Ο Έβο Μοράλες (Juan Evo Morales Ayma, 26 Οκτωβρίου 1959) είναι Bολιβιανός πολιτικός που διετέλεσε Πρόεδρος της Βολιβίας από το 2006 έως και το 2019. Θεωρείται ως ο πρώτος πρόεδρος χώρας που προήλθε από τους ιθαγενικούς πληθυσμούς της Αμερικής. Κατά την θητεία του εφάρμοσε αριστερές πολιτικές, μείωσε την φτώχεια και εναντιώθηκε στην επιρροή των Ηνωμένων Πολιτειών και των πολυεθνικών εταιρειών. Είναι, επίσης, επικεφαλής της πολιτικής παράταξης "Κίνηση για τον Σοσιαλισμό" (MAS).

Έβο Μοράλες
Evo Morales.jpg
Πρόεδρος της Βολιβίας
Περίοδος
22 Ιανουαρίου 2006 – 10 Νοεμβρίου 2019
ΑντιπρόεδροςΆλβαρο Γκαρσία Λινέρα
ΠροκάτοχοςΕντουάρντο Ροντίγκεζ
Πρόεδρος του Κινήματος για τον Σοσιαλισμό
Εν ενεργεία
Ανέλαβε καθήκοντα
1 Ιανουαρίου 1998
Προσωπικά στοιχεία
Γέννηση26 Οκτωβρίου 1959 (1959-10-26) (60 ετών)
Ισαλάουι, Βολιβία
ΕθνικότηταΒολιβιανή
Πολιτικό κόμμαΚίνημα για τον Σοσιαλισμό - Πολιτικό Όργανο για την Ανεξαρτησία των Λαών
ΘρήσκευμαΡωμαιοκαθολικισμός

Πρώιμα χρόνια και συνδικαλισμόςΕπεξεργασία

Παιδικά χρόνια, εκπαίδευση και στρατιωτική θητείαΕπεξεργασία

Γεννήθηκε στο χωριό Ισαλάουι (Isallawi) στην Ορικόνα, που διοικητικά ανήκει στην περιφέρεια του Ορούρο, στις 26 Οκτωβρίου 1959 από τον Διονύσιο Μοραλες Τσοκε και την Μαρία Αιμα Μαμανι, οι οποίοι ανήκαν στην φυλή των Αϊμάρα.[1] Έχει άλλα δύο αδέλφια. Στο πλαίσιο της παράδοσης των αιμάρα, ο πατέρας του μετά την γέννησή του έθαψε τον πλακούντα σε ένα μέρος ειδικά επιλεγμένο για την περίσταση.[2] Μεγάλωσε σε ένα τυπικό πλίνθινο σπίτι μιλώντας την γλώσσα των Αϊμάρα, αν και αργότερα -όταν θα έχει γίνει πια πρόεδρος- κάποιοι θα σχολιάσουν ότι δεν μιλάει άπταιστα τα αϊμάρα.[3]

Οι γονείς του Μοράλες ήταν αγρότες. Σε νεαρή ηλικία άρχισε και ο ίδιος να συμμετέχει στις οικογενειακές δουλειές βοηθώντας στα χωράφια και βοσκώντας τα πρόβατα και τα λάμα.[4] Στην ηλικία των έξι ετών έμεινε για έξι μήνες μαζί με τον πατέρα και την αδελφή του στην Αργεντινή. Εκεί ο πατέρας του εργάστηκε σε φυτεία ζαχαροκάλαμου, ενώ ο Έβο πουλούσε παγωτά παρακολουθώντας παράλληλα μαθήματα σε ισπανόφωνο σχολείο. Ως παιδί, ανά τακτά χρονικά διαστήματα, επισκεπτόταν μαζί με τον πατέρα του και τα λάμα τους την περιοχή της Κοτσαμπάμπα, όπου μετέβαιναν με τα πόδια -σε ένα ταξίδι που διαρκούσε μέχρι και δύο εβδομάδες- προκειμένου να ανταλλάξουν αλάτι και πατάτες για καλαμπόκι και φύλλα κόκας.[5] Λάτρης του ποδοσφαίρου, οργάνωσε στην ηλικία των δεκατριών ετών ομάδα ποδοσφαίρου με τον ίδιο ως αρχηγό.[6] Μέσα σε δύο χρόνια, εκλέχτηκε προπονητής της ποδοσφαιρικής ομάδας για όλη την περιοχή, γεγονός που τον βοήθησε να εξελίξει από νωρίς τις ηγετικές του ικανότητες.[7]

