝ γινόταν συστηματική προσπάθεια διαπαιδαγώγησης και προπαγάνδας υπέρ του καθεστώτος. Η κυβέρνηση έδινε ιδιαίτερη σημασία στην ορθόδοξη πίστη, καθώς και στο θεσμό της οικογένειας, τον οποίο πίστευε ότι προωθούσε μέσα από τη συγκεκριμένη οργάνωση.

Αντιδικτατορικές εκδηλώσειςΕπεξεργασία

Κατά τη δικτατορία Μεταξά, σημαντική αντίσταση προέβαλαν οι αρχηγοί των δημοκρατικών κομμάτων Παπαναστασίου, Παπανδρέου, Σοφούλης, Καφαντάρης κ.α. με επίσημα διαβήματα στον Γεώργιο Β΄. Στις 30 Ιουνίου του 1938 αποκαλύφθηκε στρατιωτική ομάδα υπαξιωματικών, προσκείμενοι στον εξόριστο Πλαστήρα[εκκρεμεί παραπομπή], που σχεδίαζαν την ανατροπή του Μεταξά, ενώ λίγες μέρες αργότερα, και συγκεκριμένα στις 17 Ιουλίου του 1938, μια επαναστατική κίνηση συνέβη στην Κρήτη από μια μερίδα κατοίκων και ορισμένους πολιτικούς αρχηγούς της Ελλάδας. Τελικά, δώδεκα ημέρες αργότερα, το κίνημα κατέρρευσε με αποτέλεσμα να συλληφθούν οι αρχηγοί του και να επιβληθεί κλίμα τρομοκρατίας στο νησί. Οι σημαντικότερες αντιδικτατορικές οργανώσεις που έδρασαν ήταν οι ομάδες του ΚΚΕ, αλλά και άλλες όπως η Φιλική Εταιρεία, η Ομοσπονδία Δημοσίων Υπαλλήλων, η Λαϊκή Πρόνοια, το Ενιαίο Μέτωπο Εργατών και η Ένωση των Νέων της Ελλάδος. [εκκρεμεί παραπομπή]

Εξωτερική και οικονομική πολιτικήΕπεξεργασία

Στον τομέα της εξωτερικής πολιτικής, ο Μεταξάς προσπάθησε να ισορροπήσει μεταξύ της Αγγλίας, η οποία ήταν η κυρίαρχη ναυτική δύναμη της Μεσογείου και προς την οποία άλλωστε στρέφονταν οι συμπάθειες του βασιλιά και της Γερμανίας, με το ολοκληρωτικό καθεστώς της οποίας υπήρχε ιδεολογική συνάφεια, αλλά και στενότατοι οικονομικοί δεσμοί, αφού εκτός των άλλων η γερμανική κυβέρνηση είχε αγοράσει το 40% των ελληνικών καπνών. Για τη διαφορετική νοοτροπία Αγγλίας και Ελλάδας γράφει ο Βρετανός στρατηγός σερ Χ.Μ. Ουίλσον «κάτω από τη δικτατορία του Μεταξά είχαν υιοθετηθεί ορισμένες ναζιστικές ιδέες. Η νεολαία χαιρετούσε χιτλερικά έως ότου οι Αυστραλοί την εδίδαξαν να χαιρετά με το σύνθημα της νίκης. Η θέσις μας στην Ελλάδα ήταν πραγματικά παράδοξη: Αγωνιζόμαστε εναντίον του ολοκληρωτισμού ενισχύοντας μια φασιστική κυβέρνηση εναντίον μιας άλλης».[96] Από τη δεκαετία του 1930 η αντιβενιζελική παράταξη στην οποία ανήκε ο Μεταξάς είχε συντονιστεί με την πολιτική των κρατών της δυτικής Ευρώπης στα Βαλκάνια, ιδιαίτερα της Βρετανίας, θεωρώντας πως ήταν σύμφωνη με την εξυπηρέτηση των ελληνικών συμφερόντων.[97]Λίγο μετά την επιβολή της δικτατορίας ο Μεταξάς σύνηψε συμφωνία με τους Βρετανούς με την οποία αύξησε το τοκοχρεολύσιο του εξωτερικού δημόσιου χρέους από 30% που προβλεπόταν για τη διετία 1935-37 σε 40% ενώ στις αρχές του 1940 αυτό αυξήθηκε κατά 3% ακόμη. Τον Μάρτιο του 1937 δήλωνε με επιστολή του στον πρέσβη της Ελλάδος στο Λονδίνο ότι «οι μόναι προνομιακαί επιχειρήσεις εν Ελλάδι είναι αι Αγγλικαί».[98]

