Άνοιγμα κυρίου μενού

Εθνική Οργάνωσις Κυπρίων Αγωνιστών

(Ανακατεύθυνση από ΕΟΚΑ)

Η Εθνική Οργάνωσις Κυπρίων Αγωνιστών (ΕΟΚΑ) ήταν ελληνοκυπριακή, εθνικιστική και αντάρτικη οργάνωση που έδρασε κατά τη χρονική περίοδο 1955-1959 στην Κύπρο, με διακηρυγμένο σκοπό την αυτοδιάθεση της Κύπρου, την απαλλαγή από τη βρετανική αποικιοκρατία και τελικά την Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα.[1][2]

Εθνική Οργάνωσις Κυπρίων Αγωνιστών
Συμμετείχε στον αγώνα της Κύπρου για ανεξαρτησία
Ενεργό1955–1959
ΙδεολογίαΈνωσις
ΗγέτεςΓεώργιος Γρίβας
ΠεριοχήΚύπρος
Δύναμη1.250 μέλη
ΣύμμαχοιΕλλάδα
ΑντίπαλοιΒρετανική Αυτοκρατορία
TMT (Τουρκική Οργάνωση Αντίστασης)

Το 1950, η Εκκλησία της Κύπρου διοργάνωσε δημοψήφισμα μεταξύ Ελληνοκυπρίων, στο οποίο αναδείχθηκε η θέληση του λαού για Ένωση με την Ελλάδα. Η θέληση των Ελληνοκυπρίων δεν εισακούστηκε, για αυτό ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος ο Γ', αποφάσισε, μετά από προτροπές από προσωπικότητες της εποχής, τον ένοπλο αγώνα με επικεφαλής τον απόστρατο στρατηγό Γεώργιο Γρίβα.[3]

Ο ένοπλος αγώνας της ΕΟΚΑ ξεκίνησε την 1η Απριλίου 1955. Ο αγγλικός στρατός δυσκολευόταν να πατάξει το αντάρτικο στις πόλεις και στα βουνά της Κύπρου. Μετά από πολλές διπλωματικές προσπάθειες, η Ελλάδα, η Τουρκία, η Βρετανία και εκπρόσωποι των κοινοτήτων της Κύπρου κατέληξαν στις Συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου και την ίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Οι Βρετανοί κατήγγειλαν την ΕΟΚΑ στον ΟΗΕ ως τρομοκρατική οργάνωση,[4] ενώ τον ίδιο χαρακτηρισμό χρησιμοποίησε και η Τουρκία,[5] κατηγορώντας ακόμη την λληνική Ορθόδοξη Εκκλησία για συμμετοχή στην οργάνωση και την Ελλάδα για παροχή υποστήριξης.[6]

O αγώνας της ΕΟΚΑ όξυνε τις σχέσεις τόσο ανάμεσα στους Ελληνοκύπριους (εθνικόφρονες και αριστερούς) όσο και μεταξύ των κοινοτήτων της Κύπρου (Ελληνοκύπριους και Τουρκοκύπριους).[7][8]

Λόγω της στοχοποίησης μέρους του πληθυσμού και των επιθέσεων σε απλούς πολίτες, μερίδα ιστορικών χαρακτηρίζει την ΕΟΚΑ ως τρομοκρατική οργάνωση.[9][10][11][12]

Πίνακας περιεχομένων

Προεργασίες για έναρξη του αγώνα της ΕΟΚΑ

 
Η σημαία της ΕΟΚΑ

Διασκεπτική Συνέλευση, Ενωτικό Δημοψήφισμα και ίδρυση της ΕΟΚΑ

Η αποικιακή βρετανική κυβέρνηση, νιώθοντας την πίεση για Ένωση, το 1946, αποφάσισε να αναθέσει την εκπόνηση του Συντάγματος στην Διασκεπτική Συνέλευση στην οποία θα συμμετείχαν εκπρόσωποι του πληθυσμού του νησιού.[13] Η πρόταση δίχασε τους Έλληνες της Κύπρου, αφού από τη μια η δεξιά παράταξη, προσέγγισε αρνητικά τις προθέσεις του Λονδίνου με τους εκπροσώπους της να αρνούνται να συμμετάσχουν στις εργασίες της Συνέλευσης, ενώ από την άλλη, η Αριστερά, αποδέχθηκε την πρόταση των Βρετανών με τους εκπροσώπους της να συμμετέχουν στη Διασκεπτική Συνέλευση. Τελικά, η Διασκεπτική Συνέλευση ναυάγησε το 1948.[εκκρεμεί παραπομπή]

Τον Ιανουάριο του 1950 η Εκκλησία της Κύπρου οργάνωσε το Ενωτικό Δημοψήφισμα[14], όπου δικαίωμα ψήφου είχαν άνδρες και γυναίκες άνω των 18 ετών.[15] Παρόλο που υπήρχαν κατά τόπους οργανωτικά προβλήματα, το αποτέλεσμα έδειξε την ισχυρή θέληση των Ελληνοκυπρίων για Ένωση.[16][17][18][19] Ακόμη, υπέρ της Ένωσης ψήφισαν αρκετοί Αρμένιοι, καθώς ορισμένοι Τουρκοκύπριοι.[15] Οι Τουρκοκύπριοι προέβαλαν έντονη αντίδραση στο δημοψήφισμα και το ενδεχόμενο της Ένωσης με ογκώδεις διαδηλώσεις και υποστηρίζοντας πως σε περίπτωση αλλαγής του υπάρχοντος status quo, η Κύπρος θα έπρεπε να επιστραφεί στην Τουρκία.[20]

Μετά το ναυάγιο της διασκεπτικής και της αδυναμίας του δημοψηφίσματος του 1950 να προσφέρει κάποιο αποτέλεσμα, φούντωσαν οι σκέψεις στην Αθήνα για ένοπλη πάλη του κυπριακού λαού κατά της βρετανικής αποικιοκρατίας. Κυρίαρχα πρόσωπα σε αυτές τις διαβουλεύσεις ήταν ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ', ο Αχιλλέας Κύρου (διευθυντής της αθηναϊκής εφημερίδας Εστία και κυπριακής καταγωγής), ο Γεώργιος Κοσμάς (αρχηγός του ΓΕΣ) και άλλοι.[3]

Στις 18 Σεπτεμβρίου 1950, σε ηλικία 37 ετών, ο μητροπολιτης Κιτίου Μακάριος εκλέχθηκε αρχιεπίσκοπος Κύπρου. Ο εκάστοτε αρχιεπίσκοπος ήταν πέραν από θρησκευτικός ηγέτης και de facto εθνάρχης των Ελληνοκυπρίων.[εκκρεμεί παραπομπή] Ο Μακάριος ήταν ένθερμος υποστηρικτής της ιδέας της Ένωσης και για αυτόν τον σκοπό ακολούθησε δυο παράλληλες πολιτικές: αφενός προσπάθησε να διεθνοποιήσει το Κυπριακό Ζήτημα, ιδίως μέσω του νεοσύστατου ΟΗΕ και αφετέρου επιχείρησε να πιέσει τη Βρετανική Αυτοκρατορία μέσω μιας ένοπλης εξέγερσης στην Κύπρο.[21]

Η Μυστική Επιτροπή των Αθηνών

Στην Αθήνα σχηματίστηκε μια δωδεκαμελής Επιτροπή από πρόσωπα της Κύπρου και της Ελλάδας, η οποία αποφάσισε να διεκδικήσει δυναμικά την αποτίναξη του αγγλικού ζυγού και την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα. Αρχικά συναντήθηκαν στις 2 Ιουλίου στην οδό Μαυρομιχάλη, στο διαμέρισμα του Λοϊζίδη, οι Σάββας και Σωκράτης Λοϊζίδης, ο Γεώργιος Στράτος, ο στρατηγός Ν. Παπαδόπουλος, ο πρώην Χίτης Ηλ. Αλεξόπουλος, ο Γεώργιος Γρίβας και άλλοι. Ο Μακάριος προέδρευσε, ο Γρίβας παρουσίασε τα σχέδια του για αντάρτικες επιθέσεις στην Κύπρο, αλλά ο Μακάριος τα απέρριψε.[22] Τα μέλη της Επιτροπής επισφράγισαν την πίστη τους στον σκοπό του Αγώνα με όρκο στην Καινή Διαθήκη στις 7 Μαρτίου 1953.[εκκρεμεί παραπομπή]

«Ορκίζομαι εις το όνομα της Αγίας και Ομοουσίου και Αδιαιρέτου Τριάδος να φυλάξω, θυσιάζων και την ιδίαν μου ζωήν, υποφέρων και τα πλέον σκληρά βάσανα, μυστικόν παν ό,τι γνωρίζω και θέλω ακού­σει διά την υπόθεσιν της Ενώσεως της Κύπρου. Θα υπακούω δε εις τας εκάστοτε διδομένας μοι διαταγάς»[23] Τα 12 μέλη της «Επιτροπής Προπαρασκευής του Αγώνος της Ενώσεως της Κύπρου μετά της Μητρός Πατρίδος» (ή Μυστική Επιτροπή) ορκίστηκαν στην Αθήνα στις 7 Μαρτίου 1953.[24]

Πρόεδρος και χρηματοδότης ηταν ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος ενώ επιλέχθηκε ο Γεωργιος Γρίβας για στρατιωτικός αρχηγός του αγώνα.[25] Ο Γρίβας παρέμεινε στην Κύπρο από τα τέλη του 1952 μέχρι τις αρχές του επόμενου έτους, όπου έκανε αναγνώριση εδάφους του Τροόδους και του Πενταδάκτυλου, ενώ μέσω του αρχιεπισκόπου ήρθε σε επαφή με οργανώσεις νεολαίων όπως η ΟΧΕΝ και η ΠΕΟΝ.[26] Το 1954 όμως δεν του ξαναχορηγήθηκε βίζα και έτσι επέστρεψε στην Κύπρο μυστικά.[21][27]

Πολεμοφόδια στην Κύπρο

Ο οπλισμός ξεκίνησε να καταφθάνει από την Ελλάδα, μυστικά, το 1954, δια θαλάσσης. Το πρώτο πλοιάριο, το Σειρήν, κατέπλευσε στις 5 Μαρτίου 1954, στην τοποθεσία Βρέξη στην ακτή της Χλώρακας, στην Πάφο.

 
O Γεώργιος Γρίβας, υπέγραφε τις προκυρήξεις της ΕΟΚΑ με το ψευδώνυμο "Διγενής".

Δεύτερο πλοιάριο, με πολεμοφόδια και τον Γρίβα, έφτασε στην Κύπρο τον Νοέμβριο του 1954. Πάλι το πλοιάριο ήρθε στην ακτή της Χλώρακας, στην τοποθεσία Αλύκη αυτή τη φορά. Παρελήφθη από μια ολιγομελή ομάδα στη Χλώρακα.

Στο νησί ο Γρίβας ξεκίνησε να στρατολογεί νέους, κυρίως από δεξιές οργανώσεις όπως την ΟΧΕΝ (Ορθόδοξη Χριστιανική Ένωση Νέων), την ΠΕΟΝ (Παγκύπρια Εθνική Οργάνωση Νεολαίας), τη δεξιά συντεχνία αγροτών ΠΕΚ (Παναγροτική Ενωσις Κύπρου) και τη δεξιά ΣΕΚ (Συνομοσπονδία Εργατών Κύπρου). Στην ΕΟΚΑ απαγορευόταν η ένταξη αριστερών και Τουρκοκύπριων.[28]

Ένα νέο φορτίο όπλων έφθασε από την Ελλάδα στις 25 Ιανουαρίου 1955, με το καΐκι Άγιος Γεώργιος, στην ακτή της Χλώρακας Ροδαφίνια. Η αγγλική αστυνομία είχε πληροφορίες για την έλευση του πλοιαρίου. Χρησιμοποιώντας το πολεμικό πλοίο Comet στη θάλασσα και με αστυνομικούς στην ξηρά, συνέλαβαν το πλήρωμα και όσους τους περίμεναν στην ακτή. Οι αγγλικές αρχές σκόπιμα παραπληροφόρησαν πως η πληροφορία δόθηκε από τοπικές πηγές, ωστόσο έγγραφα δείχνουν ότι η πληροφορία ήρθε από τις μυστικές υπηρεσίες του εξωτερικού.[21]

Στο κακι βρέθηκε ανολοκλήρωτη μεν, υπογεγραμμένη από τον Γρίβα δε, προκήρυξη της οργάνωσης ΕΜΑΚ (Εθνικό Μέτωπο Απελευθέρωσης Κύπρου). Η ΕΜΑΚ ήταν το αρχικό όνομα της ΕΟΚΑ. Σε αυτό το κείμενο υπάρχει κάλεσμα προς τους κομμουνιστές να μην αναμιχθούν στον Αγώνα. Αναφέρει συγκεκριμένα:

"...Η γραμμή μας έναντι των κομμουνιστών.Το ΕΜΑΚ είναι εθνική οργάνωσις και, όπως αναφέραμε πιο πάνω, δεν θα κάμη κομματικόν αγώνα, αλλά μόνον απελευθερωτικόν. Θα σεβασθή τα πολιτικά και κομματικά αισθήματα του καθενός και επομένως δεν θα παρενοχλήση τους κομμουνιστάς. Το ΕΜΑΚ ζητεί από αυτούς και το κόμμα των, όχι μόνο να μην αντιστρατευθούν το ΕΜΑΚ, αλλά και ούτε να αναμιχθούν εις τον αγώνα του, όπως και όλος ο λαός. Δεν θα δεχθώμεν κομμουνιστάς εις το ΕΜΑΚ, κυρίως διά λόγους σκοπιμότητος, και, εάν οι κομμουνισταί ενδιαφέρονται ειλικρινά διά την ένωσιν, δεν θα θελήσουν να αναμιχθούν εις τον απελευθερωτικόν μας αγώνα..."[29]

Ωστόσο η κατάσχεση του πλοίου δεν σταμάτησε τις ετοιμασίες της ΕΟΚΑ και, στις 29 Μαρτίου 1955, ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος έδωσε εντολή στον Γρίβα να ξεκινήσει την ένοπλη δράση.[30]

Δομή και ιδεολογία της ΕΟΚΑ

Η δομή της ΕΟΚΑ ήταν συγκεντρωτική με τον Γρίβα να ειναι ο αρχηγός της.[31] Ο Γρίβας χώρισε την Κύπρο σε τομείς, υπεύθυνοι ήτανε οι τομεάρχες, οι οποίοι έπαιρναν εντολές κατευθείαν από αυτόν.[32] Τα οικονομικά έσοδα της ΕΟΚΑ προέρχονταν μόνο[εκκρεμεί παραπομπή] από την Εκκλησία της Κύπρου.[33]. Οπλισμό είχαν μεταφέρει λίγο από την Ελλάδα, χρησιμοποιούσαν κυνηγετικά τυφέκια τα οποία είχαν αποσπάσει από τον τοπικό πληθυσμό και υπήρχαν εργαστήρια παρασκευής βομβών και ναρκών.[34]

Για εμψύχωση του μαθητικου πληθυσμού κυκλοφόρησε η ΕΟΚΑ δυο περιοδικά, το Αγωγή των Νέων και το Εγερτήριον Σάλπισμα.[35] Για την εμψύχωση των αγωνιστών της ΕΟΚΑ, υπήρχε η Υπηρεσία Πνευματικού Ανεφοδιασμού όπου κληρικοί, θεολόγοι και δραστήρια μέλη της Εκκλησίας εμψύχωναν τους αγωνιστές.[36]

Η ιδεολογία της ΕΟΚΑ ήταν εθνικιστική, συντηρητική, αντικομμουνιστική και είχε έντονα θρησκευτικά στοιχεία. Ο Γρίβας επεδίωξε να δώσει ένα ιδεολογικό χαρακτήρα στην ΕΟΚΑ που συμβάδιζε με τη δική του κοσμοαντίληψη.[37] Οι ιδέες του βρήκαν πρόσφορο έδαφος γιατί ήταν συμβατές με τις ιδέες που καλλιεργήθηκαν στους Ελληνοκύπριους μέσω της εκπαίδευσης, της δράσης της Εκκλησίας, του τύπου και των πολιτικών ελίτ. Η απελευθέρωση ταυτίστηκε με την ένωση. Η ΟΧΕΝ, ΠΕΟΝ και τα ΘΟΙ αποτέλεσαν πηγές άντλησης μαχητών. Η Εκκλησία στρατολογούσε και χρηματοδοτούσε τον αγώνα. Οι ιερείς των χωριών ευλογούσαν τα όπλα. Βασικά στοιχεία ανάμεσα στις επιστολές των μελλοθάνατων αγωνιστών είναι η επίκληση στον Θεό, Χριστό, στην πίστη και την προσευχή.[38] Ο αντικομμουνισμός, ως στοιχείο της ιδεολογίας του Γρίβα και της Εκκλησίας, μεταλαμπαδεύτηκε στην ΕΟΚΑ. Η αντίληψη για τους αριστερούς ήταν πως ήταν εθνικοί μειοδότες και δεν είχαν δικαιώματα επί των εθνικών θεμάτων. Επίσης υπήρχε η αντίληψη πως η ιδεολογία των κομμουνιστών οδηγεί στην σκλαβιά. Ο εθνικισμός του Γρίβα αφομοιώθηκε πλήρως από τους υφισταμένους του. Η ΠΕΚΑ συνεχώς προσπαθούσε να τονώσει το εθνικό συναίσθημα. [39] Στα ποιήματα των αγωνιστών η έννοια της απελευθέρωσης συνδέεται μόνο με την ενωτική προοπτική. [40]. Η φυλετική προκατάληψη ήταν ακόμη ένα στοιχείο της ιδεολογίας της ΕΟΚΑ. Σύμφωνα με ένα φυλλάδιο της ΠΕΚΑ: Αυτοί που δίνουν ανεξαρτησία στους Μαύρους της Αφρικής δεν έχουν δικαίωμα να στερούν την Ελευθερία από ένα λαό που ήταν πολιτισμένος όταν αυτοί ζούσαν σχεδόν σαν κτήνη[41]

Α΄Περίοδος: 1η Απριλιου- Έλευση Χάρτινγκ

Έναρξη του Αγώνα τα μεσάνυχτα της 1ης Απριλίου

Οι επιχειρήσεις και ο πρώτος νεκρός

Οι πρώτες επιχειρήσεις της ΕΟΚΑ πραγματοποιήθηκαν το βράδυ της 31ης Μαρτίου προς την 1η Απρι­λίου του 1955 με βομβιστικές επιθέσεις σε διάφορες κυβερνητικές, παραγωγικές, αστυνομικές και στρατιωτικές εγκαταστάσεις σε Λευκωσία, Λεμεσό, Λάρνακα και Αμμόχωστο.[42] Μεγαλύτερη επιτυχία είχε η ομάδα του Μάρκου Δράκου στη Λευκωσία, η οποία κατάφερε να προκαλέσει ζημιά αξίας 150 χιλιάδων αμερικάνικων δολαρίων στον κυβερνητικό ραδιοφωνικό σταθμό.[43] Το ίδιο βράδυ, σκοτώθηκε στην Αυγόρου ο Μόδεστος Παντελή, ο οποίος υπέστη ηλεκτροπληξία κατά την επιχείρηση δολιοφθοράς.[44] Ο θάνατος του Παντελή αποτέλεσε χρονικά την πρώτη απώλεια της ΕΟΚΑ.