Αφού ολοκλήρωσε το δημοτικό σχολείο, ο Μοράλες παρακολούθησε μαθήματα στον Αγροτικό Ανθρωπιστικό Τεχνικό Ινστιτούτο της Ορινόκα χωρίς, όμως, να ολοκληρώσει το τελευταίο έτος των σπουδών του.[8] Εν συνεχεία οι γονείς του τον έστειλαν στο Ορούρο προκειμένου σπουδάσει εκεί. Αν και οι ακαδημαϊκές του επιδόσεις δεν ήταν ιδιαίτερα καλές, κατόρθωσε να ολοκληρώσει την παρακολούθηση των μαθημάτων και να δώσει τις απαραίτητες εξετάσεις, χωρίς ωστόσο να λάβει πτυχίο.[8] Παράλληλα εργάστηκε ως χτίστης, φούρναρης και τρομπετίστας για την Royal Imperial Band. Η τελευταία του θέση του έδωσε την ευκαιρία να ταξιδέψει εντός της επικράτειας της Βολιβίας.[9] Την περίοδο 1977 - 1978 πραγματοποίησε την υποχρεωτική του θητεία στο στρατό. Αρχικά υπηρέτησε την θητεία του στην Κοτσαμπάμπα, και έπειτα μετατέθηκε στην Λα Παζ, όπου υπηρέτησε στο 4ο Σύνταγμα Ιππικού και στο Προεδρικό Μέγαρο.[10][11]

Πρώιμη συνδικαλιστική δράση (Κοκαλερο)Επεξεργασία

Μετά την ολοκλήρωση της στρατιωτικής του θητείας, ο Μοράλες επέστρεψε στην οικογένεια του, η οποία εν τω μεταξύ είχε εγκατασταθεί στα πεδινά της Κοτσαμπάμπα κατορθώνοντας με αυτόν τον τρόπο να διασωθεί από τον κυκλώνα "El Nino" που είχε πλήξει τους αγρότες στις αρχές της δεκαετίας του 1980.[12] Εγκατεστημένοι στo χωριό Βίγια 14ης Σεπτεμβρίου στην επαρχία του Ελ Τσαπάρε και χρησιμοποιώντας ένα δάνειο από τον θείο του Μοράλες, η οικογένεια του έχει αγοράσει ένα χωράφι, όπου καλλιεργούσε ρύζι, πορτοκάλια, παπάγια, μπανάνες, γκρέιπφρουτ και φύλλα κόκας.[13] Εκεί ο Μοράλες άρχισε να μαθαίνει την τοπική γλώσσα των Κέτσουα.[14] Η άφιξη της οικογένειας Μοραλες ήταν μέρος ενός ευρύτερου μεταναστευτικού ρεύματος που παρατηρήθηκε εκείνη την εποχή. Χαρακτηριστικά αναφέρεται ότι το 1981 ο πληθυσμός της επαρχίας Ελ Τσαπαρε ήταν 40.000 ενώ μέχρι το 1988 είχε αυξηθεί στους 215.000 κατοίκους. Οι περισσότεροι από αυτούς ήλπιζαν ότι θα μπορούσαν να ζήσουν αξιοπρεπώς καλλιεργώντας φύλλα κόκας, αφενός γιατί η τιμή αυτών παρουσίαζε σταθερά αυξητική πορεία, αφετέρου γιατί μπορούσαν να καλλιεργηθούν μέχρι και τέσσερις φορές τον χρόνο. Το ίδιο διάστημα ο Μοράλες εντάχθηκε στην τοπική ποδοσφαιρική ομάδα, προτού ιδρύσει δική του με την ονομασία "Νέος Ορίζοντας".[15]

 
Βολιβιανός κρατάει ένα φύλλο κόκας

Στο Ελ Τσαπάρε, ο Μοράλες εντάχθηκε στο εργατικό συνδικάτο των Κοκαλέρος, στο οποίο ορίστηκε υπεύθυνος αθλητισμού. Την περίοδο εκείνη συνέβη ένα περιστατικό που φαίνεται να καθόρισε τον ίδιο: το 1981 στρατιώτες ξυλοκόπησαν και εν συνεχεία έκαψαν μέχρι θανάτου έναν καλλιεργητή κόκας με την κατηγορία της διακίνησης κοκαΐνης.[16] Την περίοδο 1982 - 1983 διετέλεσε γενικός γραμματέας του τοπικού συνδικάτου Σαν Φρανσίσκο.[17] Το 1983, με αφορμή τον θάνατο του πατέρα του, αποχώρησε προσωρινά από το συνδικάτο προκειμένου να ρυθμίσει οικογενειακά θέματα.[18]