Τον Οκτώβριο του 1938 ο Μεταξάς πρότεινε στην αγγλική κυβέρνηση τη σύναψη αμυντικής συμμαχίας, την οποία η αγγλική κυβέρνηση αρνήθηκε διπλωματικά, επιφυλασσόμενη να συνδεθεί με επίσημο τρόπο με ένα καθεστώς που θεωρούσε ότι είχε αβέβαιο μέλλον εξαιτίας της αντιδημοτικότητάς του και υπολογίζοντας ότι μια τέτοια συμμαχία θα αντιμετωπίζονταν ως πρόκληση από την Ιταλία και ίσως προξενούσε ελληνοβουλγαρικό πόλεμο, την ώρα που η άμυνα της Ελλάδας ήταν ανεπαρκής.[99] Από το 1939 η Ελλάδα είχε ευθυγραμμιστεί απόλυτα με τους Βρετανούς, οι οποίοι αποδέχονταν την ουδέτερη στάση της Ελλάδας εξαιτίας της αδυναμίας τους να της παράσχουν ουσιαστική στρατιωτική υποστήριξη.[100] Αντίθετα, με τη γερμανική κυβέρνηση οι σχέσεις ήταν τυπικές, αφού η Ελλάδα είχε πολλά οφέλη από τις οικονομικές επενδύσεις των Γερμανών. Σημαντικό ρόλο στις διπλωματικές σχέσεις των δύο χωρών διαδραμάτισε και η στάση της Ιταλίας, λόγω των συνεχών προκλήσεων. Το γεγονός της βύθισης της Έλλης σηματοδότησε το τέλος των φιλικών σχέσεων με τις δυνάμεις του Άξονα. Παρόλα αυτά η πολιτική της ουδετερότητας απέτρεψε τον Μεταξά από τη λήψη περαιτέρω μέτρων.

Οι Βενιζελικοί θεωρούσαν τον Μεταξά προσκείμενο στη γερμανική πλευρά, ενώ οι βασιλόφρονες θεωρούσαν ότι ο Βασιλεύς Γεώργιος ήταν προσκείμενος περισσότερο στη Βρετανία. Φαίνεται όμως ότι στον μεσοπόλεμο ο Μεταξάς άλλαξε την πολιτική του γραμμή προς τη Βρετανική αυτοκρατορία. Το είχε δηλώσει μάλιστα στη σύσκεψη των στρατηγών (Μάιος 1940) όπως και σε διάφορες συνεντεύξεις του ότι το επαναλαμβανόμενο δόγμα της Ελλάδας ήταν ότι δεν μπορούσε να βρεθεί σε αντίθετο στρατόπεδο εκτός εκείνου της Αγγλίας. [101].

Στον Ελληνοϊταλικό πόλεμοΕπεξεργασία

 
Εξώφυλλο εφημερίδας "Έθνος", 28 Οκτωβρίου 1940.