Η πρώτη προκήρυξη

Μετά τις εκρήξεις και την έναρξη του αγώνα, η πρώτη προκήρυξη του αγώνα κυκλοφόρησε στην Κύπρο.

«Με την βοήθειαν του Θεού, με πίστιν εις τον τίμιον αγώνα μας, με την συμπαράστασιν ολοκλήρου του Ελληνισμού και με την βοή­θειαν των Κυπρίων, αναλαμβάνομεν τον αγώνα δια την αποτίναξιν του Αγγλικού ζυγού, με σύνθημα εκείνο το οποίον μας κατέλιπαν οι προγονοί μας ως ιεράν παρακαταθήκην: "Η τάν ή επί τας". Αδελφοί Κύπριοι, από τα βάθη των αιώνων μας ατενίζουν όλοι εκείνοι οι οποίοι ελάμπρυναν την Έλληνικήν Ιστορίαν, δια να διατηρήσουν την ελευθερίαν των: οι Μαραθωνομάχοι, οι Σαλαμινομάχοι, οι Τριακόσιοι του Λεωνίδα και οι νεώτεροι του Αλβανικού έπους. Μας ατενίζουν οι αγωνισταί του 1821, οι οποίοι και μας εδίδαξαν ότι η απελευθέρωσις από τον ζυγόν δυνάστου αποκτάται πάντοτε με το αίμα. Μας ατενίζει ακόμη σύμπας ο Ελληνισμός, ο οποίος και μας παρακολουθεί με αγωνίαν, αλλά και με εθνικήν υπερηφάνειαν. Ας απαντήσωμεν με έργα, ότι θα γίνωμεν "πολλώ κάρρονες" τούτων. Είναι καιρός να δείξωμεν εις τον κόσμον, ότι εάν η διεθνής διπλωματία είναι άδικος και εν πολ­ λοίς άνανδρος, η Κυπριακή ψυχή είναι γενναία. Εάν οι δυνάσται μας δεν θέλουν να αποδώσουν την λευτεριά μας, μπορούμε να τη διεκδικήσωμενμε τα ίδιά μας τα χέρια και με το αίμα μας. Ας δείξωμεν εις τον κόσμον ακόμη μίαν φοράν ότι και του "σημερινού Έλληνος ο τρά­χηλος ζυγόν δεν υπομένει". Ο αγών θα είναι σκληρός. Ο δυνάστης διαθέτει τα μέσα και τον αριθμόν. Ημείς διαθέτομεν την ψυχήν, έχομεν και το δίκαιον με το μέρος μας.

Διεθνείς διπλωμάται, ατενίσατε το έργον σας. Είναι αίσχος εν εικοστώ αιώνι, οι λαοί να χύνουν το αίμα των δια να αποκτήσουν την λευτεριά των, το θείον αυτό δώρον, για το οποίον και εμείς επολεμήσαμεν παρά το πλευρόν των λαών σας, και για το οποίον σεις τουλά­χιστον διατείνεσθε ότι επολεμήσατε εναντίον του ναζισμού και του φασισμού. Ελληνες, όπου και αν ευρίσκεαθε, ακούσατε την φωνήν μας: Εμπρός, όλοι μαζί για την λευτεριά της Κύπρου μας,

Ε.Ο.Κ.Α. Ο Αρχηγός Διγενής»[30]

Αντιδράσεις μετά τις Εκρήξεις της 1ης Απριλίου

Αντίδραση Άγγλων

Οι Άγγλικές δυνάμεις τέθησαν σε επιφυλακή μετά τις εκρήξεις της 1ης Απριλίου. Συνέλαβαν αγωνιστές της ΕΟΚΑ μεταξύ των οποίων και τον αδελφό του Μόδεστου Παντελή, Χριστοφή. Επικήρυξαν τον Γρηγόρη Αυξεντίου.[45]

Αντίδραση ΑΚΕΛ

Το ΑΚΕΛ αντέδρασε αρνητικά στη δράση της ΕΟΚΑ και καταδίκασε την ένοπλη δράση της.[46] Ο κύριος λόγος ήταν η ανάληψη της αρχηγίας από τον Γεώργιο Γρίβα, τον οποίο τον έβλεπαν ως χίτη, φανατικό αντικομμουνιστή, σοβινιστή και συνεργάτη των ναζί στην Ελλάδα, κατά την περίοδο της Κατοχής.[47][48]

Το ΑΚΕΛ πάντως, εμπρός στον αγώνα της ΕΟΚΑ, είχε βρεθεί σε δίλημμα και, όποια απόφαση και να έπαιρνε, θα ήταν λανθασμένη. Εαν συμμετείχε στον αγώνα, τότε, σε περίπτωση επιτυχίας του, θα κηρυσσόταν παράνομο και επίσης θα έχανε τους Τουρκοκύπριους με τους οποίους είχε για χρόνια συνεργασία. Επιπλέον, θα έπρεπε να υποταχθεί στην εκκλησιαστική Εθναρχία, αν ήθελε να συμμετάσχει. Η άλλη επιλογή, να ιδρύσει ανταγωνιστική προς τον Γρίβα οργάνωση, θα οδηγούσε σε εμφυλιοπολεμικές καταστάσεις, όπως στην Ελλάδα. Η στάση αυτή του ΑΚΕΛ επηρρεάστηκε και από την ήττα του ΚΚΕ στον Εμφύλιο. Ο Εζεκίας Παπαϊωάννου, στα απομνημονεύματα του, γράφει μια περίεργη ιστορία: ένας άγνωστος επισκέπτης από την Ελλάδα, τον συνάντησε πριν ξεκινήσει ο Αγώνας. Του συστήθηκε ως πρώην μέλος του ΚΚΕ και πλέον αξιωματικός του Ελληνικού Στρατού. Του ζήτησε να κρατηθεί το ΑΚΕΛ μακρυά από τον αγώνα της ΕΟΚΑ. Παρόλο που ο Εζεκίας αντέτεινε πως το αντάρτικο δεν θα μπορούσε να ήταν νικηφόρο και χρειαζόταν ένα κίνημα λαϊκών μαζών, ακολούθησε τις συστάσεις του επισκέπτη κατά γράμμα. Η απόφαση πάντως του ΑΚΕΛ να κρατηθεί μακρυά από τον αγώνα της ΕΟΚΑ, το άφησε έκθετο στις κατηγορίες για προδοσία της εθνικής υπόθεσης. Ο Πλουτής Σέρβας και άλλα στελέχη, χαρακτήρισαν την απόφαση αυτή λανθασμένη.[49]

Επιπλέον, ο γ.γ. του ΑΚΕΛ, Εζεκίας Παπαϊωάννου, κατηγόρησε από τον κομματικό ραδιοσταθμό του ΚΚΕ, "Ελεύθερη Ελλάδα" την ΕΟΚΑ, τον αρχιεπίσκοπο Μακάριο και την ελληνική κυβέρνηση Παπάγου.[50]

Θα ακολουθήσουν ανακοινώσεις παρόμοιας ρητορικής από τις συντεχνιακές οργανώσεις του ΑΚΕΛ (ΠΕΟ) και τις εφημερίδες που εξέδιδε (Νέος Δημοκράτης).[51] Από το 1957, η απαξιωτική στάση του ΑΚΕΛ έναντι της ΕΟΚΑ αναθεωρήθηκε, κυρίως διότι ενδιάμεσα η οργάνωση είχε παρουσιάσει σοβαρή δράση και είχε αποκτήσει λαϊκή βάση.[52]

Τα επόμενα χρόνια, η αρχική στάση του κόμματος και του τότε ηγέτη του, Εζεκία Παπαϊωάννου, καθώς και οι απαξιωτικοί χαρακτηρισμοί έναντι της ΕΟΚΑ, επικρίθηκαν έντονα από στελέχη του ΑΚΕΛ (όπως οι Ανδρέας Ζιαρτίδης[53] και Ανδρέας Φάντης[54]) και ιστορικούς.[55][56], ενώ η ανακοίνωση χαρακτηρίστηκε από την Κ.Ε. του ΑΚΕΛ ως βιαστική και αψυχολόγητη.[57]

Αντίδραση Ζαχαριάδη του ΚΚΕ

Σε ραδιοφωνικό μήνυμα του ο γ.γ. του ΚΚΕ, Ν. Ζαχαριάδης στις 24/4/1955 αποκάλυψε ότι ο αρχηγός της ΕΟΚΑ ήταν ο Γεώργιος Γρίβας. [58]

Αντίδραση Τουρκοκύπριων

Από την πρώτη στιγμή, η τουρκοκυπριακή κοινότητα, με προεξάρχοντα τον γραμματέα του Τουρκοκυπριακού Εθνικού Κόμ­ματος, Φαζίλ Κιουτσούκ, τάχθηκε εναντίον της ΕΟΚΑ και στο ενδεχόμενο της Κύπρου με την Ελλάδα.[59]

Συνέχιση του Αγώνα

Μετά την 1η Απριλίου, ο αγώνας κατά της αποικιοκρατίας συνεχίστηκε τόσο με άλλες μικρότερης κλίμακας επίθεσης της ΕΟΚΑ, όσο και με διαδηλώσεις της νεολαίας[60] Υπήρχαν επίσης και δραματικές πολιτικές εξελίξεις, όπως η σύγκληση Τριμερούς διάσκεψης στο Λονδίνο, από την Αγγλία, η οποία έθετε ξανά την Τουρκία στο τραπέζι των συνομιλιών για το Κυπριακό.[61]

Οι πρώτες επιθέσεις έδειξαν πως, πέραν του Αυξεντίου, οι υπόλοιποι επικεφαλής της ΕΟΚΑ ήταν ακατάλληλοι για τη διεξαγωγή ανταρτικού αγώνα.[62] Ωστόσο, τον Μάιο του ίδιου έτους αφίχθη από την Ελλάδα ομάδα οκτώ Κυπρίων φοιτητών, οι οποίοι το προηγούμενο διάστημα βρίσκονταν στην Κρήτη, όπου είχαν εκπαιδευτεί στον ανταρτοπόλεμο από τον Μανόλη Μπαντουβά[63] και τους άνδρες του, βετεράνους της μάχης της Κρήτης και της Εθνικής Αντίστασης. Επρόκειτο για μέλη της οργάνωσης Κ.Α.Ρ.Η., η οποία έχοντας ίδιους στόχους με την ΕΟΚΑ, δέχτηκε τη συμπόρευση. Αμέσως ο Γρίβας ανέθεσε στους φοιτητές την αρχηγία ορεινών αντάρτικων ομάδων.[62]

Δράσεις ΕΟΚΑ και Νεολαίας

Ο Αγώνας της ΕΟΚΑ συνεχίστηκε μετά τις εκρήξεις με λιγότερο δραματικές δράσεις, πράγμα που ανάγκασε τον Γρίβα να διατάξει, «την εντατικοποίηση της δραστηριότητας, ειδικά εναντίον των προδοτών της αστυνομίας, χωρίς να έχει σημασία αν είναι Έλληνες ή Τούρκοι. Σχέδιο μου είναι να τρομοκρατηθεί η αστυνομία, έτσι ώστε να έχουμε μεγαλύτερη ελευθερία δράσης. [...] Θέλω να εντείνω τα τρομοκρατικά μέτρα»[64]

  • Στις 24 Μαΐου, έγινε στη Λευκωσία η πρώτη οργανωμένη μαχη­τική διαδήλωση της μαθητικής νεολαίας της ΕΟΚΑ. Σ' αυτή πήραν μέρος 700 περίπου μαθητές και μαθήτριες, που λιθοβόλησαν την αστυνομία, η οποία αιφνιδιάστηκε και αναγκάστηκε να ζητήσει στρα­τιωτικές ενισχύσεις.[65]
  • Στις 25 Μαΐου, τοποθετήθηκε ωρολογιακή βόμβα από τον Χαρίλαο Ξενοφώντος, μέλος της ομάδας του Μάρκου Δράκου, στο κινηματοθέατρο «Παλλάς» της Λευ­κωσίας, κάτω από το κάθισμα του Κυβερνήτη Άρμιτεϊτζ. Η έκρηξη έγινε λίγα λεπτά αφότου ο κυβερνή­της είχε αποχωρήσει. Ο δράστης συνελήφθη αργότερα, φυλακίστηκε στο κάστρο της Κερύνειας από όπου και απέδρασε αργότερα.[65][66]
  • Στις 16 Ιουνίου, ο Γρίβας διέταξε την εκτέλεση του αστυνομικού επιθεωρητή Κυριάκου Αριστοτέλους, ο οποίος εκτελέστηκε τελικά το επόμενο έτος.[67] Ο συγκεκριμένος είχε καθοριστική συμβολή στη σύλληψη επιφανών στελεχών της ΕΟΚΑ στη Λευκωσία και τον Στρόβολο.[68]
  • Στις 18 Ιουνίου, ένα μέλος της ΕΟΚΑ, έριξε χειροβομβίδα σε αγγλικό μπαρ. Δεν τραυματίστηκε κανένας καθώς εξερράγη πίσω από έναν καναπέ.[66]
  • Στις 19 Ιουνίου, έγινε δυναμιτιστική ενέργεια εναντίον του αστυ­νομικού σταθμού Αγίου Δομετίου, με καλά αποτελέσματα. Την ίδια μέρα εξερράγη ωρολογιακή βόμβα στο κεντρικό κτήριο της Αστυνο­μίας στη Λευκωσία, που δημιούργησε θύματα και μεγάλες υλικές ζη­μιές.[65]

Κατά την περίοδο των πέντε αυτών μηνών του 1955, σ' όλες τις πόλεις της Κύπρου, γίνονταν εκρήξεις και επιθέσεις εναντίον αστυ­νομικών σταθμών ή στρατιωτικών περιπόλων ή σπιτιών Αγγλων στρα­τιωτικών. Χρησιμοποιήθηκαν μάλιστα και χειροβομβίδες επιτόπιας κατασκευής, για τις οποίες ο Αρχηγός της Αστυνομίας, Ρόμπινς, είπε ότι είναι πολύ επικίνδυνες και ότι για πρώτη φορά χρησιμοποιήθηκαν στην Κύπρο. Σε δηλώσεις του σε δημοσιογράφους στις 20 Ιουνίου, ανέ­φερε ότι για την ΕΟΚΑ δεν ξέρει τίποτε και «δεν βρίσκεται στα ίχνη της».[65]

  • Στις 22 Ιουνίου, συνέβησαν τα δυο πιο κάτω γεγονότα: α) Έγινε η πρώτη επίθεση από ανταρτική ομάδα της ΕΟΚΑ, με επικεφαλής τον τομεάρχη Πιτσιλιάς Ρένο Κυριακίδη, εναντίον του αστυνομικού σταθμού Αμιάντου. Η επιχείρηση άφησε νεκρό τον λο­χία του σταθμού και έναν αστυνομικό τραυματισμένο. Οι άνδρες της ΕΟΚΑ πήραν από το σταθμό τέσσερα όπλα.[65]
  • Στις αρχές Ιουλίου και ενώ ενδιάμεσα Ελληνοκύπριοι αστυνομικοί είχαν πετύχει σημαντικά πλήγματα έναντι της οργάνωσης και είχαν ανακαλύψει δύο φορές τα κρησφύγετα του Γρίβα, ο αρχηγός της ΕΟΚΑ εξέδωσε προκήρυξη με την οποία προειδοποιούσε για επιθέσεις κατά αστυνομικών:

ΠΡΟΣ ΑΣΤΥΝΟΜΙΑΝ: Σας προειδοποίησα[...]Εκείνο που διεκήρυξα θα το ΕΚΤΕΛΕΣΩ ΚΑΤΑ ΓΡΑΜΜΑ.[...]Έδωσα διαταγήν: Όστις προβάλλει αντίστασιν εις τους Κυπρίους πατριώτας να ΕΚΤΕΛΗΤΑΙ. Όστις θελήσει να ερευνήση και να συλλάβη Κυπρίους πατριώτας να ΠΥΡΟΒΟΛΗΤΑΙ. ΟΥΔΕΙΣ ΕΧΕΙ ΝΑ ΠΑΘΗ ΤΙΠΟΤΕ ΕΦΟΣΟΝ ΔΕΝ ΠΑΡΑΚΩΛΥΕΙ ΤΟ ΕΡΓΟΝ ΜΑΣ"[69]