Την ίδια εποχή η βολιβιανή κυβέρνηση, ύστερα από πιέσεις της αμερικάνικης κυβέρνησης, η οποία είχε κηρύξει τον λεγόμενο "πόλεμο των ναρκωτικών", έστειλε στρατιώτες προκειμένου να ξεριζώσουν τις καλλιέργειες κόκας.[19] Σε πολλές περιπτώσεις οι βολιβιανές δυνάμεις έκαιγαν τις φυτείες και ξυλοκοπούσαν τους αγρότες που διαμαρτύρονταν.[20] Οργισμένος από αυτές τις εξελίξεις, ο Μοράλες επέστρεψε στο συνδικάτο των κοκαλέρος. Όπως και πολλοί άλλοι αρνήθηκε την αποζημίωση των 2.500 δολαρίων που προσφέρθηκε από την αμερικανική κυβέρνηση για κάθε τέσσερα στρέμματα που ξεριζώθηκαν. Βαθιά συνδεδεμένοι με την βολιβιανή κουλτούρα, οι αγρότες διατηρούσαν μια αρχέγονη σχέση με το φυτό της Κόκας, η οποία εκτός των άλλων αποτελούσε γι'αυτούς και ένα από τα μέσα διαβίωσής τους. Επιπλέον γι' αυτούς ήταν ζήτημα εθνικής κυριαρχίας αντιμετωπίζοντας την επέμβαση των Ηνωμένων Πολιτειών ως πράξη ιμπεριαλιστική. Έτσι, άλλωστε, εξηγείται και το σύνθημα που συνήθιζαν να φωνάζουν κατά τις διαδηλώσεις τους: "Να ζήσει η Κόκα. Θάνατος στους Γιάνκις" ("Causachun coca! Wañuchun yanquis!").[17].

Γενικός Γραμματέας της Συνδικάτου των Κοκαλέρος: 1984–94Επεξεργασία

 
Η σημαία των Αϊμάρα

Από το 1984 έως το 1985 ο Μοράλες υπηρέτησε ως Γραμματέας πρακτικών και το 1985 έγινε Γενικός Γραμματέας του κινήματος.[17] Από το 1984 έως και το 1991 τα συνδικάτα συμμετείχαν σε μια σειρά διαμαρτυριών ενάντια στο υποχρεωτικό ξερίζωμα της κόκας καταλαμβάνοντας τοπικά κυβερνητικά κτίρια, κλείνοντας τους δρόμους, κηρύσσοντας απεργίες πείνας και οργανώνοντας μαζικές πορείες και διαδηλώσεις.[21] Ο ίδιος ο Μοράλες συμμετείχε προσωπικά σε πολλές από αυτές τις ενέργειες ενώ το 1984 ήταν παρών όταν κατά το κλείσιμο ενός δρόμου δολοφονήθηκαν τρεις αγρότες.[22] Το 1988 ο Μοράλες εξελέγη στη θέση του εκτελεστικού γραμματέα της Ένωσης των Τροπικών.[17] Το 1989 έβγαλε λόγο στην επέτειο για τον έναν χρόνο από την δολοφονία έντεκα καλλιεργητών κόκας από στελέχη της αστυνομίας (Unidad Móvil Policial para Áreas Rurales – UMOPAR).[22] Την επόμενη ημέρα ο Μοράλες ξυλοκοπήθηκε από στελέχη του ίδιου σώματος, οι οποίοι τον άφησαν αιμόφυρτο σε ορεινή περιοχή προκειμένου να πεθάνει. Διασώθηκε, όμως, από μέλη της συνδικαλιστικής ένωσής του.[23] Για να αντιμετωπίσει αυτού του είδους την βία, ο Μοράλες κατέληξε στο συμπέρασμα ότι έπρεπε να οργανώσουν ανταρτοπόλεμο κατά της κυβέρνησης, αν και σύντομα μετέβαλε άποψη υποστηρίζοντας ότι έπρεπε να διεκδικήσουν την αλλαγή μέσω της συμμετοχής τους στην εκλογική διαδικασία.[24] Το 1992 πραγματοποίησε διεθνή ταξίδια στην Κούβα και τον Καναδά για να καταστήσει γνωστό τον σκοπό των Κοκαλέρος.[25] Κατά τη διάρκεια αυτού του ταξιδιού πληροφορήθηκε για τον θάνατο της μητέρας του.[26]