Στις 28 Οκτωβρίου 1940, στις 3 π.μ., ο Ιταλός πρέσβης επισκέφθηκε τον Μεταξά και του έδωσε τελεσίγραφο, με το οποίο ζητούσε να επιτραπεί η είσοδος των ιταλικών δυνάμεων στην Ελλάδα. Ο Μεταξάς αρνήθηκε να υπακούσει στο τελεσίγραφο.[iii] Η απάντησή θεωρείται από αρκετούς[ασαφές] ιστορικούς αποτέλεσμα πίεσης της κοινής γνώμης, κατ' άλλους προσωπική ενέργεια και απόφαση. Σύγχρονοι ιστορικοί[ασαφές] πιστεύουν ότι η απόφαση του Μεταξά ήταν αποτέλεσμα της εξωτερικής πολιτικής της κυβέρνησης, αφού η Ελλάδα προετοιμαζόταν χρόνια για επικείμενη επίθεση εχθρικών δυνάμεων. Η Ελλάδα τον Νοέμβριο του 1940 υπήρξε αποδέκτης προτάσεων εκ μέρους της Γερμανίας για παρέμβασή της προς ειρήνευση με την Ιταλία, τις οποίες ο Μεταξάς απέρριψε συνεπής με τη στρατηγική της ευθυγράμμισης με τη Μεγάλη Βρετανία. Με την άρνησή του να υποκύψει στους Ιταλούς απέκτησε, έστω και προσωρινά, τη γενική αποδοχή, γεγονός που υποβοήθησε σημαντικά στην πανεθνική προσπάθεια για απόκρουση και απώθηση των Ιταλών.[εκκρεμεί παραπομπή]

 
Ο Μεταξάς με τον Γεώργιο και τον Παπάγο σε συνάτηση του Αγγλοελληνικού πολεμικού συμβουλίου τον Ιανουάριο του 1941.

Ο Μεταξάς ανέλυσε εκτενώς την απόφασή του σε ανακοίνωσή του προς τους ιδιοκτήτες και αρχισυντάκτες του Αθηναϊκού Τύπου στο Γενικό Στρατηγείο (ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρετανία»), στις 30 Οκτωβρίου 1940.[102] Σύμφωνα με το σκεπτικό του, αν αποδεχόταν το τελεσίγραφο, θα επαναλαμβανόταν ο Εθνικός Διχασμός του 1916, με αποτέλεσμα η Ελλάδα να βρεθεί στον πόλεμο αποδυναμωμένη και με τις δυνάμεις της διασπασμένες. Η Ιταλία, η Βουλγαρία, η Αγγλία και η Τουρκία θα εκμεταλλεύονταν το γεγονός και θα καταλάμβαναν αμφισβητούμενες περιοχές όπως τη Μακεδονία, το Αιγαίο, τη Θράκη κ.α. Ήταν λοιπόν κατά την άποψή του η ύστατη λύση για να διασφαλίσει τα συμφέροντα της πατρίδας του. Επιπλέον πίστευε στη σίγουρη νίκη των αγγλοσαξονικών δυνάμεων και ότι η Ελλάδα θα αποκόμιζε τα Δωδεκάνησα.

ΘάνατοςΕπεξεργασία

Ο Μεταξάς αρρώστησε από βαριά φλεγμονή του φάρυγγος, η οποία κατέληξε σε παραμυγδαλικό απόστημα με τοξιναιμικά φαινόμενα και επιπλοκές.[103] Πέθανε στις 29 Ιανουαρίου του 1941 στις 6:00 π.μ σε ηλικία εβδομήντα ετών στο σπίτι του στην οδό Δαγκλή της Κηφισιάς.[104] Από τον Απρίλιο του 1940 η υγεία του επιδεινωνόταν και υπέφερε από εντερική ή εσωτερική αιμορραγία, πιθανόν από αρτηριοσκλήρωση.[105] Στις τελευταίες του στιγμές ήταν δίπλα του κόρες του και η γυναίκα του.[105] Το επίσημο ιατρικό ανακοινωθέν ανέφερε ο Πρόεδρος της Ελληνικής Κυβερνήσεως, ενεφάνησε προ δέκα μερών φλεγμονήν του φάρυγγος ήτις κατέληξεν εις απόστημα παραμυγδαλικόν. Παρά την έγκαιρον διάνοιξίν του ως και την μετεγχειρητικήν κατάλληλον θεραπείαν, παρουσίασεν εν συνεχεία τοξιναιμικά φαινόμενα και επιπλοκάς, ως γαστρορραγίαν και ουρίαν, και απέθανεν σήμερον, 6 π.μ.[105]