  • Στις 3 Σεπτεμβρίου, μια ομάδα της ΕΟΚΑ με επικεφαλής τον Αντώνη Παπαδόπουλο, ύστερα από επίθεση της στον αστυνομικό σταθμό Παραλιμνίου και εξουδετέρωση των αστυνομικών, αποκόμισε όπλα και πυρομαχικά.[65]
  • Στις 17 Σεπτεμβρίου, κατά τους εορτασμούς της επετείου της Μάχης της Αγγλίας, και στο πλαίσιο πολυπληθούς διαδήλωσης στην πλατεία Μεταξά (σημερινή πλατεία Ελευθερίας) της Λευκωσίας, διαδηλωτές επιτέθηκαν κατά στρατιωτικών.[65] Επιπλέον, ομάδα νεαρών διαδηλωτών προκάλεσε σοβαρές καταστροφές στο Βρετανικό Ινστιτούτο και κυρίως στη - σύμφωνα με εκτιμήσεις - σημαντικότερη αγγλόγλωσση βιβλιοθήκη της Μέσης Ανατολής που στεγαζόταν εκεί.[70]
  • Στις 22 Σεπτεμβρίου, έγινε επίθεση από ομάδα μελών της ΕΟ­ΚΑ Πιτσιλιάς στο μεταλλείο Μιτσερού. Αφαιρέθηκαν 1.500 ράβδοι δυ­ναμίτιδας και 50 οκάδες πυραγωγού σχοινιού. [65]
  • Ο Γρίβας οργάνωσε πενταμελή ομάδα εκτελεστών με επικεφαλής τον 25χρονο τότε Πολύκαρπο Γιωρκάτζη. Ανάμεσα τους ήταν και ο Μιχαλάκης Καραολής. Ο πρώτος αστυνομικός που θανατώθηκε ήταν ένας ελληνοκύπριος χωροφύλακας 21 ετών,ο Μιχάλης Ζαβρός, αν και είναι αμφίβολο αν ήταν θύμα αυτής της συγκεκριμένης ομάδας. Το πρώτο επιβεβαιωμένο θύμα ήταν ο Ηρόδοτος Πουλλής του Ειδικού κλάδου, υφιστάμενου δηλαδή του Αριστοτέλους.[71]. Ο Πουλλής εκτελέστηκε δημόσια, έξω από τον κινηματογράφο Αλάμπρα, όταν η ομάδα του Γιωρκάτζη τον πλησίασε από πίσω και τον πυροβόλησε πολλές φορές- αν και μόνο 3 τραύματα βρέθηκαν στο νεκρό του σώμα, πράγμα που δείχνει την απειρία της ομάδας. Παρόλο που υπήρχαν δεκάδες μάρτυρες, μόνο 3 Τουρκοκύπριοι αστυνομικοί αναγνώρισαν τον Καραολή ως δράστη, όταν συνελήφθη μερικές μέρες αργότερα.[72]

Οι καταστροφές στο Βρετανικό Ινστιτούτο ήταν η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι για τον μετριοπαθή κυβερνήτη Αρμιτέιτζ. Στις 23 Σεπτεμβρίου του ανακοινώθηκε η απομάκρυνσή του από την Κύπρο και η μετάθεσή του στο Μαλάουι[73].

Αναδιάρθρωση των βρετανικών μονάδων ασφαλείας

Όταν η ΕΟΚΑ επιχείρησε το πρώτο κτύπημα, οι αγγλικές στρατιωτικές δυνάμεις μεταφέρονταν ακόμα από το Σουέζ, ενώ οι υποδομές στις βάσεις Ακρωτηρίου και Δεκέλιας δεν είχαν ολοκληρωθεί ακόμη. Η αστυνομική δύναμη της Βρετανίας περιλάμβανε 1.397 αστυνομικούς (850 Ελληνοκύπριοι, 508 Τουρκοκύπριοι και 28 Βρετανοί) οι οποίοι λάμβαναν γενικά χαμηλό μισθό. Επίσης, υπήρχαν 106 αστυνομικά τμήματα σε όλο το νησί. Η αστυνομία διέθετε 5 επιβατικά αυτοκίνητα, 13 τζίπ τύπου Λαντ Ροβερ, 15 φορτηγά, 20 μοτοσυκλέτες και 6 μικρά φορτηγάκια.[74]

Μέσα σε λίγο χρονικό διάστημα, αποδείχτηκε πως οι βρετανικές δυνάμεις χρειάζονταν αναβάθμιση. Οι οργανικές θέσεις αυξήθηκαν από 1.414 το 1954 σε 3.435, στα τέλη του 1955, ωστόσο οι πραγματικοί αριθμοί των αστυνομικών που υπηρετούσαν έμειναν χαμηλά. Ιδρύθηκε Ειδική Χωροφυλακή (Special Constabulary) από υπάλληλους της αποικιακής διοίκησης. Στα τέλη του 1955, υπηρετούσαν 750 άνδρες, οι περισσότεροι Τουρκοκύπριοι. Τον Αύγουστο του 1955 επίσης, δημιουργήθηκε η Επικουρική Αστυνομική Δύναμη (Auxiliary Police Force). Τα κτυπήματα και οι δολοφονίες της ΕΟΚΑ αποθάρρυναν τους Έλληνοκύπριους στο να υποβάλλουν αίτηση ένταξης. Τον Σεπτέμβριο του 1956 σχηματίστηκε μια επιπλέον παραστρατιωτική Εφεδρική Κινητή Μονάδα (Mobile Reserve Unit). Η μονάδα αυτή είχε ανώτερους αξιωματικούς Αγγλους με υπηρεσία στην Κένυα και Μαλαισία, και αποτελούνταν αποκλειστικά από Τουρκοκύπριους.[75]

Β' Περίοδος: Έλευση Χάρτιγνκ έως εξορία Μακαρίου

Η άφιξη Χάρτινγκ και το ομώνυμο σχέδιο

 
Ο κυβερνήτης Τζων Χάρτινγκ

Τον Οκτώβριο του 1955, ο μέχρι τότε Άγγλος Κυβερνήτης, Ρόμπερτ Αρμιτέιτζ, αντικαταστάθηκε από τον στρατάρχη σερ Τζων Χάρντινγκ με διευρυμένες πολιτικές και στρατιωτικές εξουσίες. Ο νέος Κυβερνήτης πέρα από την πολιτική διοίκηση αναλάμβανε και αρχηγός των στρατιωτικών δυνάμεων στο νησί. Ο Χάρτινγκ, είχε διαπρέψει στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, στη συνέχεια είχε υπηρετήσει σε καίριες θέσεις του βρετανικού αυτοκρατορικού στρατού και είχε συντρίψει δύο χρόνια προηγουμένως το ένοπλο εθνικιστικό κίνημα Μάου Μάου των Κικούγιου στην Κένυα.[76] Οι οδηγίες του Χάρτινγκ ήταν μάλλον ασαφείς, αλλά έπρεπε να παραχωρήσει αυτοκυβέρνηση και να διατηρήσει την Κύπρο στη Βρετανική κυριαρχία.[77].

Tην περίοοδο αυτή η ΕΟΚΑ, συμφωνα με τον ιστορικό David French, ασκησε δυο παραλληλες τρομοκρατικές στρατηγικές. Απο την μια στόχευε τις δυναμεις και τα σύμβολα της βρετανικής αυτοκρατορίας, από την άλλη προσπάθησε να τρομοκρατήσει τον πληθυσμό των Ελληνοκυπρίων που δεν συμφωνούσε με τους στόχους της. [78]

Με την ανάληψη καθηκόντων, ο Χάρτινγκ ξεκίνησε κύκλο συνομιλιών με τον Μακάριο. Με τη λήξη των συνομιλιών Μακαρίου - Χάρτινγκ, στις 29 Ιανουαρίου 1956, ο Χάρτιγκ υπέβαλε διάγραμμα λύσης, που έμεινε γνωστό ως Προτάσεις ή Σχέδιο Χάρτινγκ. Αυτό προέβλεπε καθεστώς αποικίας του στέμματος με ευρεία αυτοδιοίκηση. [76]

Πριν αποφασίσει ο Μακάριος, συνάντησε τον Γρίβα, στη Μονή Κύκκου, και τον ενημέρωσε. Ο Γρίβας, παρόλο που εξέφρασε αντιρρήσεις, ανακοίνωσε στους αντάρτες που ήταν μαζί του πως ο αγώνας τους τελείωνε. Έβγαλαν όλοι μαζί και μια αναμνηστική φωτογραφία. Όμως οι μητροπολίτες της Εθναρχίας διαφώνησαν με την προτεινόμενη αναμονή 7-9 χρόνων για ικανοποίηση του αιτήματος της αυτοδιάθεσης. [76][79]

Για τον τελικό διακανονισμό έφθασε στην Κύπρο ο υπουργός αποικιών Άλαν Λένοξ Μπόυντ. Την ώρα της συνάντησης του Άγγλου υπουργού με τον Αρχιεπίσκοπο στη Λευκωσία, η πόλη συγκλονίσθηκε από τις διαδοχικές εκρήξεις 19 βομβών. Ο Μακάριος παρά το βαρύ κλίμα ζήτησε από τον Άγγλο υπουργό κάποιες διευκρινίσεις, αλλά εκείνος εκνευρισμένος από την ενέργεια της ΕΟΚΑ προτίμησε τη διακοπή των συνομιλιών του από την Κύπρο.[76] Αναχώρησε από τον χώρο των συνομιλιών ευχόμενος στον Μακάριο «Ο Θεός ας σώζει τον λαό σου».[76] Στις 9 Μαρτίου 1956 ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος συνελήφθη στο αεροδρόμιο Λευκωσίας, από το οποίο θα μετέβαινε στην Αθήνα για συνομιλίες με την Ελληνική Κυβέρνηση και, μαζί με άλλους τρεις ηγέτες των Ελληνοκυπρίων, εξορίστηκε στις Σεϋχέλλες.[80]

Δράση της ΕΟΚΑ

Σκοπός του Χάρντινγκ ήταν να νικήσει στρατιωτικά την ΕΟΚΑ. Μέχρι τον Δεκέμβριο του 1955, κατάφερε να έχει στην Κύπρο 3 φημισμένα αγγλικά τάγματα, τους Γκόρντον Χαϊλάντερς, τους Ρόγιαλ Νόρφολκς και το Σύνταγμα Μίντλσεξ, καθώς και τους Royal Marines. Στις 26 Νοεμβρίου κήρυξε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης και εξέδωσε συνολικά 76 νόμους, από τους οποίους το αυστηρότερο μέτρο ήταν η εφαρμογή της θανατικής ποινής. Ιδιαιτέρως ταπεινωτικός ήταν ο νόμος του μαστιγώματος για τους ανήλικους κάτω των 18 ετών.[81]

Κατά την περίοδο των συνομιλιών Μακαρίου-Χάρτινγκ η δράση της ΕΟΚΑ συνεχίστηκε κυρίως στα βουνά της Κύπρου.

  • Στις 4 Οκτωβρίου η ομάδα του Γρηγόρη Αυξεντίου επιτέθηκε στον αστυνομικό σταθμό Λευκονοίκου και αφαίρεσε 11 όπλα. Οι αστυνομικοί υπηρεσίας δεν αμύνθηκαν.[82][83]
  • Στις 20 Οκτωβρίου ομάδα υπό τον Γιώργο Μάτση, ύστερα από επιδρομή σε στρατιωτική αποθήκη της Αμμοχώστου, πήρε 16 όπλα, 6 όλμους 4 μπαζούκας και άλλα πολεμοφόδια.[82][84]
  • Στις 28 Οκτωβρίου, παρά την απαγόρευση για εορτασμό της 28ης Οκτωβρίου από τον Χάρντινγκ, εορτασμοί πραγματοποιήθηκαν, γεγονός που οδήγησε σε συλλήψεις. [84]
  • Στις 18 Νοεμβρίου, ο Γρίβας διέταξε την έναρξη της επιχείρησης «Προς την Νίκην» και εξερράγησαν 50 βόμβες σε 30 επιθέσεις.[85]
  • Στις 18 Νοεμβρίου 1955, ανταρτική ομάδα, υπό τον Ρένο Κυριακίδη, επιτέθηκε στη φρουρά του μεταλλείου Μιτσερού, αφήνοντας πίσω νεκρούς φρουρούς.[86] Συνολικά απεκόμισαν 1.500 μασούρια δυναμίτη, 600 πυροκροτητές και 3.000 γιάρδες φιτίλι.[83]
  • Τη νύκτα της 21ης προς την 22α Νοεμβρίου, αντάρτες της ΕΟΚΑ επιτέθηκαν στη στρατιωτική φρουρά στο μεταλλείο του Αμιάντου.[86]
  • Στις 23 Νοεμβρίου στήθηκε ενέδρα από αντάρτες, σε δύο στρατιωτικά αυτοκίνητα στο δρόμο Κυπερούντας – Χανδριών. Ένα αυτοκίνητο κατέπεσε σε γκρεμό. Οι Άγγλοι είχαν δύο νεκρούς και δύο τραυματίες. Η ενέδρα αυτή έμεινε γνωστή ως η μάχη του Πεύκου.[80][87] Μετά τους Αγγλους νεκρούς, ο Χάρτιγκ, στις 26 Νοεμβρίου 1955 κήρυξε την Κύπρο σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης.[80][87]
  • Στις 26 Νοεμβρίου, έγινε επίθεση στον ετήσιο χορό των Καληδόνιων των Άγγλων στο Λήδρα Παλλάς. Στόχος ήταν ο Χάρντιγκ, ο οποίος όμως δεν είχε παραστεί εκείνη τη βραδιά - όμως του είχαν κρατήσει τραπέζι. Ένας υπάλληλος του ξενοδοχείου, ο Γιάννης Παφίτης, είχε περάσει στο ξενοδοχείο δυο χειροβομβίδες. Οταν ξεκίνησε ο χορός, διέκοψε το ρεύμα, πέταξε τις χειροβομβίδες προς το μέρος του τραπεζιού του κυβερνήτη και τραυματίστηκαν ελαφρά ορισμένοι καλεσμένοι. Ο Γιάννης Παφίτης, παρότι συνελήφθη, αφέθηκε ελεύθερος χωρίς υποψίες, μετά την ανάκριση. [88]
  • Στις 28 Νοεμβρίου, μασκοφόρος προσπάθησε να εκτελέσει τη μαία Αριάδνη Κωνσταντίνου, επειδή ο ραδιοφωνικός σταθμός Αθηνών την κατηγόρησε οτι καταχράστηκε λεφτά της ΕΟΚΑ. Μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο Λευκωσίας, όπου έγινε ξανά απόπειρα εναντίον της στις 4 Ιανουαρίου, από την οποία πάλι κατάφερε να γλυτώσει. [89]
  • Τον Νοέμβριο και Δεκέμβριο 1955,[Σημ 1] έδρασε η ομάδα του Ησύχιου Σοφοκλέους. Τον Νοέμβριο, επιτέθηκε η ομάδα του σε περίπολο 4 Άγγλων στρατιωτών, σκοτώνοντας τον ένα, και τον Δεκέμβριο σε ομάδα 2 στρατιωτών, σκοτώνοντας πάλι ένα. Επόμενος στόχος ήταν ο ξενοδόχος Σάββας Ποράκης, για τον οποίο υπήρχαν υποψίες πως ήταν πληροφοριοδότης των Βρετανών. Οι άνδρες της ΕΟΚΑ έκαναν έφοδο στο ξενοδοχείο του, καθώς δειπνούσε με τον γαμπρό του, Τσαρλς Γουΐλιαμς, ο οποίος ήταν αξιωματικός της αστυνομίας.[90]
  • Στις 4 Δεκεμβρίου, νεολαίοι έθεσαν πυρκαγιά στο ταχυδρομείο Λευκονίκου. Ο Χάρντινγκ επέβαλε πρόστιμο δύο χιλιάδων λιρών σε όλο το χωριό, ακόμη και στους Τουρκοκύπριους. [91]
  • Στις 5 Δεκεμβρίου 1955, η ΕΟΚΑ πραγματοποίησε ενέδρα στην περιοχή Κόκκινο Φανάρι, μεταξύ Aμυάντου και Τροόδους. Οι Άγγλοι είχαν νεκρούς και τραυματίες. Επίσης ανατίναξε τον υποσταθμό της Αρχής Ηλεκτρισμού στον Καρβουνά.
  • Στις 6 Δεκεμβρίου 1955, ομάδα της ΕΟΚΑ από 21 άτομα με επικεφαλής τον Θάσο Σοφοκλέους επιτέθηκε στις 10 μ.μ. εναντίον του στρατοπέδου Αγίου Αμβροσίου της Κερύνειας.
  • Η μάχη στα Σπήλια έγινε στις 11 Δεκεμβρίου κοντά στα Σπήλια, όπου ήταν τα λημέρια της ΕΟΚΑ. Εκεί βρίσκονταν ο Γρίβας, ο Αυξεντίου και άλλοι αγωνιστές. Οι Άγγλοι στρατιώτες προχωρούσαν από δύο διαφορετικές κατευθύνσεις, για να περικυκλώσουν τους αγωνιστές. Ο Αυξεντίου, που με τρεις άλλους επιτηρούσε την περιοχή, πυροβόλησε και προς τις δύο κατευθύνσεις των Άγγλων. Επειδή επικρατούσε πυκνή ομίχλη, οι Άγγλοι και των δυο ομάδων νόμισαν ότι πυροβολούνται από μέλη της ΕΟΚΑ, οπότε για αρκετή ώρα αλληλοπυροβολήθηκαν, με αποτέλεσμα να τραυματιστούν ελαφρά ορισμένοι στρατιώτες.[92]
  • Στις 15 Δεκεμβρίου η ομάδα του Μάρκου Δράκου πραγματοποίησε αποτυχημένη ενέδρα κατά στρατιωτικού τζιπ στην τοποθεσία Μερσινάκι, κοντά στους αρχαίους Σόλους. Από τη συμπλοκή σκοτώθηκε ένας Βρετανός, ωστόσο από την άλλη πλευρά σκοτώθηκε ο Χαράλαμπος Μούσκος και αιχμαλωτίστηκαν οι Ανδρέας Ζάκος και Χαρίλαος Μιχαήλ (αργότερα αμφότεροι απαγχονίστηκαν), ενώ ο Μάρκος Δράκος διέφυγε τραυματίας. Η κηδεία του Μούσκου έγινε στη Λευκωσία παρουσία πλήθους κόσμου, ενώ τη νεκρώσιμη ακολουθία έψαλε ο αρχιεπίσκοπος Μακάριος, ο οποίος ήταν συγγενής του νεκρού. Παράλληλα, έλαβε χώρα και ρίψη δακρυγόνων από πλευράς αστυνομίας, η οποία κατά τον Ρίχτερ οφείλεται σε κακή εκτίμηση των αρχών.[93]
  • Στις 16 Δεκεμβρίου 1955, 12 μέλη της ΕΟΚΑ, με επικεφαλής τον Λοΐζο Χατζηλοΐζου, περικύκλωσαν τον αστυνομικό σταθμό της Γιαλούσας, που ήταν ενισχυμένος με 25 περίπου στρατιώτες. Ακολούθησε μάχη 15 λεπτών, στην οποία σκοτώθηκε Άγγλος υπολοχαγός.
  • Στις 12 Ιανουαρίου 1956, νεαρός στη Λάρνακα έριξε χειροβομβίδα στο σπίτι Άγγλου λοχία. Εκείνη την ώρα η γυναίκα του έβαζε τα παιδιά για ύπνο, και έπεσε επάνω τους για να τα προστατέψει. Τραυματίστηκε από την έκρηξη και το πόδι της ακρωτηριάστηκε. [94]
  • Στις 11 Φεβρουαρίου, στη Μονή Χρυσορρογιάτισσας, δυο μασκοφόροι εκτέλεσαν τον ηγούμενο Επιφάνειο Γεωργιάδη, με την ψευδή κατηγορία ότι ήταν προδότης.[95]

Ίδρυση της τουρκοκυπριακής οργάνωση Volkan (μετέπειτα TMT)

Ενώ ο αγώνας της ΕΟΚΑ βρισκόταν σε εξέλιξη, Τουρκοκύπριοι εθνικιστές ίδρυσαν την οργάνωση Βολκάν (τουρκ: Volkan) για την αντιμετώπιση της ελληνοκυπριακής οργάνωσης. Η ημερομηνία ίδρυσης της Βολκάν δεν είναι σαφής, με ορισμένες πηγές να αναφέρουν τον Σεπτέμβριο του 1955 και άλλες το 1956[96]. Την ίδια περίοδο δημιουργήθηκαν και άλλες αντίστοιχες οργανώσεις, οι οποίες στην πορεία προσχώρησαν στη Βολκάν[96][97].

Από την Εξορία του Μακαρίου εώς την Απελευθέρωση του (Μάρτιος 1956-Μάρτιος 1957)

Mετά την εξορία του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου στις Σεϋχέλες, η ΕΟΚΑ ανέπτυξε εντονότερη δράση εναντίον των Άγγλων. O Χάρτινγκ επέβαλε στρατοκρατία, οι έρευνες στα βουνά του Τροόδους εντάθηκαν και ξεκίνησαν οι απαγχονισμοί. Ο Γρίβας αποφάσισε τότε να έρθει και να εγκατασταθεί στη Λεμεσό, απ' όπου διεύθυνε τον Αγώνα μέχρι τη λήξη του. Παράλληλα με τις στρατιωτικές επιχειρήσεις τους, οι Άγγλοι επεδίωξαν λύσουν το Κυπριακό πρόβλημα με την εφαρμογή συντάγματος αυτοκυβέρνησης του κυπριακού λαού.

Απαγχονισμοί

 
Ανδριάντας του Ιάκωβου Πατάτσου στη Λευκωσία.

Η επιβολή θανατικών ποινών έφερε πίεση στην Αγγλία από την Ελλάδα, την αριστερή αντιπολίτευση στη Βρετανία κ.α. (π.χ. την Αμερικάνικη Εργατική Ομοσπονδία που έκανε έκκληση ματαίωσης των εκτελέσεων). Ο Χάρντινγκ ήταν υποστηρικτής αυτής της πρακτικής διότι θεωρούσε πως η όποια επιείκεια θα ήταν προς όφελος της ΕΟΚΑ και θα επηρέαζε αρνητικά την ψυχολογία των ανδρών των δυνάμεων ασφαλείας.[98]. Στις 7 Μαϊου αποφασίστηκε η θανατική ποινή στους Μιχαλάκη Καραολή και Ανδρέα Δημητρίου. Ο Καραολής είχε καταδικαστεί για τον φόνο αστυνομικού. Ο Δημητρίου, στις 24 Νοεμβρίου 1955, είχε πυροβολήσει χωρίς όμως να πετύχει, έναν Άγγλο που ζούσε στην Αμμόχωστο. Σύμφωνα με τους νέους κανόνες του Χάρντινγκ, η απλή οπλοκατοχή επέφερε τη θανατική ποινή. [99]

Την παραμονή των εκτελέσεων, οργανώθηκαν ογκώδεις διαδηλώσεις σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη. Μετά τη λήξη της διαδήλωσης στην ελληνική πρωτεύουσα, ξέσπασαν σφοδρές συγκρούσεις κοντά στη βρετανική πρεσβεία ανάμεσα σε διαδηλωτές και αστυνομικές δυνάμεις. Ο απολογισμός των συγκρούσεων ήταν 4 νεκροί (3 διαδηλωτές και ένας αστυνομικός), καθώς και εκατοντάδες τραυματίες.[99]

Στις 10 Μαΐου, οι Βρετανοί προχώρησαν στον απαγχονισμό των δυο νεαρών. Συνολικά απαγχονίσθηκαν 9 αγωνιστές της ΕΟΚΑ. Ήταν οι Μιχαήλ Καραολής και Ανδρέας Δημητρίου (10 Μαΐου 1956), Ανδρέας Ζάκος, Ιάκωβος Πατάτσος και Χαρίλαος Μιχαήλ (9 Αυγούστου 1956), Μιχάλης Κουτσόφτας, Στέλιος Μαυρομμάτης και Ανδρέας Παναγίδης (21 Σεπτεμβρίου 1956) και Ευαγόρας Παλληκαρίδης (14 Μαρτίου 1957). Όλοι θάφτηκαν στις Κεντρικές Φυλακές, για να μην προκληθούν διαδηλώσεις κατά την ταφή τους.

Αντίποινα για την εκτέλεση Καραολή-Δημητρίου

Στις 16 Μαΐου, ομάδα τριών ανδρών που ανήκαν στην ΕΟΚΑ Παλιομέτοχου[100], προσποιούμενοι τους αγρότες, πλησίασαν στρατιωτικές εγκαταστάσεις και άνοιξαν πυρ κατά δυο ανδρών της RAF, σκοτώνοντας τον έναν. Συνελήφθησαν για την επίθεση οι Μιχαήλ Κουτσόφτας, Ανδρέας Παναγίδης και Παρασκευάς Χοιροπούλης εκ των οποίων οι δυο πρώτοι καταδικάστηκαν σε θάνατο, ενώ ο τρίτος απέφυγε τη θανατική ποινή λόγω ηλικίας.[101] Ακόμη, πραγματοποιήθηκαν επιθέσεις σε Κερύνεια, Λεμεσό, Λάρνακα, Πάφο, Παλαιχώρι κ.α. που προκάλεσαν κυρίως υλικές ζημιές και τον τραυματισμό ορισμένων Βρετανών στρατιωτών.[100]

Δράση ΕΟΚΑ και διώξεις των Άγγλων

  • Στα μέσα Ιανουαρίου, οι άνδρες της ΕΟΚΑ επιτέθηκαν σε αστυνομικούς σταθμούς που είχαν συλλέξει τα κυνηγετικά τυφέκια του νησιού. Συνολικά, στους σταθμούς είχαν συγκεντρωθεί 10.302 όπλα, από τα οποία η ΕΟΚΑ απέσπασε περί τα 800. Τα όπλα είχαν μεν χαμηλό βεληνεκές αλλά ο ίδιος ο Γρίβας τόνισε πως μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε νυκτερινές επιθέσεις καθώς και για την εκτέλεση προδοτών.[102]
  • Στις 16 Ιανουαρίου ο Γρίβας κάλεσε τους μαθητές και νεολαίους να οργανώσουν επιθετικές διαδηλώσεις, και αυτοί ανταποκρίθηκαν με ενθουσιασμό. Η κυβέρνηση έκλεισε τα σχολεία αλλά τα χτυπήματα συνεχίστηκαν. Ο Χάρντινγκ ενεπλάκη στον "πόλεμο της σημαίας"- οι μαθητές ανέβαζαν τις ελληνικές σημαίες στα σχολεία της Κύπρου και οι αστυνομικοί έτρεχαν να τις κατεβάσουν. [103]
  • Στις 14 Μαρτίου εκτελέστηκε στη Λευκωσία ένας Βρετανός λοχίας,[104] ενώ τέσσερις μέρες αργότερα δολοφονήθηκε ο τυπογράφος της Times of Cyprus Μανόλης Πιερίδης. Η εκτέλεση έγινε στην εκκλησία Αγίου Γεωργίου Κυθραίας, ενώ το θύμα έψελνε στη λειτουργία παρουσία δύο εκ των παιδιών του.[105] Η ενέργεια επικρίθηκε από εκκλησιαστικούς κύκλους, ενώ η ΕΟΚΑ με προκήρυξή της ισχυρίστηκε πως ο θάνατος του Πιερίδη οφειλόταν σε ενέργεια των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών.[106]
  • Στις 20 Μαρτίου έγινε η απόπειρα δολοφονίας του Χάρντινγκ. Ο Νεόφυτος Σοφοκλέους, μέλος του υπηρετικού προσωπικού στο Κυβερνείο, παρέλαβε από ομάδα εκτελέσεων της Λευκωσίας ωρολογιακή βόμβα. Κατάφερε να περάσει από τους φρουρούς και να τοποθετήσει τη βόμβα κάτω από το κρεβάτι του Χάρντινγκ. Η βόμβα δεν έσκασε επειδή το βράδυ είχε χαμηλή θερμοκρασία και ο μηχανισμός ανακαλύφθηκε την επόμενη μέρα. Την επομένη απολύθηκε όλο το ελληνικό προσωπικό του Κυβερνείου και ο Σοφοκλέους επικηρύχθηκε με 12 χιλιάδες δολάρια.[107]
  • Την 1η Απριλίου 1956 εκτελέστηκε ο Άγγλος Τζ.Σ. Κουκ ο οποίος είχε φτάσει πριν από δύο μέρες στην Κύπρο, για να δουλέψει στη στρατιωτική βάση της Επισκοπής. Κατά τον Ρίχτερ οι εκτελεστές επέλεγαν τους στόχους τους με κριτήριο το μικρότερο δυνατό ρίσκο.[106]
  • Στις 15 Απριλίου εκτελέστηκε ο αστυνομικός διευθυντής Κυριάκος Αριστοτέλους, ο οποίος το καλοκαίρι του 1955 είχε καθοριστική συμβολή στις συλλήψεις των σημαντικότερων στελεχών του τομέα Λευκωσίας της ΕΟΚΑ, απειλώντας με σύλληψη και τον ίδιο τον Γρίβα.[108] Η εκτέλεση πραγματοποιήθηκε στο νοσοκομείο όπου γέννησε η γυναίκα του, με αποτέλεσμα να προκληθούν αντιδράσεις στην κοινή γνώμη. Από την πλευρά του ο Γρίβας απάντησε με προκήρυξη κάνοντας λόγω περί ανόητων συναισθηματισμών και τονίζοντας πως είχε δώσει διαταγή για εξόντωση των προδοτών.[109]
  • Στις 3 Ιουνίου, δύο στρατιώτες μαζί με τον δεκαοκτάχρονο γιο συναδέλφου τους δέχτηκαν επίθεση από δύο άνδρες της ΕΟΚΑ, ενώ επέστρεφαν από παραθερισμό στη θαλάσσια περιοχή κοντά στη βάση της Δεκέλειας. Από την επίθεση σκοτώθηκε ο ένας στρατιώτης και τραυματίστηκε βαριά ο δεκαοκτάχρονος.[110]
  • Στις 16 Ιουνίου, εκτελεστές της ΕΟΚΑ πέταξαν χειροβομβίδα σε εστιατόριο. Ανάμεσα στα θύματα ήταν ο Αμερικάνος υποπρόξενος - και πράκτορας της CIA[111] - Γουίλιαμ Μπότελερ, γεγονός που ανάγκασε τον Γρίβα να ζητήσει συγνώμη, συνιστώντας παράλληλα στους αλλοδαπούς της Κύπρου να αποφεύγουν μέρη στα οποία σύχναζαν Άγγλοι.[112]
  • Στις 25 Ιουνίου, μέλη της ΕΟΚΑ εκτέλεσαν τον Μαλτέζο Μπονίτσι Μομπάλντα, ο οποίος ήταν μέλος της ειδικής αστυνομίας. Οι κοινές φωτογραφίες της σορού του Μομπάλντα με τη μνηστή του, αξιοποιήθηκαν από τις βρετανικές αρχές, οι οποίες μετέφεραν τη μνηστή στο Λονδίνο, όπου εκείνη μέσω ραδιοφώνου επιτέθηκε στον Γρίβα καλώντας τον «να εγκαταλείψει το μέχρι τότε ειρηνικό νησί».[110]
  • Στις 8 Ιουλίου, δολοφονήθηκε ο τελωνιακός υπάλληλος Κέιμπερρυ μαζί με τη γυναίκα του κατά τη διάρκεια πικ νικ στην Κερύνεια.[110]
  • Στις αρχές Αυγούστου, λίγο πριν την εκτέλεση τριών ανταρτών, (Αντρέα Ζάκου, Χαρίλαου Μιχαήλ, Ιάκωβου Πατάτσου), η ΕΟΚΑ ανακοίνωσε πως είχε απαγάγει ένα Άγγλο μυστικό πράκτορα τον οποίο θα εκτελούσε ως αντίποινα, αν προχωρούσαν οι Άγγλοι στον απαγχονισμό των μελών της. Όταν αποκαλύφθηκε πως ο Άγγλος πράκτορας ήταν 85χρονος δημόσιος υπάλληλος, ο Ζάκος έκανε δημόσια έκκληση προς τον Γρίβα, να αφήσει τον ηλικιωμένο Βρετανό ελεύθερο άνευ όρων.[110]
Επιχειρήσεις Άγγλων στα βουνά του Τροόδους

Τους επόμενους μήνες, Μάρτιο έως τον Ιούλιο του 1956, οι Άγγλοι διενήργησαν εκτεταμένες επιχειρήσεις για ανεύρεση του Γρίβα και εξάρθρωση της ΕΟΚΑ . Συνέλαβαν 3 αντάρτικες ομάδες, όμως ο Γρίβας διέφυγε της σύλληψης και μετεγκαταστάθηκε από την περιοχή Κύκκου στη Λεμεσό.[113]

Ton Μάιο 1956, οι Άγγλοι εξαπέλυσαν την επιχείρηση "Pepperpot" ("Πιπεριέρα") με 4-5 χιλιάδες άνδρες, καταδρομείς, ελικόπτερα και με επιπλέον βοήθεια της αστυνομίας. Πρώτα επιτέθηκαν στα υψώματα ανατολικά της Πόλης Χρυσοχούς και μετά στην περιοχή της Τυλληρίας και τον Κάμπο. Συνελήφθησαν 2 αρχηγοί τομέων και αρκετοί αντάρτες. Παρολίγο να αιχμαλωτιστεί και ο Γρίβας, ο οποίος κατάφερε δύσκολα να διαφύγει από τη δύσβατη περιοχή, και μάλιστα κινδύνεψε να σκοτωθεί όταν έπεσε σε ένα γκρεμό και πιάστηκε μόνο από ένα θάμνο μέχρι να έρθει βοήθεια. Τελικά έφτασε σε μια περιοχή όπου ονομάζεται Διπλή, και παρέμεινε για δυο εβδομάδες, μέχρι που ξεκίνησε άλλη επιχείρηση (η "Τυχερός Αλφόνσος") για να εντοπιστεί. Πάλι όμως κατάφερε να τους ξεφύγει.[114] Κατά την προσπάθεια διαφυγής του Γρίβα, οι άγγλοι έκαναν χρήση όλμων με αποτέλεσμα να ξεσπάσει μεγάλη πυρκαγιά στο δάσος. Η πυρκαγιά εξαπλώθηκε γιατί, για 17 ώρες, οι αγγλικές στρατιωτικές δυνάμεις δεν επέτρεπαν στους δασοπυροσβέστες να πλησιάσουν. Οι δυνατοί άνεμοι και το γεγονός ότι ήταν πευκόδασος, έκαναν τα πράγματα χειρότερα. Ο τελικός απολογισμός, σύμφωνα με επίσημες πηγές ήταν 21 νεκροί και 70 τραυματίες. Οι άγγλοι προσπάθησαν να μεταφέρουν την ευθύνη της πυρκαγιάς στους άντρες του Γρίβα, κάτι ομως που αποδείχθηκε αναληθές. [115]

Εκεχειρία από ΕΟΚΑ τον Αύγουστο του 1956, ο Χαρτινγκ καλεί για παράδοση

Στις 16 Αυγούστου 1956, ο Διγενής κυκλοφόρησε προκήρυξη, στην οποία δήλωνε ότι αναστέλλει τις επιχειρήσεις της ΕΟΚΑ, για να διευκολύνει την επανάληψη των διαπραγματεύσεων της Βρετανικής Κυβέρνησης με τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο.[116] Αυτό το έκανε μετά την έλευση στη Λευκωσία του νέου γενικού πρόξενου της Ελλάδας, Άγγελου Βλάχου.[117] Με την προκήρυξη εκεχειρίας από τον Γρίβα,επικτράτησε κλίμα ενθουσιασμού στην Κύπρο. [118]

Μετά την ανακοίνωση εκεχειρίας, ο Χάρτινγκ κάλεσε την ΕΟΚΑ να παραδοθεί. Ωστόσο ο Γρίβας αρνήθηκε, ενώ, την επόμενη μέρα, ένα γαϊδουράκι που έφερε πινακίδα «My Marshall, I surrender» αφέθηκε από τους αγωνιστές της ΕΟΚΑ να κυκλοφορεί στους δρόμους της Λευκωσίας.[119] Στις 29 Αυγούστου, μια έκρηξη βόμβας στη Λάρνακα σηματοδότησε τη λήξη της εκεχειρίας.[120]

Η μάχη του Νοσοκομείου Λευκωσίας
 
Μνημείο προς τιμήν των Κολοκάση και Νικολάου στο Γέρι Λευκωσίας.