Την πρωθυπουργία ανέλαβε ο Αλέξανδρος Κορυζής. Η κηδεία πραγματοποιήθηκε στις 31 Ιανουαρίου. Από πολλούς έχει υποστηριχθεί ότι ο θάνατός του ίσως και να οφείλεται σε επέμβαση των Άγγλων που δεν ήθελαν να επιτευχθεί συνθηκολόγηση της Ελλάδας με τη Γερμανία. Σύμφωνα με τον Ιάκωβο Χονδροματίδη αυτή η άποψη όμως δεν επιβεβαιώνεται από τα γραφόμενα του δικού του ημερολογίου, όπου ο ίδιος Μεταξάς γράφει ότι "καλύτερα να πεθάνουμε όλοι παρά να υποταχθούμε στον Χίτλερ" και απέρριπτε προτροπές του Έλληνα πρέσβη στη Γερμανία Ραγκαβή για μεσολάβηση του Χίτλερ, ενώ συχνά αναφέρεται στις ήπιες σχέσεις του με τους Άγγλους.[106] Σύμφωνα με τον υπουργό Κωνσταντίνο Μανιαδάκη, ο θάνατος του Μεταξά προήλθε από ιατρικά λάθη ("Εάν ο Μεταξάς είχε νοσηλευθεί και στην τρίτη θέση ενός δημοσίου νοσοκομείου, θα είχε σωθεί")[107].

Προσωπική ζωήΕπεξεργασία

Παρ' ότι ο Μεταξάς καταγόταν από οικογένεια μετριότατης οικονομικής κατάστασης, είχε μια πλούσια πνευματική καλλιέργεια και καλλιτεχνικά ενδιαφέροντα στη μουσική, τη ζωγραφική το θέατρο και τον κινηματογράφο. Αυτή την καλλιέργεια φαίνεται ότι την απέκτησε κατά τη διάρκεια των σπουδών του στη Γερμανία και κατά την εξορία του στη Γαλλία και την Ιταλία (1917-1920). Κατά τη διάρκεια που είχε την εξουσία, εξακολουθούσε να παρακολουθεί τα καλλιτεχνικά δρώμενα της Αθήνας, όπως μαρτυρεί ο Παντελής Πρεβελάκης, Διευθυντής των Καλών Τεχνών επί καθεστώτος 4ης Αυγούστου. Στη διάρκεια της δικτατορίας δεν επιδίωξε τη "στράτευση" καλλιτεχνών για την παραγωγή προπαγανδιστικού έργου, όπως συνέβη σε άλλα ολοκληρωτικά καθεστώτα του μεσοπολέμου. Κράτησε ίσες αποστάσεις από τα καλλιτεχνικά ρεύματα της εποχής, απαγορεύοντας μόνο την παραγωγή εκείνων που ήταν ιδεολογικά αντίθετα με το καθεστώς.[108]

Δείτε επίσηςΕπεξεργασία

ΣημειώσειςΕπεξεργασία

i.^ Το μεσαίο όνομα Μιχαήλ δεν το χρησιμοποιούσε, ενώ στα νεανικά του χρόνια έβαζε το Π, από το Παναγής. Η οικογένειά του και οι καλοί φίλοι του -όπως π.χ. Βασίλισσα Σοφία της Ελλάδας- τον αποκαλούσαν χαϊδευτικά Γιαννάκη. Στην διάρκεια της δικτατορίας του τον φώναζαν Μπάρμπα Γιάννη ενώ οι Ιταλοί Τζιοβάννι, οι Γάλλοι Ζάν, οι Άγγλοι και οι Αμερικανοί Τζων.[109]

ii. ^ Το 1917 έγινε μέλος της Στοάς της Αθήνας «Ησίοδος».[110] Την περίοδο εκείνη είχε φτάσει στον τριακοστό βαθμό της μασονίας.[66].΄Εφτασε έως τον βαθμό του Σεβάσμιου.[110]