Στις 31 Αυγούστου του 1956 πραγματοποιήθηκε επιχείρηση της ΕΟΚΑ για την απελευθέρωση του Πολύκαρπου Γιωρκάτζη ο οποίος, όντας κρατούμενος στις Κεντρικές Φυλακές Λευκωσίας, είχε μεταβεί για εξετάσεις στο Νοσοκομείο της πόλης. Επικεφαλής της επιχείρησης ήταν ο Νίκος Σαμψών, ο οποίος ηγήθηκε της τετραμελούς ομάδας που επιτέθηκε στους φρουρούς του Γιωρκάτζη. Η απόπειρα στέφθηκε με επιτυχία, καθώς ο Γιωρκάτζης κατάφερε να δραπετεύσει, ωστόσο από τη συμπλοκή σκοτώθηκαν δύο[121] μέλη της ΕΟΚΑ (οι Κυριάκος Κολοκάσης και Ιωνάς Νικολάου) και ένας ακόμη από τους επιτιθέμενους (Σ. Κυριάκου) αιχμαλωτίστηκε τραυματισμένος. Από την άλλη, σκοτώθηκε ένας Βρετανός φρουρός, ενώ από την ανταλλαγή πυροβολισμών έχασε τη ζωή του και ένας υπάλληλος του νοσοκομείου.[122]

Ακολούθησαν και άλλες δράσεις από την ΕΟΚΑ, όπως η επίθεση του αστυνομικού σταθμού Κερύνεια (8 Σεπτεμβρίου 1956), η απόδραση 7 κρατούμενων από τις φυλακές Κοκκινοτρεμυθιάς (13 Σεπτεμβρίου 1956) και η δολιοφθορά στην αεροπορική βάση Ακρωτηρίου (23 Σεπτεμβρίου 1956).[123]

Οι διώξεις κατά της ΕΟΚΑ εντάθηκαν τους επόμενους μήνες. Ωστόσο και η ΕΟΚΑ ενέτεινε τις επιθέσεις της σε αγγλικούς στρατιωτικούς στόχους.

Νέες επιχειρήσεις και νέος κύκλος βίας

Στις 8 Σεπτεμβρίου, δωδεκαμελής ομάδα μαθητών με αρχηγό τον Θάσο Σοφοκλέους προσέβαλε αστυνομικό τμήμα στην Κερύνεια: η ομάδα του Σοφοκλέους κατέλαβε προσωρινά το τμήμα και λαφυραγώγησε το οπλοστάσιο, ενώ από τη συμπλοκή τραυματίστηκαν δύο αντάρτες.[124] Ο Χάρντινγκ αποφάσισε να υιοθετήσει μια πιο σκληρή στάση εναντίον της ΕΟΚΑ.

Στις 22 Σεπτεμβρίου εκτελέστηκαν οι Στέλιος Μαυρομάτης, Μιχαήλ Κουτσόφτας και Ανδρέας Παναγίδης. Ο Γρίβας διέταξε αντίποινα. Ο απολογισμός ήταν 20 νεκροί: 10 Βρετανοί, 8 Έλληνες με την κατηγορία της προδοσίας και δύο Τούρκοι, σε συνολικά 285 επιθέσεις. Ο Νίκος Σαμψών εκτέλεσε στις 28 Σεπτεμβρίου έναν στρατιωτικό γιατρό και την ίδια μέρα επιτέθηκε με την ομάδα του σε τρεις Άγγλους αστυνομικούς στην οδό Λήδρας στην παλιά Λευκωσία, σκοτώνοντας τους 2 και τραυματίζοντας τον τρίτο.[125] Οι αρχές επέβαλαν κατ' οίκον περιορισμό στους κατοίκους, για οκτώ μέρες, υπό την απειλή πυροβολισμού των παραβατών, και υπέβαλλαν σε ταλαιπωρίες τους άρρενες κατοίκους. Από την άλλη, τα μέτρα των Βρετανών υπολογίζεται πως επηρέασαν οικονομικά περίπου 60.000 οικογένειες.[126]

Στις 10 Οκτωβρίου ξεκίνησε η επιχείρηση «Ξεφτέρι» στην οποία συμμετείχαν 3 χιλιάδες στρατιώτες, όπου σε κρησφύγετο εντός αγροικίας ανακάλυψαν τους Θάσο Σοφοκλέους, Φώτη Χριστοφή και ακόμη τέσσερα μέλη της ΕΟΚΑ. Παρόλο που η επιχείρηση είχε επιτυχία, οι Τουρκοκύπριοι αντέδρασαν για την κακομεταχείρισή που υπέστησαν ομοεθνείς τους από τις βρετανικές δυνάμεις, ενώ ο Κιουτσούκ δήλωσε πως δεν θα ανεχόταν συμπεριφορά έναντι των συμπατριωτών του, αντίστοιχη με αυτή έναντι των Ελληνοκυπρίων. [127]

Στις 23 Οκτωβρίου, σημειώθηκε στο Λευκόνοικο η πιο αιματηρή επίθεση του μήνα. Συγκεκριμένα, τοποθετήθηκε βόμβα σε βρύση κοντά σε χώρο άθλησης σκωτσέζικης μονάδας με επακόλουθο τον θάνατο δύο στρατιωτών και τον τραυματισμό αρκετών. Ακολούθως, η μονάδα προχώρησε σε βιαιοπραγίες και καταστροφές κατά των κατοίκων.[127] Συνολικά τον Οκτώβριο σκοτώθηκαν 20 άτομα σε 129 περιστατικά βίας.

O Νοέμβρης του 1956 έμεινε γνωστός ως «Μαύρος Νοέμβρης». Οι αλεξιπτωτιστές αποσύρθηκαν από τις επιχειρήσεις και από την ΕΟΚΑ σημειώθηκαν 416 επιθέσεις που στοίχισαν τη ζωή σε 15 στρατιώτες, 4 βρετανούς πολίτες, 10 Έλληνες και 1 Τούρκο αστυνομικό. Η ΕΟΚΑ είχε ξεκινήσει να χρησιμοποιεί ένα νέο όπλο, τις νάρκες εκτόξευσης θραυσμάτων και νάρκες εδάφους με πυροδότηση από μακριά. [128]. Ο Σαμψών εκτέλεσε ένα λοχία, δυο οπλισμένους άγγλους επιχειρηματίες και ένα γνωστό νεαρό δημοσιογράφο, τον Ανγκους ΜακΝτόναλντ- μετά από αυτό ο Γρίβας τον έπαυσε γιατί ο δημοσιογράφος ήταν άοπλος και φιλικά διακείμενος προς την ΕΟΚΑ. Στη Λεμεσό η ομάδα του Μιχαλάκη Θρασυβουλίδη σκότωσε 3 στρατιώτες και 1 αστυνομικό. Πάλι στη Λεμεσό, ένας άγγλος γιατρός πυροβολήθηκε καθώς εξέταζε ασθενή. Οι Βρετανοί που ζούσαν στην Κύπρο ξεκίνησαν να πουλούν τις περιουσίες τους και να φεύγουν. [129]

Ο Χάρντινγκ εισήγαγε πιο αυστηρούς νόμους, παρακωλύοντας τη δικαστική έρευνα παραπτωμάτων της αστυνομίας, ώστε να γίνουν πιο σκληρές οι ανακρίσεις. [130]. Αρκετοί νεαροί, προ του φάσματος της θανατικής ποινής, μιλούσαν στους ανακριτές. Προτού απολυθούν, έπρεπε να υπογράψουν πως οι ανακριτές τους φέρθηκαν καλά. Για να σβήσουν τα ίχνη της κακοποίησης, η περίοδος κράτησης επιμηκύνθηκε στις 28 ημέρες- όλο αυτό το διάστημα ο κρατούμενος ήταν σε απομόνωση και η οικογένειά του -ή ο συνήγορός του- δεν ήξερε που βρισκόταν. [131]

Οι νέοι νόμοι οδήγησαν σε επιτυχίες κατά της ΕΟΚΑ, όμως ο Γρίβας υποψιάστηκε πως ήταν προϊόν προδοσίας από το ΑΚΕΛ, στελέχη του οποίου είχαν απελευθερωθεί πρόσφατα. Γράφει πως η ΕΟΚΑ είχε 3 εχθρούς: τους Βρετανούς, τους κομμουνιστές και τους Τούρκους.[132] Ο αντιαποικιακός αγώνας της ΕΟΚΑ ξεκίνησε να λαμβάνει ενδοεμφυλιακά χαρακτηριστικά: σε 96 επιθέσεις τον επόμενο μήνα, από τα 15 θύματα, οι 13 ήταν Έλληνες και οι δύο Άγγλοι.[133] Οι επιθέσεις γινόντουσαν μπροστά στα βλέμματα του κόσμου για να εκφοβίσουν άλλους πιθανούς προδότες. Ο Γρίβας υποψιαζόταν για προδότη οποιονδήποτε συλλαμβανόταν, ακόμη και όσους δραπέτευαν γιατί μπορούσε να ήταν σκηνοθετημένη η απόδραση. Για όσους έφευγαν στο εξωτερικό, ο Γρίβας στοχοποιούσε την οικογένειά τους.[133]

Τον Ιανουάριο του 1957, οι Άγγλοι συνέλαβαν την ομάδα του Σαμψών, κατά τη διάρκεια εκτέλεσης. Ο Σαμψών διέφυγε, αλλά επειδή ένας από την ομάδα του μίλησε, κατάφεραν να τον ταυτοποιήσουν. Ο Σαμψών κατέφυγε αρχικά στη Μόρφου και αργότερα στο Δάλι. Άλλοι άνδρες του Σαμψών όμως, στη Λευκωσία συνέχισαν τη δράση σκοτώνοντας τρεις Βρετανούς (δύο πολίτες)[134] Τελικά όμως ο Σαμψών συνελήφθη και καταδικάστηκε σε θάνατο (γλύτωσε όμως από τα μέτρα αμνήστευσης που εξαγγέλθηκαν κατά την ανεξαρτησία της Κύπρου)[135]

Οι θάνατοι του Μάρκου Δράκου, Στυλιανού Λένα και Γρηγόρη Αυξεντίου

Στις 31 Δεκεμβρίου του 1956, βρετανική δύναμη στην οποία συμμετείχαν επίσης Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι, πραγματοποίησαν επιχείρηση στην περιοχή της Ζωοπηγής Λεμεσού εναντίον της ομάδας του Γρηγόρη Αυξεντίου, με αποτέλεσμα τον φόνο ενός αντάρτη[136]. Τον Ιανουάριο του 1957, κατά τη διάρκεια της επιχείρησης «Black Mac» αιχμαλωτίστηκε η ομάδα του Γιωρκάτζη, ωστόσο εκείνος ξέφυγε. Ακολούθως οι Βρετανοί ξεκίνησαν έρευνες για τον εντοπισμό των ανταρτών του Μάρκου Δράκου, κηρύσσοντας μεγάλες εκτάσεις σε «ζώνες θανάτου», εντός των οποίων πυροβολούσαν χωρίς προειδοποίηση. Εν τέλει ο Μάρκος Δράκος σκοτώθηκε σε συμπλοκή στις 19 Ιανουαρίου.[137]

Οι Άγγλοι εξάρθρωσαν την ομάδα του Κυριάκου Μάτση στην Πιτσιλιά και συνέλαβαν την ομάδα του Νίκου Σπανού στο Όμοδος. Στις 17 Φεβρουαρίου, τραυματίστηκε σοβαρά και απεβίωσε λίγες μέρες αργότερα ο υπαρχηγός της ΕΟΚΑ Στυλιανός Λένας. Η μόνη ομάδα ανταρτών που παρέμεινε στο Τρόοδος ήταν του Αυξεντίου. Η ομάδα του είχε κρυφτεί σε περιοχή κοντά στη Μονή Μαχαιρά. Μετά από προδοσία ενός συλληφθέντος της ομάδας στο Όμοδος και ενός βοσκού της περιοχής, οι Άγγλοι εντόπισαν το κρησφύγετο του Αυξεντίου. Ήταν μια καλά καμουφλαρισμένη τρύπα στο βουνό με ύψος 1,2 μέτρα, πλάτος 3 μέτρα και βάθος 2 μέτρα. Οι Άγγλοι ήταν τόσο σίγουροι για την επιτυχία τους, που κάλεσαν δημοσιογράφους να κινηματογραφήσουν την επιχείρηση. [138]

Στις 3 Μαρτίου 1957, Άγλλοι στρατιώτες, περικύκλωσαν το κρησφύγετό του, που βρισκόταν κοντά στην Ιερά Μονή Μαχαιρά. Μέσα στο ίδιο κρησφύγετο βρίσκονταν άλλοι τέσσερις αγωνιστές της ΕΟΚΑ, ο Ανδρέας Στυλιανού, ο Αυγουστής Ευσταθίου, ο Αντώνης Παπαδόπουλος και ο Φειδίας Συμεωνίδης. Με διαταγή του Αυξεντίου οι τέσσερις συναγωνιστές του βγήκαν από το κρησφύγετο. Οι Άγγλοι τον διέταξαν να βγει από το κρησφύγετο, όμως απάντησε με μια ριπή η οποία σκότωσε τον υπαξιωματικό Π. Μπράουν. Ένας αξιωματικός, σύρθηκε στην οροφή του κρησφύγετου και πέταξε χειροβομβίδα εντός. Επειδή οι Βρετανοί δεν ήξεραν αν θα ζούσε ο Αυξεντίου, έστειλαν τον Ευσταθίου να ελέγξει. Ο Ευσταθίου μπήκε στο κρησφύγετο για να βρει τον Αυξεντίου ελαφρά μόνο τραυματισμένο. Αρνήθηκε όμως να ξαναβγεί και πολέμησε μαζί του για 8 ώρες απωθώντας τους Βρετανούς με χειροβομβίδες. Τελικά οι Άγγλοι αποφάσισαν να περιλούσουν με βενζίνη το κρησφύγετο και να του βάλουν φωτιά. Μόλις έβαλαν φωτιά, ο Ευστρατίου φλεγόμενος βγήκε έξω, γιατί όπως είπε προτιμούσε να πεθάνει από σφαίρα παρά να καεί. Οι θερμοκρασία που αναπτύχθηκε ήταν τόση, που δεν μπορούσαν να πλησιάσουν το κρησφύγετο ως το επόμενο πρωί, για να βρουν το απανθρακωμένο σώμα του Αυξεντίου, ο οποίος έμελλε να αποθεωθεί από τη μετέπειτα βιβλιογραφία. Σύμφωνα με τον Γρίβα, ο 28χρονος Αυξεντίου, ήταν ο μεγαλύτερος σε ηλικία μαχητής της ΕΟΚΑ.[139]

Μετά τον θάνατο του Αυξεντίου, το αντάρτικο της ΕΟΚΑ στα βουνά είχε εξαρθρωθεί πλήρως. [140]

Πρόταση Γρίβα για Εκεχειρία με επιστροφή Μακαρίου και συγκρότηση της ΠΕΚΑ

Στις 14 Μαρτίου 1957, μετά το επιτυχημένο για την ελληνική πλευρά ψήφισμα του ΟΗΕ, ο Γρίβας σε ανακοίνωσή του κάλεσε τους Αγγλους να απελευθερώσουν τον Μακάριο ώστε η ΕΟΚΑ να κηρύξει εκεχειρία. Στις 28 Μαρτίου 1957, σε συνεδρία του Βρετανικού Υπουργικού Συμβουλίου, ανακοινώθηκε στη Βουλή των Κοινοτήτων από τον Υπουργό Αποικιών Λέννοξ Μπόϋντπως ο Αρχιεπίσκοπος και οι τρεις συνεξόριστοί του μπορούσαν να μεταβούν οπουδήποτε πλήν της Κύπρου.[141]