ii ^ «Μόλις καθίσαμε, και επειδή η ώρα ήταν λίγα λεπτά μετά τις 3, του είπα αμέσως ότι η Κυβέρνησίς μου, μου είχε αναθέσει να το εγχειρίσω προσωπικά ένα κείμενο, που δεν ήτο τίποτε άλλο, παρά το τελεσίγραφον της Ιταλίας προς την Ελλάδα, με το οποίον η Ιταλική Κυβέρνηση απαιτούσε την ελεύθερη διέλευση των στρατευμάτων της στον Ελληνικό χώρο, από τις 6 π.μ. της 28/10/1940. Ο Μεταξάς άρχισε να το διαβάζει. Μέσα από τα γυαλιά του, έβλεπα τα μάτια του να βουρκώνουν. Όταν τελείωσε την ανάγνωση με κοίταξε κατά πρόσωπο, και με φωνή λυπημένη αλλά σταθερή μου είπε: «Alors, c'est la guerre» (Λοιπόν, έχουμε πόλεμο).»[111]

ΠαραπομπέςΕπεξεργασία

  1. Νέα Δομή, τόμος 22 (σελ 80)
  2. 2,0 2,1 Νέα Δομή, τόμος 22. (σελ. 81)
  3. Βατικιώτης, σελ. 50.
  4. Ιωακείμ, σελ. 13.
  5. Πετράκη, σελ. 31.
  6. Ιωακείμ, σελ. 14.
  7. Βατικιώτης, σελ. 51.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Ιωακείμ, σελ. 15.
  9. 9,0 9,1 9,2 Βατικιώτης, σελ. 52.
  10. Βατικιώτης, σελ. 54.
  11. Πετράκη, σελ. 32.
  12. Ιωακείμ, σελ. 16.
  13. Ιωακείμ, σελ. 18.
  14. Βατικιώτης, σελ. 54-55.
  15. Πικρός, σελ. 96.
  16. 16,0 16,1 Ιωακείμ, σελ. 25.
  17. 17,0 17,1 Πετράκη, σελ. 33.
  18. Βατικιώτης, σελ. 62-63.
  19. Βατικιώτης, σελ. 62.
  20. Βατικιώτης, σελ. 70.
  21. Ιωακείμ, σελ. 34.
  22. Βατικιώτης, σελ. 63.
  23. Βατικιώτης, σελ. 71.
  24. Ιωακείμ, σελ. 32.
  25. 25,0 25,1 Ιωακείμ, σελ. 33.
  26. Βατικιώτης, σελ. 79.
  27. Πετράκη, σελ. 34.
  28. Βατικιώτης, σελ. 87.
  29. 29,0 29,1 29,2 Ιωακείμ, σελ. 37.
  30. 30,0 30,1 30,2 Πετράκη, σελ. 35.
  31. Βατικιώτης, σελ. 91.
  32. Πετράκη, σελ. 35-36.
  33. Πετράκη, σελ. 36-37.
  34. 34,0 34,1 Πετράκη, σελ. 37.
  35. 35,0 35,1 Ιωακείμ, σελ. 53.
  36. 36,0 36,1 Ιωακείμ, σελ. 54.
  37. Πετράκη, σελ. 37-38.
  38. Ιωακείμ, σελ. 58.
  39. Ιωακείμ, σελ. 57.
  40. 40,0 40,1 Ιωακείμ, σελ. 64.
  41. Ιωακείμ, σελ. 65.
  42. Βατικιώτης, σελ. 110.
  43. Ιωακείμ, σελίδες 82-83.
  44. Βατικιώτης, σελ. 99-100.
  45. Βατικιώτης, σελ. 126.
  46. Ιωακείμ, σελ. 117.
  47. Ιωακείμ, σελ. 119.
  48. 48,0 48,1 Ιωακείμ, σελ. 123.
  49. 49,0 49,1 49,2 Πετράκη, σελ. 42.
  50. 50,0 50,1 Βατικιώτης, σελ. 128.
  51. Οικονόμου, σελ. 298.
  52. Οικονόμου, σελ. 296-297.
  53. Γιώργος Θ. Μαυρογορδάτος, 1915, Εθνικός Διχασμός, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2015, σελ. 43 - 44
  54. 54,0 54,1 Σπυρίδων Πλουμίδης, Τα μυστήρια της Αιγηΐδος,εκδόσεις Εστία, Αθήνα 2016, σελ. 148 - 149
  55. Το Όραμα της Ιωνίας, Michael Llewellyn Smith
  56. 56,0 56,1 Γιώργος Θ. Μαυρογορδάτος, 1915, Εθνικός Διχασμός, ο.π., σελ. 38 - 39
  57. Γιάννης Μουρέλος, Τα "Νοεμβριανά" του 1916, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2007, σελ. 42
  58. 58,0 58,1 Ιωακείμ, σελ. 357.
  59. 59,0 59,1 Ιωακείμ, σελ. 371.
  60. Βατικιώτης, σελ. 194.
  61. 61,0 61,1 Πετράκη, σελ. 64.
  62. Ιωακείμ, σελ. 373.
  63. Ιωακείμ, σελ. 384.
  64. Ιωακείμ, σελίδες 384-385.
  65. Βατικιώτης, σελ. 195.
  66. 66,0 66,1 66,2 Πετράκη, σελ. 65.
  67. 67,0 67,1 Ιωακείμ, σελ. 385.
  68. Ιωακείμ, σελ. 387-388.
  69. 69,0 69,1 Ιωακείμ, σελ. 388.
  70. 70,0 70,1 70,2 70,3 Ιωακείμ, σελ. 389.
  71. 71,0 71,1 Ιωακείμ, σελ. 404.
  72. Βατικιώτης, σελ. 200.
  73. Ιωακείμ, σελ. 390.
  74. Βατικιώτης, σελ. 199.
  75. Ιωακείμ, σελ. 396.
  76. 76,0 76,1 Πετράκη, σελ. 66.
  77. 77,0 77,1 Πετράκη, σελ. 67.
  78. Ιωακείμ, σελ. 412.
  79. Χατζηιωσήφ 1993, σελίδες 241-2
  80. Κυβέρνηση Τσαλδάρη Αρχειοθετήθηκε 2012-03-04 στο Wayback Machine., γενική γραμματεία κυβέρνησης
  81. Η ιστορία του Εθνικού διχασμού: Κατά την αρθρογραφία του Ελευθερίου Βενιζέλου και του Ιωάννου Μεταξά, εκδόσεις Κυρομάνος, σελ.12, Θεσσαλονίκη 2003
  82. Μαυρογορδάτος 2003, σελ. 28
  83. Καραμήτσος, Dr Δημήτριος. Ιστορία της νεότερης Ελλάδας, τόμος Α,1897-1941,. Θεσσαλονίκη: University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2016. σελ. 274. ISBN 978-960-12-2304-9. «Στις 5 Μαρτίου ο Παπάγος κοινοποιεί στον βασιλιά Γεώργιο Β΄ τις αντιρρήσεις των στρατιωτικών για τις ενδεχόμενες εξελίξεις με προκήρυξη επαναστατικού χαρακτήρα (προνουνσιαμέντο). Αμέσως μετά την αποχώρηση του Παπάγου ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄ καλεί τον Ι. Μεταξά στα ανάκτορα για να ορκιστεί υπουργός σε αντικατάσταση του Παπάγου στο υπουργείο Στρατιωτικών. Ενημερώνεται ο Δεμερτζής και συμφωνεί με την υπουργοποίηση Μεταξά, ο οποίος ορκίζεται με μυστικότητα, μεταβαίνει στο υπουργείο Στρατιωτικών το απόγευμα μετά την αποχώρηση των υπουργών, αναλαμβάνει υπουργός και καταστέλλει το υπό εξέλιξη κίνημα». 
  84. Αλιβιζάτος 1995, σελ. 101-2
  85. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. ΙΕ. σελ. 378. 
  86. Μαυρογορδάτος 2003, σελ. 29
  87. 40 μελούς κατά τον Μαυρογορδάτος 2003, σελ. 29, 45μελούς κατά την Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. ΙΕ. σελ. 378. *Αλιβιζάτος 1995, σελ. 74
  88. Αλιβιζάτος 1995, σελ. 102-3, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. ΙΕ. σελ. 379. 