Τον Αύγουστο του 1956, ο Διγενής δημιούργησε την Πολιτική Επιτροπή Κυπριακού Αγώνα (ΠΕΚΑ) για να συντονίσει τους αμάχους υποστηρικτές της ΕΟΚΑ. Με στόχους "α) Ο συντονισμός του πολιτικού και στρατιωτικού αγώνα, β)Η διατήρηση αρραγούς εσωτερικού μετώπου, γ) Η εξύψωση του ηθικού του λαού. δ) Η καταπολέμηση της αντίπαλης προπαγάνδας".[142]

Οι πρώτες διακοινοτικές συγκρούσεις

Οι εκτελέσεις Τουρκοκυπρίων αστυνομικών από μέλη της ΕΟΚΑ οδήγησαν στα πρώτα διακοινοτικά επεισόδια σε Πάφο και Λευκωσία που περιλάμβαναν επιθέσεις εναντίον ελληνικών επιχειρήσεων, ενώ αντίστοιχη σύγκρουση έλαβε χώρα και στη Βασίλεια Κερύνειας, όταν μαρτυρία ενός ανήλικου Τουρκοκύπριου κατά ενός Ελληνοκύπριου που είχε επιτεθεί σε στρατιωτικό όχημα, προκάλεσε σφοδρά επεισόδια με αρκετούς τραυματίες (κυρίως Τουρκοκύπριους).[143] Αργότερα, νέες εκτελέσεις Τουρκοκυπρίων αστυνομικών οδήγησαν σε περαιτέρω συγκρούσεις σε ολόκληρη την Κύπρο.[144]

Από την απελευθέρωση Μακαρίου έως την παραίτηση Χάρτινγκ (Μάρτιος 1957 - Οκτώβριος 1957)

Το θερμόμετρο στην Κύπρο ξανανέβηκε απότομα στις 13 Μαρτίου, με το απαγχονισμό του Ευαγόρα Παλληκαρίδη. Ο Παλληκαρίδης απαγχονίστηκε σε ηλικία 18 ετών για οπλοκατοχή. 40 βουλευτές των εργατικών προσπάθησαν να αποτρέψουν την εκτέλεση. Ακόμη και ο Τζέιμς Φουλτον, επικεφαλής του αμερικάνικου κογκρέσου λέγεται πως τηλεφώνησε στον Χάρντινγκ, ο οποίος όμως δεν έδειξε επιείκια. Ο Παλληκαρίδης καταγόντας από την Πάφο, ο πατέρας του ήταν αστυνομικός και συμμετείχε από νωρίς στις διαδηλώσεις υπέρ της ΕΟΚΑ. Με την εκτέλεση, ξέσπασαν στην Ελλάδα σοβαρές ταραχές.[145]

Στις 31 Μαρτίου, ο Γρίβας κήρυξε αναστολή των επιχειρήσεων της ΕΟΚΑ, για να δώσει ώθηση στις διπλωματικές προσπάθειες, όπως ανέφερε. Η ΕΟΚΑ ξαναγέμιζε τις σειρές της με νέα μέλη. Ο Χάρντιγνκ τον Ιούνιο του 1957 κατάργησε τη θανατική ποινή για οπλοκατοχή.[146]

Παραίτηση Χαρτινγκ

Την 21η Οκτωβρίου 1957 ανακοινώθηκε, στο Λονδίνο και στη Λευκωσία συγχρόνως, η παραίτηση του Κυβερνήτη της Κύπρου Χάρντιγκ και η αντικατάσταση του από τον Σερ Χιου Φουτ, Κυβερνήτη τότε της Ιαμαϊκής. Αναχώρησε για το Λονδίνο στις 4 Νοεμβρίου 1957. Σε ερωτήσεις δημοσιογράφων λίγο πριν την αναχώρηση τους, αν έκρινε υπερβολικά αυστηρά τα μέτρα που πήρε ως Κυβερνήτης έναντι του Κυπριακού λαού, απάντησε: «Βεβαίως όχι. Όταν έφθασα εις Κύπρον, συνήντησα μίαν βάναυσον και απάνθρωπον Οργάνωσιν, υποστηριζομένην υπό μιας ασυνειδήτου Εκκλησίας. Δεν πιστεύω ότι το έργον μου θα ηδύνατο να εκτελεσθή κατ' άλλον τρόπον».[147]

Περίοδος Χιου Φουτ (Οκτώβριος 1957 - Φεβρουάριος 1959)

Ο νέος κυβερνήτης της Κύπρου ήταν ο Χιού Φούτ. Από την αρχή θέλησε να δείξει ένα φιλελεύθερο πρόσωπο διακυβέρνησης: επιτάχυνε τους ρυθμούς απόλυσης των κρατουμένων και προσπάθησε να επικοινωνήσει με τον Μακάριο. Ο Γρίβας ανακοίνωσε πως θα έδινε χρόνο στο Φουτ, όμως στο ημερολόγιο του έγραφε πως είναι εξερετικά δύσπιστος και απεχθανόταν την «αύρα φιλελευθερισμού» που ειχε δημιουργήσει ο Φουτ γύρω από τον εαυτό του.[148].

Δράση της ΕΟΚΑ

Στις 26 Νοεμβρίου 1957, η ΕΟΚΑ πραγματοποιεί δολιοφθορά στη Βάση Ακρωτηρίου.

Στις αρχές Μαρτίου 1958, ο Διγενής κυκλοφόρησε προκήρυξη προς τον Κυπριακό λαό, με την οποία ύψωνε τη σημαία της παθητικής αντίστασης έναντι των Άγγλων. Ήθελε με αυτό τον τρόπο να δείξει πως η ΕΟΚΑ είχε παλλαϊκή υποστήριξη.

Στις 6 Απριλίου 1958, μια ανταρτική ομάδα της ΕΟΚΑ επιτέθηκε στον αστυνομικό σταθμό Κουτραφά και ανατίναξε το κτήριο, που έπαθε σοβαρές ζημιές.

Στις 2 Σεπτεμβρίου 1958 στον Αχυρώνα του Λιοπετρίου έγινε μία από τις πιο επικές μάχες, που έδωσε η ΕΟΚΑ. Τέσσερα μέλη της ΕΟΚΑ, ο Ανδρέας Κάρυος, ο Ηλίας Παπακυριακού, ο Φώτης Πίττας και ο Χρίστος Σαμάρας, εγκλωβιστηκαν στον Αχυρώνα του χωριού Λιοπέτρι από εγγλέζικα στρατεύματα, και επέλεξαν να αγωνιστούν μέχρι θανάτου αντί της παράδοσης.[149]

Κατασταλτικές επιχειρήσεις εναντίον ΕΟΚΑ

Οι επιχειρήσεις των Άγγλων εναντίον της ΕΟΚΑ συνεχίστηκαν τον Δεκέμβριο του 1958 και μετά την έκδοση του περί Κύπρου ψηφίσματος του ΟΗΕ. Στη βορειοανατολική Κύπρο άρχισαν στις 10 Δεκεμβρίου στρατιωτικές επιχειρήσεις σε μεγάλη κλίμακα, που επεκτάθηκαν αργότερα στην περιοχή του Λευκόνοίκου, το οποίο αποκλείστηκε για δέκα μέρες. Στις επιχειρήσεις αυτές πήραν μέρος και πολεμικά πλοία και αεροπλάνα. Στην επαρχία Κερύνειας οι κάτοικοι υπέφεραν από τον κατ' οίκον περιορισμό, που πολλές φορές ήταν πολυήμερος, όπως στην περίπτωση του Πέλλα-Πάις. Ο στρατός προέβαινε σε κακοποιήσεις και ομηρία των χωρικών, για να κάμψει το ηθικό τους. Γι' αυτό ο Γρίβας έδωσε οδηγίες να αμύνονται τα γυναικόπαιδα εναντίον του στρατού.[150]

Συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου

Αρχικά, στις 4 Φεβρουαρίου 1959, συναντήθηκαν στη Ζυρίχη οι Πρωθυπουργοί της Ελλάδας και της Τουρκίας συνοδευόμενοι από τους συμβούλους τους. Εκεί συζητήθηκαν βασικές πτυχές του Κυπριακού. Στις 11 Φεβρουαρίου, οι Πρωθυπουργοί Καραμανλής και Μεντερές μονογράφησαν τις Συμφωνίες της Ζυρίχης, που περιλαμβάνει την Βασική διάρθρωση της Δημοκρατίας της Κύπρου, την Συνθήκες Εγγυήσεως (από Ελλάδα, Τουρκία και Μεγάλη Βρετανία), τη Συνθήκη Συμμαχίας μεταξύ της Δημοκρατίας της Κύπρου και της Ελλάδος και Τουρκίας και τη «Συμφωνία Κυρίων» μεταξύ των Καραμανλή και Μεντερές. Στις 17 Φεβρουαρίου, προγραμματίστηκε Πενταμερής Διάσκεψη στο του Λονδίνου, στην οποία θα συμμετείχαν οι Κυβερνήσεις της Βρετανίας, της Ελλάδας, της Τουρκίας και αντιπρόσωποι των Ελληνοκυπρίων και των Τουρκοκυπρίων για υπογραφή των τελικών συμφωνιών της ανεξαρτησίας της Κύπρου.Μετά από έντονο παρασκήνιο και αρκετές αμφιταλαντεύσεις, το απόγευμα της 19ης Φεβρουαρίου 1959,συνήλθε η Πενταμερής Διάσκεψη του Λονδίνου και υπογράψαν τα πέντε μέλη (Ελλάδα, Τουρκία, Βρεττανία, ελληνοκυπριακή και τουρκοκυπριακή αντιπροσωπία)[151]

Ο Μακάριος επέστρεψε στην Κύπρο την 1η Μαρτίου 1959, όπου έγινε δεκτός με ενθουσιασμό.[152] Ο Γρίβας αποδέκτηκε, με πικρία, τις συμφωνίες. Μετά από μέρες σιωπής, καθώς δεν γνώριζε τις ακριβείς συμφωνίες, εξέδωσε προκύρηξη, τροποποιημένη μετά από υποδείξεις του Μακαρίου.[153][Σημ 2]

ΕΟΚΑ και Αριστερά

Κύριο λήμμα: ΕΟΚΑ και αριστερά

Κατά τη διάρκεια του αγώνα της ΕΟΚΑ, η ένταση μεταξύ εθνικοφρόνου Δεξιάς και Αριστεράς αυξήθηκε. Η έλευση του Γρίβα, ο οποίος ήταν γνωστός για αντικομμουνιστική δράση, οι συστάσεις της EOKA να μην συμμετέχουν αριστεροί στον αγώνα και οι απαξιωτικοί χαρακτηρισμοί του ΑΚΕΛ έναντι της ΕΟΚΑ δυναμίτισαν το κλίμα. Κατά τη διάρκεια της δράσης της ΕΟΚΑ, σημειώθηκαν εκτελέσεις οι οποίες, σύμφωνα με την Αριστερά, ήταν πολιτικές δολοφονίες. Από την πλευρά της η ΕΟΚΑ κατηγορούσε την αριστερά της Κύπρου και της Ελλάδας για προδοσία, ιδίως επειδή το ΚΚΕ αποκάλυψε την ταυτότητα του "Διγενή" και αποκαλούσε τον ένοπλο αγώνα "μεμονωμένες τρομοκρατικές εκδηλώσεις".[154]Η ένταση μεταξύ ΑΚΕΛ και ΕΟΚΑ κορυφώθηκε με την τακτική στροφή της ΕΟΚΑ να δολοφονεί αριστερούς από το 1957- 1960, μια τακτική που την βοήθησε επειδή οι δυνάμεις ασφαλείας των Βρετανών ασχολιόντουσαν πλέον με την διατήρηση της έννομης τάξης [155]

ΕΟΚΑ και Τουρκοκύπριοι

 
Ο Τουρκοκύπριος εθνικιστής Φαζιλ Κιουτσιούκ

Ο Αγώνας της ΕΟΚΑ δίχασε περισσότερο τις δυο κοινότητες της Κύπρου. Οι Τουρκοκύπριοι αισθάνονταν άβολα με την πιθανότητα της Ένωσης, διότι στα προηγούμενα ιστορικά παραδείγματα προσάρτησης περιοχών από την Ελλάδα (Κρήτη, Ήπειρος, Μακεδονία), οι Τούρκοι εκτοπίζονταν.[156] Η ΕΟΚΑ αρχικά, δεν τους αντιμετώπιζε ως εθνικό εχθρό, αλλά μάλλον απαξιωτικά. Ωστόσο, υποστηρίζεται πως η σύγκρουση ήταν αναπόφευκτη λόγω αντίθετων επιδιώξεων.[156]

Εξίσου εθνικιστική, αντικομμμουνιστική και σωβινιστική με την ΕΟΚΑ, υπήρξε η ΤΜΤ Τουρκική Οργάνωση Αντίστασης (τουρκικά: Türk Mukavemet Teskilati, TMT),] οργάνωση που ίδρυσε ο Ραούφ Ντεκτάς σε συνεννόηση με την Άγκυρα. Η εμφάνιση και κοινωνική αποδοχή της ΤΜΤ οφείλεται στην αγωνία που δημιουργούσε στους τουρκοκύπριους η προοπτική της Ένωσης. [157] H TMT απορρόφησε τις προϋπάρχουσες οργανώσεις όπως τη Volkan και μερικές άλλες όπως οι Κιτέμπ, Καρά Τσετέ (Kara Cete=μαύρη συμμορία), Μέτωπο 9ης Σεπτεμβρίου και 3 Ok (Οk= βέλη). Οι οργανώσεις αυτές είχαν δημιουργηθεί μετά τον τραυματισμό 14 Τούρκων στην επίθεση κατά του αρχηγείου της αστυνομίας στην πλατεία Κονακίου στις 21 Ιουνίου 1955[158]

Την άνοιξη του 1958, τόσο η ΕΟΚΑ όσο και η ΤΜΤ ξεκίνησαν τις επιθέσεις σε αριστερούς. Τα μέλη του ΑΚΕΛ και της ΠΕΟ ήταν προδότες για την ΕΟΚΑ και την ΤΜΤ [159]

Στις 12 Ιουνίου 1958, έγινε η Σφαγή στο Κιόνελι. Αγγλικές δυνάμεις απελευθέρωσαν συλληφθέντες έξω από το Κιόνελι, ένα αμιγώς τουρκοκυπριακό χωριό, διατάσσοντας τους να πάνε με τα πόδια στο χωριό τους, το Κοντομενό- ήταν συνηθισμένη πρακτική. Πίσω από τον λόφο, αφού χάθηκαν από τα μάτια των Βρετανών, έπεσαν σε ενέδρα Τουρκοκυπρίων οι οποίοι σκότωσαν 9, τον ένα μάλιστα τον αποκεφάλισαν. Οι υπόλοιποι σώθηκαν χάρη στην επέμβαση της Έφιππης Φρουράς.[160]. Οι φόνοι συνεχίστηκαν. Ο Γρίβας έδωσε εντολές οι Έλληνες να υπερασπίζονται τους εαυτούς τους, αλλά σε καμιά περίπτωση να αντεπιτεθούν. Συνολικά σκοτώθηκαν 25 Ελληνοκύπριοι και 4 Τουρκοκύπριοι τον Ιούνη.[161] Επιπλέον, τουρκικός όχλος κατέλαβε το προάστιο της Ομορφίτας, έξω από τη Λευκωσία, ένα μέρος από το Καϊμακλί και στη Λεμεσό συνέβη το ίδιο, διώχνοντας τους Έλληνες και Μαρωνίτες της περιοχής. Ο Γρίβας εξέδιδε διαταγές για τους Έλληνες, να μην επιτίθενται πρώτοι, έπρεπε όμως να οργανώσουν επιστροφή στα σπίτια τους.