  89. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. ΙΕ. σελ. 379. 
  90. Αλιβιζάτος 1995, σελ. 104-5, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. ΙΕ. σελ. 379-80. 
  91. 91,0 91,1 91,2 Χατζηιωσήφ, Χρήστος (2003). «Κοινοβούλιο και Δικτατορία». Στο: Χατζηιωσήφ, Χρήστος. Ιστορία της Ελλάδας του 20ου Αιώνα: Ο Μεσοπόλεμος 1922-1940. Β2. Αθήνα: Βιβλιόραμα. 
  92. Ε΄Ιστορικά, 4η Αυγούστου, Αθήνα 2000, σελ.39
  93. Μαυρογορδάτος 2003, σελ. 30
  94. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. ΙΕ. σελ. 390. 
  95. Χατζηιωσήφ Χρήστος, Η γηραιά σελήνη, η βιομηχανία στην ελληνική οικονομία 1830 - 1940, εκδόσεις Θεμέλιο, 1993, σελ. 308
  96. Lord Wilson, Eight years Overseas 1939-1947, Hutchinsib and CO, σελ.75
  97. Χατζηιωσήφ 1993, σελ. 235
  98. Χονδροματίδης, Η συνωμοσία της Αγγλίας κατά της Ελλάδος, Εκδόσεις Θούλη, σσελ. 13-15
  99. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. ΙΕ΄. σελίδες 401–2. 
  100. «Για να καταλήξουμε λοιπόν, αγαπητέ Μάικλ, είμαστε παντρεμένοι με τον Μεταξά και έτσι θα παραμείνουμε μέχρι ο θάνατος ή οι Έλληνες να μας χωρίσουν». Ανάλυση Κλάτον, 20 Φεβρουαρίου 1940 σειρά FO371, φάκελοι 24.910
  101. Προ της θυέλλης (Μουσολίνι-Μεταξάς), Αννίβας Βελλιάδης, εκδόσεις Ενάλιος, σελ.24-25 και 125
  102. Ανακοίνωσις του Πρωθυπουργού Ι. Μεταξά προς τους ιδιοκτήτας και αρχισυντάκτας του Αθηναϊκού Τύπου εις το Γενικόν Στρατηγείον (ξενοδοχείον "Μεγάλη Βρετανία") εις τας 30 Οκτωβρίου 1940, την 30ή Οκτωβρίου 1940. «Ο Ελληνικός Στρατός κατά τον Δεύτερον Παγκόσμιον Πόλεμον - Ο Ελληνοϊταλικός Πόλεμος 1940-41 - Η Ιταλική εισβολή 28/10/1940 μέχρι 13/11/1940», έκδοσις ΓΕΣ/ Διεύθυνσις Ιστορίας Στρατού, 1960)
  103. Heinz Richter, Η Ιταλο-Γερμανική επίθεση εναντίον της Ελλάδος, μτφρ.Κώστας Σαρρόπουλος, εκδ.Γκοβόστη, Αθήνα, 1998,σελ.246
  104. Βατικιώτης, σελ. 393.
  105. 105,0 105,1 105,2 Πετράκη, σελ. 193.
  106. Χονδροματίδης, Η συνωμοσία της Αγγλίας κατά της Ελλάδος, Εκδόσεις Θούλη, σελ.68-69
  107. Χονδροματίδης, Η συνωμοσία της Αγγλίας κατά της Ελλάδος, Εκδόσεις Θούλη, σελ.43-45
  108. Κοντού Γεωργία, " Η πολιτική και κοινωνική ιδεολογία της 4ης Αυγούστου και ο τρόπος με τον οποίο αυτή επηρέασε την εκπαίδευση και τη νεολαία (Ε.Ο.Ν.)", διδακτορική διατριβή, 2013, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, σελ. 207-211.
  109. Ιωακείμ, σελ. 13 σημ. 1.
  110. 110,0 110,1 Βατικιώτης, σελ. 198 σημ. 1.
  111. https://www.tanea.gr/2018/10/15/people/28i-oktovriou-1940-o-dramatikos-dialogos-metaksa-gkratsi-kai-to-oxi/

ΠηγέςΕπεξεργασία

  • Βατικιώτης, Παναγιώτης (2005). Μια πολιτική βιογραφία του στρατηγού Ιωάννη Μεταξά Φιλολαϊκή απολυταρχία στην Ελλάδα 1936-1941. Αθήνα: Ευρασία. ISBN 9789608187108. 
  • Πετράκη, Μαρίνα (2014). Ο Ιωάννης πίσω από τον Μεταξά. Ηγέτες. Αθήνα: Καθημερινή. ISBN 978-960-585-010-4. 
  • Heinz Richter, Η Ιταλο-Γερμανική επίθεση εναντίον της Ελλάδος, μτφρ.Κώστας Σαρρόπουλος, εκδ.Γκοβόστη, Αθήνα, 1998
  • Αλιβιζάτος, Νίκος (1995). Οι πολιτικοί θεσμοί σε κρίστη 1922-1974: Όψεις της ελληνικής εμπειρίας. Θεμέλιο. 
  • 4η Αυγούστου: Ο Μεταξάς και η «αυτοκτονία» της δημοκρατίας, Ε΄ Ιστορικά, Αθήνα 2000
  • Ιωάννης Μεταξάς, Ε΄ Ιστορικά, Αθήνα 2001
  • Δημήτρης Κιτσίκης, Η Ελλάς της 4ης Αυγούστου και αι Μεγάλαι Δυνάμεις. Τα αρχεία του Ελληνικού Υπουργείου Εξωτερικών, 1936-1941 - Ίκαρος, Αθήνα, 1974.
  • Ιωακείμ Γ., Ιωακείμ (2005). Ιωάννης Μεταξάς: Η ανοδική πορεία του από τη στρατιωτική στην πολιτική δράση (1871-1922). Αθήνα: εκδ. Παπαδήμα. ISBN 960-206-501-X. 
  • Μαυρογορδάτος, Γιώργος (2003). «Μεταξύ δύο πολέμων: Πολιτική Ιστορία 1922-1940». Στο: Παναγιωτόπουλος, Βασίλης. Ο Μεσοπόλεμος, 1922-1940: Από την Αβασίλευτη Δημοκρατία στη Δικτατορία της 4ης Αυγούστου. Τόμος 7ος. Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, 1770-2000. Ελληνικά γράμματα. σελίδες 9–32. ISBN 9604065408. 
  • Οικονόμου, Νικόλαος (1977). O A' Bαλκανικός πόλεμος. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμ. ΙΔ, σσ. 289-326. Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών. ISBN 978-960-213-110-7. 
  • Πικρός, Ιωάννης (1977). Προς τον πόλεμο του 1897 - Ο ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμ. ΙΔ, σσ. 88-160. Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών. ISBN 978-960-213-110-7. 
  • Ιωάννης Μεταξάς & Ελευθέριος Βενιζέλος, Η ιστορία του Εθνικού Διχασμού, Εκδόσεις Κυρομάνος, Θεσσαλονίκη 2003, ISBN 960-7812-23-9
  • Χατζηιωσήφ, Χρήστος (1993). «Το «όχι» του Μεταξά: βραχυπρόθεσμοι και μακροπρόθεσμοι παράγοντες μιας απόφασης». Η Ελλάδα του '40. Αθήνα: Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας. σελίδες 233–48. 

Εξωτερικοί σύνδεσμοιΕπεξεργασία