Τις επόμενες μέρες επικράτησε χάος. Στα τέλη Ιουλίου η ΤΜΤ σκότωσε ένα Έλληνα, η ΕΟΚΑ εκδικήθηκε σκοτώνοντας τρεις Τούρκους. Στις 10 Ιουλίου οι Τούρκοι κακοποίησαν 3 Έλληνες μέχρι θανάτου στο Καϊμακλί. Την επόμενη η ΕΟΚΑ έστησε ενέδρα σε λεωφορείο με Τούρκους εργάτες σκοτώνοντας 5. Συνολικά θύματα αυτής της βίας ήταν περίπου 100 άνθρωποι και 170 τραυματίστηκαν σοβαρά. Οι φόνοι χαρακτηρίζονταν από απίστευτη αγριότητα και τα θύματα ήταν συνήθως άοπλα. [162]

Απώλειες αντιμαχόμενων πλευρών

Σύμφωνα με το Κέντρο Έρευνας και Τεκμηρίωσης του αγώνα της ΕΟΚΑ, οι απώλειες της οργάνωσης ανήλθαν σε 109 νεκρούς: από αυτούς οι 79 είναι καταχωρημένοι ως πεσόντες, 6 με τον χαρακτηρισμό αγωνιστών που έχουν γίνει ολοκαύτωμα, 9 εκτελέστηκαν δια απαγχονισμού από τις βρετανικές αρχές, ενώ άλλοι 14 αναφέρονται ως θύματα βασανιστηρίων.[163] (Η αγγλική πλευρά δεν δέχεται ότι εγιναν βασανιστήρια, για το θέμα αυτο κινήσανε αγωγή κατά της Βρετανίας 33 μελη της ΕΟΚΑ που ισχυριζόντουσαν οτι βασανίστηκαν, τελικα η υποθεση εκλεισε εξωδικαστικος με την Βρετανια να πληρώνει συνολικα 1 εκατομύριο Ευρώ να μοιραστουν οι 33 ελληνοκύπριοι)[164]. Κατά τον Ντέιβιντ Φρεντς, η ΕΟΚΑ απώλεσε μεταξύ 85-95 μελών από τις βρετανικές δυνάμεις, ενώ άλλοι 17 σκοτώθηκαν σε ατυχήματα (κυρίως από εκρήξεις βομβών)[165]. Σύμφωνα με τον Ρίχτερ, ο οποίος επικαλείται στοιχεία αγωνιστών της ΕΟΚΑ, σκοτώθηκαν περίπου 250 μέλη της ΕΟΚΑ, εκ των οποίων τα 134 από ατυχήματα ή χρήση βίας εντός της οργάνωσης.[166]

Οι απώλειες των βρετανικών ενόπλων δυνάμεων (στρατός, αεροπορία, πεζοναύτες και ναυτικό) κατά τη διάρκεια του αγώνα της ΕΟΚΑ, σύμφωνα με έρευνα του Βρετανού ερευνητή Ντέιβιντ Κάρτερ (του οποίου το βιβλίο για την περίοδο του αγώνα της ΕΟΚΑ αναφέρεται ως έντονα στηριζόμενο σε πρωτογενείς μαρτυρίες Βρετανών βετεράνων της περιόδου[167]) ανήλθαν συνολικά σε 360 άτομα, στα οποία συμπεριλαμβάνονται και θάνατοι από φίλια πυρά, ατυχήματα, δασικές πυρκαγιές κ.ά. Σύμφωνα με τα ίδια στοιχεία οι βρετανικές απώλειες από άμεσες ενέργειες της ΕΟΚΑ ανέρχονται σε 104 Βρετανούς στρατιωτικούς, 51 αστυνομικούς (διαφόρων εθνικοτήτων, μεταξύ των οποίων και 15 Ελληνοκύπριοι) και 26 πολίτες.[168]

Ακόμη, δεκάδες Ελληνοκύπριοι εκτελέστηκαν με την κατηγορία πως πρόδιδαν ή έθεταν σε κίνδυνο την οργάνωση, χωρίς ωστόσο να υπάρχει συμφωνία για τον ακριβή αριθμό τους. Επιπλέον, αναφέρεται από τον Παπαπολυβίου πως θύματα ανεξιχνίαστων υποθέσεων ενδέχεται να έχουν προσμετρηθεί στους νεκρούς από τις εκτελέσεις της ΕΟΚΑ,[169] ενώ υποστηρίζεται πως δεν μπορούν να εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα για τον αριθμό των νεκρών που οφείλονται σε ενέργειες της ΕΟΚΑ, αλλά ούτε και τον ακριβή αριθμό των νεκρών ολόκληρης της περιόδου.[170]

Σύμφωνα με συνδέσμους αγωνιστών της ΕΟΚΑ, οι εκτελεσθέντες προδότες ανέρχονταν στους 80.[169]

Το σύνολο των ελληνοκυπριων που πέθαναν απο ενεργειες της ΕΟΚΑ, συμφωνα με ενα κατάλογο που συνέταξε ο Κάρτερ και ο οποίος αναπαράγεται από τους Δρουσιώτη και Ρίχτερ,[171]καταλογίζονται στην ΕΟΚΑ οι θάνατοι 203 Ελληνοκυπρίων πολιτών. [171][172][173] O Φρεντς παραθέτει διάφορες κατά καιρούς εκτιμήσεις: κατά τις βρετανικές αρχές ασφαλείας η οργάνωση ευθυνόταν για τον θάνατο 218 Ελληνοκυπρίων (συμπεριλαμβανομένων και των αστυνομικών). Σύμφωνα με έρευνα του 1974 που στηρίχτηκε σε κυπριακές εφημερίδες, η ΕΟΚΑ εκτέλεσε 148 άτομα, ενώ σε αντίστοιχη έρευνα που διεξήχθη με βάση βρετανικά αρχεία, οι νεκροί πολίτες από επιθέσεις της ΕΟΚΑ ανέρχονται στους 187 και οι τραυματίες στους 181.[174]

Κατά τον Φρεντς, οι δημόσιες εκτελέσεις ατόμων που κατηγορούνταν ως συνεργάτες των βρετανικών αρχών αποθάρρυναν πιθανούς μελλοντικούς πληροφοριοδότες. Ως αποτέλεσμα, καθ' όλη τη διάρκεια της περιόδου 1955-1959, η βρετανική πλευρά κατάφερε να αποσπάσει ελάχιστες πληροφορίες σχετικά με την ΕΟΚΑ από Ελληνοκύπριους πολίτες.[175]

Νεκροί από επιθέσεις της ΕΟΚΑ[171]
Απώλειες ενόπλων δυνάμεων νεκροί
Στρατός 80
Αεροπορία 16
Πεζοναύτες 7
Ναυτικό 1
Απώλειες της αστυνομίας
Βρετανοί αστυνομικοί 12
Ελληνοκύπριοι αστυνομικοί 15
Τουρκοκύπριοι αστυνομικοί 22
Άλλοι 2
Νεκροί πολίτες
Βρετανοί 26
Ελληνοκύπριοι εκτελεσθηκαν 80 προδότες σύμφωνα με μελέτη του Συνδέσμου Αγωνιστών ΕΟΚΑ[169]
148 ή 187 (σύμφωνα με δύο ξεχωριστές έρευνες που παραθέτει ο Φρεντς)[174]
203 (σύμφωνα με τον κατάλογο του Κάρτερ)[168][172][173]
Τούρκοκύπριοι 7
Άλλοι 2
Σύνολο μέχρι 393

Η ΕΟΚΑ στα εκπαιδευτικά συστήματα Ελληνοκυπρίων και τουρκοκυπρίων

Στην ελληνοκυπριακή κοινότητα η ΕΟΚΑ τιμάται ως απελευθερωτική οργάνωση.[176] Στην τουρκοκυπριακή κοινότητα, οι μαθητές διδάσκονται πως η ΕΟΚΑ ήταν τρομοκρατική οργάνωση.[177]

Τα πιο γνωστά μέλη της ΕΟΚΑ

Δείτε επίσης

Σημειώσεις

  1. δεν δίνει ακριβείς ημερομηνίες ο Ρίχτερ βιβλίο του
  2. Το διάγγελμα του Γρίβα προς τους ελληνοκύπριους: «ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟΝ ΚΥΠΡΙΑΚΟΝ ΛΑΟΝ «Όταν την 1ην Απριλίου 1955 ύψωσα την σημαίαν του επαναστατικού απελευθερωτικού κινήματος, έταξα ως σκοπόν την απελευθέρωσιν της Κύπρου κσι εζητησα την υποστήριξιν του ελληνικού κυπριακού λαού και την συμπαράστασιν ολοκλήρου του Έθνους, αίτινες και μου παρεσχέθησαν πήρως κατά τον τετραετή σκληρόν αγώνα μας. Ήδη, κατόπιν της μεταξύ των Κυβερνήσεων Ελλάδος και Τουρκίας συμφωνίας της Ζυρίχης, η οποία επεκυρώθη εν Λονδίνω και υπό του Εθνάρχου Μακαρίου και των υπό τούτου ορισθέντων ως αντιπροσώπων του κυπριακού λαού, είμαι υποχρεωμένος ΝΑ ΔΙΑΤΑΞΩ ΚΑΤΑΠΑΥΣΙΝ ΤΟΥ ΑΓΩΝΟΣ.»ΕΚΕΙΝΟΣ, ο οποίος δεν θα εδέχετο την συμφωνίαν και θα συνέχιζε τον αγώνα, θα ΕΔΙΧΑΖΕ όχι μόνον τον κυπριακόν λαόν, αλλά πιθανώς και ολόκληρον το Έθνος, τα δε αποτελέσματα του εθνικού διχασμού θα ήσαν απείρως καταστρεπτικότερα από τα τοιαύτα, τα οποία τινές νομίζουν ότι θα επιφέρη η δοθείσα λύσις «συμβιβασμού», η οποία ασφαλώς δεν ικανοποιεί τους πόθους μας. Το κατ’ εμέ, είναι προτιμοτέρα η λύσις αυτή, έστω και εάν δεν είναι εκείνη που ανεμέναμεν και η οποία θα ικανοποίη τους πόθους μας, παρά ο εθνικός διχασμός γιατί σ’ έναν τέτοιον διχασμό ΘΑ ΤΑ ΧΑΣΩΜΕΝ ΟΛΑ.»ΑΝΤΙ του πολεμικού παιάνος θα σημάνω σήμερον ΟΜΟΝΟΙΑΝ, ΕΝΟΤΗΤΑ, ΑΓΑΠΗΝ, ίνα επί των ερειπίων και της τέφρας της απαστραπτούσης από δόξαν και εθνικόν μεγαλείον κυπριακής εποποιίας,  ανοικοδομήσετε το νέον οικοδόμημα της νεαράς Δημοκρατίας. Εις τους πρωτεργάτας αυτής εναπόκειται ήδη να την οδηγήσουν εις την οδόν της ευημερίας και της προόδου. Όσον αφορά εμέ, αποφασισμένος να μην αναμιχθώ εις την πολιτικήν και την δημόσιαν ζωήν, τόσον εν Κύπρω όσο και εν Ελλάδι, θα παρακολουθώ με αγωνίαν εκ του μακρόθεν τα βήματα της πολυβασανισμένης και αιματοβρέκτου Πατρίδος μου και θα συμμερίζωμαι μαζίν σας την χαράν και τον πόνον σας, και εις την οποίαν, παρά τας προσπαθείας μου, η πολιτική δεν κατόρθωσε να δώση εις το ακέραιον εκείνο που επεθύμουν, ΤΗΝ ΠΛΗΡΗ ΚΑΙ ΑΔΕΣΜΕΥΤΟΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΝ ΤΗΣ. Η Κύπρος είναι πολύ μικρά εις έκτασιν, δια να επιτελέσω μόνος έργον μεγαλύτερον εναντίον μιάς πανισχύρου αυτοκρατορίας.Έχω την συνείδησίν μου ήσυχον, ότι έπραξα το καθήκον μου. Έργον της πολιτικής ήτο να εκμεταλλευθή τους επικούς αγώνας του κυπριακού λαού. Και αύτη τους εξεμεταλλεύθη όπως ηδυνήθη ή όπως ενόμισε καλύτερονΝΥΝ ΟΦΕΙΛΟΜΕΝ ΝΑ ΠΕΙΘΑΡΧΗΣΩΜΕΝΣΥΣΠΕΙΡΩΘΕΙΤΕ ΟΛΟΙ ΗΝΩΜΕΝΟΙ πέριξ του ΕΘΝΑΡΧΟΥ, ο οποίος αποτελεί σήμερον σύμβολον ΕΝΟΤΗΤΟΣ και ΙΣΧΥΟΣ και βοηθήσατε τούτον εις το δύσκολον έργον του. Αυτή είναι η επιθυμία μου, προς την οποίαν καλώ πάντας να συμμορφωθούν.ΕΟΚΑ Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΔΙΓΕΝΗΣ»[30]

Παραπομπές

Λίστα Παραπομπών

  1. Karyos 2009, σελ. 3-7
  2. Pike, John. «EOKA - National Organization of Cypriot Fighters». www.globalsecurity.org. Ανακτήθηκε στις 20 Φεβρουαρίου 2018. 
  3. 3,0 3,1 «Η ΕΟΚΑ και η ένοπλη δράση». Ριζοσπάστης. Ριζοσπάστης. 14 Φεβρουαρίου 1999. 
  4. Έγγραφο A/3204/Add.l, 12 November 1956, "from the Permanent Representative of the Uhited Kingdom of Great Britain and Northern Ireland to the United Nations, addressed to the Secretary-General"
  5. ΟΗΕ, Γενική Συνέλευση, 13η σύνοδος, θέμα 68, υπόθεση της Κύπρου (A/3874 and Add.1, A/C.1/811, A/C.1/L.221-223), 25-11-1958, παράγραφοι 14, 15
  6. ΟΗΕ, Γεν. Συνέλευση, 40ή σύνοδος, 1986, έγγραφο S/17918, 14 March 1986, σ. 3
  7. Νικολάου 2005, σελ. 25
  8. Ρίχτερ 2011, σελ. 983: Ο Ρίχτερ στην τελευταία παράγραφο του βιβλίου του παραθέτει απόσπασμα από αρθρο του Μακάριου Δρουσιώτη: Όταν η ΕΟΚΑ δίχασε τους Ελληνοκύπριους σε πατριώτες και προδότες (230 Ελληνοκύπριοι έχασαν την ζωή τους από την ΕΟΚΑ, έναντι 105 Εγγλέζων), μοιραία συνέβαλε και στον διχασμό του πληθυσμού σε Έλληνες και Τούρκους. Η ΕΟΚΑ, με την δράση της, έδωσε την ευκαιρία στους Τουρκοκύπριους εθνικιστές να ιδρύσουν την ΤΜΤ. Αν μελετήσει κανείς την δραστηριότητα των δύο οργανώσεων, θα μείνει έκπληκτος από τις ομοιότητες τους. Αυτός ο διχασμός μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων, δεξιών και αριστερών, κληροδοτήθηκε ως κατάρα στην νεοσύστατη Κυπριακή Δημοκρατία.
  9. Abrahms & Lula 2012, σελίδες 46-62.
  10. Crenshaw & Pimlott 2015, Chapter Terrorism in Cyprus.
  11. Cronin 2009, σελ. 73-93.
  12. Edwards 2018, Abstract.
  13. Χριστοδουλίδης, Νίκος (29 Ιανουαρίου 2012). «Η Διασκεπτική Συνέλευση στην Κύπρο». Ανακτήθηκε στις 17 Μαΐου 2017. 
  14. Σταύρος Παντελής, Ιστορία της Κύπρου, Στρατηγικές εκδόσεις, Αθήνα, χ.χ., σελ. 266.
  15. 15,0 15,1 Ρίχτερ, 2011, σελ. 39.
  16. Grob-Fitzgibbon 2011, σελ. 284
  17. Tatum 2002, σελ. 43
  18. Kourvetaris 1999, σελ. 347
  19. Hoffmeister, 2006 & p9
  20. Ρίχτερ 2011, σελ. 35
  21. 21,0 21,1 21,2 FRENCH, DAVID (2015). British Intelligence and the Origins of the EOKA Insurgency. https://bjmh.org.uk/index.php/bjmh/article/viewFile/33/25Insurgency. Ανακτήθηκε στις 14/6/2016. [νεκρός σύνδεσμος]
  22. Ρίχτερ 2011, σελ. 111.
  23. Γρίβας Διγενής 1971, σελ. 1
  24. «ΟΜΙΛΙΑ ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΠΑΙ∆ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΩΣΤΑ ΚΑ∆Η στην τελετή παράδοσης στο Μουσείο Αγώνος ΕΟΚΑ 1955-59 του Ευαγγελίου και του Πρωτοκόλλου Ορκωμοσίας της «Επιτροπής Προπαρασκευής Αγώνος Ενώσεως της Κύπρου μετά της μητρός Ελλάδος»». 
  25. Ο ΑΓΩΝΑΣ\Η προετοιμασία του ένοπλου Αγώνα της ΕΟΚΑ
  26. Ρίχτερ 2011, σελ. 112.
  27. Βαρνάβα 2002, σελ. 38.
  28. Spurgeon Thompson , Stavros St. Karayanni & Myria Vassiliadou (4 Ιουνίου 2010). «Cyprus after history». International Journal of Postcolonial Studies. 
  29. Παπαγεωργίου, Σπυρίδων (1997). Κυπριακή Θύελλα. Λευκωσία. σελ. 97. 
  30. 30,0 30,1 30,2 Γρίβας Διγενής 1961, σελ. 32
  31. French 2015, σελ. 52.
  32. Βαρνάβα 2002, σελ. 58.
  33. Βαρνάβα 2002, σελίδες 61-62.
  34. Βαρνάβα 2002, σελίδες 60-61.
  35. Βαρνάβα 2002, σελίδες 65:Η Αγωγή των Νεων απευθυνόταν σε μαθητές Δημοτικου ενω το Εγερτήριο Σαλπισμα σε μεγαλύτερες ηλικίες
  36. Βαρνάβα 2002, σελίδες 62-64.
  37. Θρασυβούλου 2016, σελ. 298.
  38. Θρασυβούλου 2016, σελ. 300-3.
  39. Θρασυβούλου 2016, σελ. 316.
  40. Θρασυβούλου 2016, σελ. 315.
  41. Θρασυβούλου 2016, σελ. 304: Ο Θρασυβούλου παραπέμπει στον Παπαδόπουλο, Κείμενα ενός αγώνα, . 29, ενώ παραθέτει και άλλα παραδείγματα από την ΑΝΕ και την «Αγωγή των Νέων»
  42. Βαρνάβα, 2002, σελ. 53-54.
  43. Ρίχτερ 2011, σελ. 250
  44. Βαρνάβα, 2002, σελ. 55.
  45. Βαρνάβα 2002, σελίδες 55-56
  46. Παντελής, χ.χ., σελ. 342.
  47. «Οι απαρχές και οι πρώτοι αγώνες». ΑΚΕΛ. ΑΚΕΛ. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 3 Ιουνίου 2017. Ανακτήθηκε στις 15 Ιουνίου 2015. 
  48. «Για τον Γεώργιο Γρίβα Διγενή». ΕΔΟΝ. ΕΔΟΝ. Ανακτήθηκε στις 15 Ιουνίου 2017. 
  49. Ρίχτερ 2011, σελ. 261-263
  50. Παπαδημήτρη & Πετρίδη 1980, σελ. 12: Εζεκίας Παπαϊωάννου «Η κυπροκαπηλία και οι τυχοδιωκτισμοί σκοπόν έχουν να συγκαλύψουν την υποταγή και συνθηκολόγηση της κυβέρνησης Παπάγου και του αρχιεπισκόπου Μακαρίου στους Εγγλέζους αποικιστές...Η Εθναρχία να εγκαταλείψει την πολιτική της διάσπασης και της υποταγής στα θελήματα των ξένων»
  51. Βαρνάβα 2002, σελ. 68.
  52. Γιάννης Κ. Λάμπρου, Ιστορία του Κυπριακού. Τα χρόνια μετά την ανεξαρτησία, 1960-2004, Λευκωσία 2004, σελ. 39.
  53. Πανίκος Παιονίδης, Ανδρέας Ζιαρτίδης. Χωρίς φόβο και πάθος, Λευκωσία 1995, σελ. 73 - 75.
  54. Βασιλείου, Ανδρέας (30 Μαρτίου 2011). «Ο αγώνας της ΕΟΚΑ και το ΑΚΕΛ». sigmalive.com. Sigma Live. Ανακτήθηκε στις 17 Δεκεμβρίου 2017. 
  55. Πασχάλης, Κιτρομηλίδης (Μάιος 2000). «Το ιδιωτικό πλαίσιο της κοινωνικής ζωής της Κύπρου. Κριτική θεώρηση». Στο: Τενεκίδης, Γεώργιος. Κύπρος. Ιστορία, Προβλήματα και Αγώνες του λαού της (2η έκδοση). Αθήνα: Βιβλιοπωλείο της Εστίας. σελ. 458. 
  56. Παπαδημήτρη, Πετρίδη, 1979-1980, 11ος, σελ. 281.
  57. Παπαδημήτρη, Π.; Πετρίδη, Π. (1979–1980). Ιστορική Εγκυκλοπαίδεια της Κύπρου. 11ος (Α΄ έκδοση). Λευκωσία: εκδόσεις Κ. Επιφανίου. σελ. 283. 
  58. Βαρνάβα 2002, σελ. 73
  59. Βαρνάβα, 2002, σελ. 67-68.
  60. Βαρνάβα 2002, σελ. 87
  61. Βαρνάβα 2002, σελ. 99
  62. 62,0 62,1 Ρίχτερ 2011, σελ. 256
  63. Βαρνάβα (2002). σελ. 37-38, 88.
  64. Ρίχτερ 2011, σελ. 257:Ο Ρίχτερ παραπέμπει για αυτή την δήλωση στο βιβλίο Terrorism in Cyprus σελ. 35
  65. 65,0 65,1 65,2 65,3 65,4 65,5 65,6 65,7 Βαρνάβα 2002, σελ. 88
  66. 66,0 66,1 Ρίχτερ 2011, σελ. 255
  67. Ρίχτερ 2011, σελ. 257.
  68. Ρίχτερ (2011). σελ. 338.
  69. Ρίχτερ 2011, σελ. 339: Ο Ρίχτερ παραπέμπει στα απομνημονεύματα του Γρίβα, εκδόσεις Patria, Αθήνα, 2009, σελ. 45
  70. Ρίχτερ 2011, σελ. 343
  71. Ρίχτερ 2011, σελ. 339
  72. Ρίχτερ 2011, σελ. 340
  73. Ρίχτερ & 2011 345.
  74. Ρίχτερ 2011, σελ. 249
  75. Ρίχτερ 2011, σελ. 333-335
  76. 76,0 76,1 76,2 76,3 76,4 Γεωργής, Γιώργος (23 Απριλίου 2004). «H ΧΑΜΕΝΗ ΕΥΚΑΙΡΙΑ ΤΟΥ 1956». Τα Νέα. 
  77. Ρίχτερ 2011, σελ. 348.
  78. French 2013, σελ. 106EOKA conducted two parallel terrorist campaigns. It waged a campaign of agitational terror which took the form of attacks against the security forces and symbols of government. This was intended to undermine the prestige of the British administration, to demonstrate that it was no longer capable of ruling the island, and to persuade the British government that the price of blocking Enosis was more than it could afford. It is this campaign, and the British response to it, which will be the focus of this chapter. But EOKA also waged a campaign of enforcement terror. This took the form of efforts to intimidate, and where intimidation failed to assassinate, those Greek Cypriots who were not willing to lend their support to its campaign for Enosis or who actively worked against it. The conduct of that campaign, and the British response to it, will be examined in the next chapter
  79. Δρουσιώτης, Μακάριος (15 Φεβρουαρίου 2009). «Τα πέντε δευτερόλεπτα που έκριναν το μέλλον της Κύπρου». 
  80. 80,0 80,1 80,2 Σφάλμα αναφοράς: Σφάλμα παραπομπής: Λανθασμένο <ref>. Δεν υπάρχει κείμενο για τις παραπομπές με όνομα :14.
  81. Ρίχτερ 2011, σελ. 373-374.
  82. 82,0 82,1 Βαρνάβα 2002, σελ. 125.
  83. 83,0 83,1 Ρίχτερ 2011, σελ. 375.
  84. 84,0 84,1 Ρίχτερ 2011, σελ. 376.
  85. Ρίχτερ 2011, σελ. 377.
  86. 86,0 86,1 Βαρνάβα 2002, σελ. 128.
  87. 87,0 87,1 Σφάλμα αναφοράς: Σφάλμα παραπομπής: Λανθασμένο <ref>. Δεν υπάρχει κείμενο για τις παραπομπές με όνομα Βαρνάβα 2002 128.
  88. Ρίχτερ 2011, σελ. 378.
  89. Ρίχτερ 2011, σελ. 482.
  90. Ρίχτερ 2011, σελ. 481-2.
  91. Ρίχτερ 2011, σελ. 384.
  92. Ρίχτερ 2011, σελ. 385.
  93. Ρίχτερ, 2011, σελ. 386-387.
  94. Ρίχτερ 2011, σελ. 482
  95. Ρίχτερ 2011, σελ. 482, Ο Ρίχτερ αναφέρει πως ο ηγούμενος ψευδώς κατηγορήθηκε πως ηταν προδότης. Παραπέμπει στα α)The memoirs of General Grivas σ. 64, β)Terrorism in Cyprus σ. 74 και γ) Dudley Barker, Grivas, the portrait of a Terrorist, Cresset Press, Λονδίνο, 1959, σ. 111
  96. 96,0 96,1 Emircan, Mehmet Salih. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nde Tören, Bayram ve Anma Günleri (in Turkish). Turkish Cypriot Association of Former Fighters. p. 80-95.
  97. Gündüz, Erdinç. «1 Ağustos ve TMT» (στα Τουρκικά). Kıbrıs Postası. Ανακτήθηκε στις 28 Φεβρουαρίου 2015. 
  98. Ρίχτερ & 2011 436-437.
  99. 99,0 99,1 Ρίχτερ & 2011 438.
  100. 100,0 100,1 Νίκος Παπαναστασίου, Χρ. Ανδρέου, 1990, σελ. 600.
  101. Ρίχτερ, 2011, σελ. 492-493.
  102. Ρίχτερ 2011, σελ. 477: Ο Ρίχτερ παραπέμπει στον Francois Crouzet, Le confilt de Chypre, I, Emie Bruylant, Βρυξέλλες, 1973 σ. 527, The mooirs of General Grivas
  103. Ρίχτερ 2011, σελ. 479-480.
  104. Ριχτερ 2011, σελ. 488.
  105. Ρίχτερ 2011, σελ. 489: O Ρίχτερ παραπέμπει στο βιβλίο Terrorism in Cyprus σελ. 75 και στο Legacy of Strfe. Cyrpus from Rebellion to Civil War, σελ 66
  106. 106,0 106,1 Ρίχτερ 2011, σελ. 489.
  107. Ρίχτερ 2011, σελ. 488.
  108. Ρίχτερ, 2011, σελ. 338.
  109. Ρίχτερ 2011, σελ. 491.
  110. 110,0 110,1 110,2 110,3 Ρίχτερ 2011, σελ. 493.
  111. «Remembering CIA's Heroes: William Pierce Boteler». cia.gov (στα Αγγλικά). Central Intelligence Agency. 30 Ιουνίου 2016. Ανακτήθηκε στις 6 Αυγούστου 2019. 
  112. Ρίχτερ 2011, σελ. 496.
  113. Βαρνάβα 2002, σελ. 164-166
  114. Ρίχτερ 2011, σελ. 501.
  115. Ρίχτερ 2011, σελ. 508-511.
  116. Βαρνάβα 2002, σελ. 67-68
  117. Ρίχτερ 2011, σελ. 513.
  118. Ρίχτερ 2011, σελ. 514.
  119. Βαρνάβα 2002, σελ. 174
  120. Ρίχτερ 2011, σελ. 565.
  121. Ρίχτερ (2011). σελ. 568.
  122. Βαρνάβα 2002, σελ. 176-177.
  123. Βαρνάβα 2002, σελ. 179
  124. Ρίχτερ 2011, σελ. 570-571.
  125. Ρίχτερ 2011, σελ. 573.
  126. Ρίχτερ 2011, σελ. 575.
  127. 127,0 127,1 Ρίχτερ 2011, σελ. 577.
  128. Ρίχτερ 2011, σελ. 581.
  129. Ρίχτερ 2011, σελ. 581-2.
  130. Ρίχτερ 2011, σελ. 585.
  131. Ρίχτερ 2011, σελ. 586.
  132. Ρίχτερ 2011, σελ. 587: O Ρίχτερ παραπέμπει στα Απομνημονεύματα του Γρίβα, The memoirs of General Grivas αγγλική έκδοση, σελ. 104
  133. 133,0 133,1 Ρίχτερ 2011, σελ. 587.
  134. Ρίχτερ 2011, σελ. 588.
  135. Ρίχτερ 2011, σελ. 589.
  136. Ρίχτερ, 2011, σελ. 586-587.
  137. Ρίχτερ, 2011, σελ. 590-591.
  138. Ρίχτερ 2011, σελ. 590-2.
  139. Ρίχτερ 2011, σελ. 593-595.
  140. Ρίχτερ 2011, σελ. 595.
  141. Βαρνάβα 2002, σελ. 233.
  142. Βαρνάβα 2002, σελ. 236.
  143. Ρίχτερ (2011). σελ. 492.
  144. Ρίχτερ 2011, σελ. 494-5.
  145. Ρίχτερ 2011, σελ. 616-7.
  146. Ρίχτερ 2011, σελ. 709.
  147. Βαρνάβα 2002, σελ. 263-268
  148. Ρίχτερ 2011, σελ. 739: Ο Ρίχτερ παραπέμεπιει στα απομνημονεύματα του Γρίβα, της αγγλικής έκδοσης, επιμέλειας Τσαρλς Φόλεϋ The memoirs of General Grivas, επιμ. Charles Foley, Praeger, Νέα Υόρκη, 1965 σ. 129
  149. «Η μάχη στον Αχυρώνα του Λιοπετρίου». Λήκυθος. 
  150. Βαρνάβα 2002
  151. Βαρνάβα 2002, σελ. 359-361
  152. Βαρνάβα 2002, σελ. 366
  153. Γιάννη Μηλιού και Τάσου Κυπριανίδη (1988). «Το Κυπριακό μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο». Θέσεις. http://www.theseis.com/index.php?option=com_content&task=view&id=234. 
  154. Αντωνίου 2015, σελ. 234-5.
  155. Lim 2018, σελ. 45.
  156. 156,0 156,1 Κτωρής, Σώτος (6 Απριλίου 2015). «Η ΕΟΚΑ και οι Τουρκοκύπριοι». Πολίτης. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 18 Ιανουαρίου 2019. 
  157. Souter 2017.
  158. Ρίχτερ 2011, σελ. 816.
  159. Ρίχτερ 2011, σελ. 825.
  160. Ρίχτερ 2011, σελ. 830.
  161. Ρίχτερ 2011, σελ. 832.
  162. Ρίχτερ 2011, σελ. 836.
  163. «Αγωνιστές που έχουν υποστεί βασανιστήρια». myweb.cytanet.com.cy. Κέντρο Έρευνας και Τεκμηρίωσης Σ.Ι.Μ.Α.Ε. Ανακτήθηκε στις 17 Αυγούστου 2019. 
  164. Smith, Helena (23 Ιανουαρίου 2019). «UK to pay £1m to Greek Cypriots over claims of human rights abuses». the Guardian. Ανακτήθηκε στις 3 Σεπτεμβρίου 2019. 
  165. French, 2015, σελ. 307.
  166. Ρίχτερ, 2011. σελ. 977.
  167. Drohan, Brian (2017). Brutality in an Age of Human Rights. Activism and Counterinsurgency at the End of the British Empire. Ithaca and London: Cornell University Press. σελ. 208. 
  168. 168,0 168,1 Ρίχτερ 2011, σελ. 977-979.
  169. 169,0 169,1 169,2 Παπαπολυβίου, Πέτρος (2010). «Ο αγώνας της ΕΟΚΑ και η ταυτότητα «Προδότης». Η χρήση της λέξης, η προϊστορία, το έγκλημα και η τιμωρία». Στο: Γούναρης, Βασίλης Κ. Ανορθόδοξοι πόλεμοι. Μακεδονία, Εμφύλιος, Κύπρος. Αθήνα: εκδόσεις Πατάκη. σελ. 395. 
  170. Αργυρίου, Σοφία (2014). Το εθνικό κίνημα των Ελληνοκυπρίων κατά την τελευταία περίοδο της αγγλοκρατίας 1945-1960. Αθήνα: Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών - Διδακτορική Διατριβή. σελ. 345-346. 
  171. 171,0 171,1 171,2 Ρίχτερ 2011, σελ. 979.
  172. 172,0 172,1 Δρουσιώτης, Μακάριος. «ΕΟΚΑ ΔΟΛΟΦΟΝΗΘΗΚΑΝ 203 ΠΟΛΙΤΕΣ ΚΑΙ 14 ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΟΙ Όλοι οι Ελληνοκύπριοι που εκτέλεσε η ΕΟΚΑ». ΜΑΚΑΡΙΟΣ ΔΡΟΥΣΙΩΤΗΣ. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 3 Απριλίου 2017. Ανακτήθηκε στις 8 Αυγούστου 2019. 
  173. 173,0 173,1 Carter, David. «Roll of Honour - Cyprus». britains-smallwars.com (στα Αγγλικά). Britain's Small Wars. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 17 Φεβρουαρίου 2006. Ανακτήθηκε στις 17 Αυγούστου 2019. 
  174. 174,0 174,1 French, 2015, σελ. 159-162.
  175. French, 2015, σελ. 304.
  176. Ρίχτερ 2011, σελ. 983.
  177. Kizilgurek 1999, σελ. 393.

Βιβλιογραφία

Βιβλιογραφία στα Ελληνικά

  • Αντωνίου, Αντώνης, (2015) "Ελληνική αριστερά και το Κυπριακό ζήτημα στην δεκαετία του 1950, Διδακτορική Διατριβή, Παν/μιο Θεσσαλίας, Σχολή Ανθρωπιστ.& Κοινωνικών Επιστημών, Βόλος
  • Βαρνάβα, Ανδρέας (2002). Ιστορία του απελευθερωτικού αγώνα της ΕΟΚΑ. Λευκωσία: Ίδρυμα ΕΟΚΑ. ISBN 9963-576-99-0. 
  • Γρίβας Διγενής, (1961). Στρατηγού Γεώργιου Γρίβα - Διγενή Απομνημονεύματα Αγώνος Ε.Ο.Κ.Α. 1955-1959. Αθήνα
  • Γρίβας Διγενής, (1971). Χρονικόν Αγώνος ΕΟΚΑ 1955-1959. Αθήνα
  • Θρασυβούλου, Μάριος (2016). Ο εθνικισμός των Ελληνοκυπρίων, από την αποικιοκρατία στην Ανεξαρτησία. Θεσσαλονίκη: επίκεντρο. ISBN 978-960-458-686-8. 
  • Κρανιδιώτης, Νίκος (1981). Δύσκολα χρόνια - Κύπρος 1950-1960. Αθήνα: Εστία
  • Κληρίδης, Γλαύκος (1988). Η Κατάθεση μου. Λευκωσία: Αλήθεια
  • Κοκκίνου, Ουρανία (1993). Άπαντα Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ', τόμος Β'. Λευκωσία: Ίδρυμα Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ'
  • Νικολάου, Μαρία (2005). Οι κύριες συνιστώσες του Κυπριακού ζητήματος. Οι κοινωνικές επιπτώσεις του κυπριακού ζητήματος στην συμβίωση της ελληνοκυπριακής και τουρκοκυπριακής κοινότητας Διπλωματική εργασία, Πανεπιστήμειο Αιγαίου, Σχολή Κοινωνικών Επιστημών, Τμήμα κοινωνιολογίας, επιβλέπων καθηγητής: Πάνος Γρηγορίου, Μυτιλήνη
  • Ρίχτερ, Χάιντς Α. (2007). Ιστορία της Κύπρου, τόμος πρώτος (1878-1949). Αθήνα: Εστία. ISBN 9789600512946. 
  • Ρίχτερ, Χάιντς Α. (2011). Ιστορία της Κύπρου, τόμος δεύτερος (1950-1959). Αθήνα: Εστία. ISBN 978-960-05-1502-2. 
  • Παπαδημήτρη Π, Πετρίδη Π., (1980). Ιστορική Εγκυκλοπαίδεια της Κύπρου. τόμος 11ος. Λευκωσία: εκδόσεις Κ. Επιφανίου,

Βιβλιογραφια στα Αγγλικά