Στους λόγους του ο Μοράλες παρουσίαζε το φύλλο της κόκας ως ένα σύμβολο της κουλτούρας των Άνδεων, το οποίο βρισκόταν υπό την απειλή της ιμπεριαλιστικής καταπίεσης των Ηνωμένων Πολιτειών. Κατά την άποψή του, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα έπρεπε να ασχοληθούν με το πως θα επιλύσουν το πρόβλημα της κατανάλωσης κοκαΐνης από τους πολίτες τους χωρίς να παρεμβαίνουν στα εσωτερικά της Βολιβίας, διατυπώνοντας την άποψη ότι δεν είχαν κανένα δικαίωμα να προσπαθούν να εξαφανίσουν το φυτό της Κόκας, το οποίο αποτελούσε ένα νόμιμο προϊόν με σημαντική θέση στην γενικότερη κουλτούρα των κατοίκων των Άνδεων.[27] Σε ένα λόγο του γι'αυτό το θέμα ο Μοράλες είπε στους δημοσιογράφους: "Δεν είμαι έμπορος ναρκωτικών. Καλλιεργώ φύλλα κόκας, το οποίο είναι ένα φυσικό προϊόν. Δεν το επεξεργάζομαι για να το μετατρέψω σε κοκαΐνη, ούτε άλλωστε η κοκαΐνη ή κάποιο άλλο ναρκωτικό αποτελούν μέρος της κουλτούρας των Άνδεων".[28] Σε μια άλλη συνέντευξη αναφερόμενος στην δραστηριότητα των αγροτών δήλωσε: "Εμείς παράγουμε κόκα, την φέρνουμε στις κεντρικές αγορές, την πουλάμε και εκεί είναι που η όποια ευθύνη έχουμε γι'αυτό το προϊόν τελειώνει".[29]

Ο Μοράλες παρουσίασε τους καλλιεργητές κόκας ως θύματα της πλούσιας, αστικής ελίτ, η οποία είχε υποκύψει στις αμερικανικές πιέσεις υιοθετώντας νεοφιλελεύθερα οικονομικά μέτρα.[27] Υποστήριζε, επίσης, ότι αυτές οι μεταρρυθμίσεις είχαν ως σκοπό την υποβάθμιση της ποιότητας ζωής της πλειοψηφίας και κατ' επέκταση ότι το υπάρχον πολιτικό σύστημα όπως είχε διαμορφωθεί δεν αντικατόπτριζε την πραγματική βούληση της πλειοψηφίας. Η κατάσταση αυτή εκτραχύνθηκε μετά τις γενικές εκλογές του 1993, όταν το κεντρώο κόμμα κέρδισε τις εκλογές και ο Γκονζάλο Σάντσες ντε Λοσάδα εξελέγη Πρόεδρος της Βολιβίας. Ο τελευταίος υιοθέτησε την αρχή του δόγματος του σοκ εφαρμόζοντας ιδιωτικοποιήσεις κρατικών εταιρειών.[30] Ο Σαντσεζ επίσης συμφώνησε με την αμερικανική δίωξη ναρκωτικών (DEA) να επαναφέρει την επιθετική πολιτική κατά των καλλιεργητών της κόκας υποσχόμενος να ξεριζώσει περίπου 50.000 στρέμματα με καλλιέργειες κόκας μέχρι τον Μάρτιο του 1994 με αντάλλαγμα οικονομική βοήθεια είκοσι εκατομμυρίων δολαρίων, κάτι που ο Μοράλες ισχυρίστηκε ότι ήταν ενάντια στο συμφέρον των καλλιεργητών κόκας.[31]

Τον Αύγουστου του 1994 ο Μοράλες συνελήφθη. Δημοσιογράφοι που ήταν αυτόπτες μάρτυρες κατά την στιγμή της σύλληψής του ανέφεραν ότι έγινε αποδέκτης ρατσιστικών σχολίων και ότι ξυλοκοπήθηκε. Οδηγήθηκε στη φυλακή με την κατηγορία της ανταρσίας, όπου και ξεκίνησε απεργία πείνας.[32] Την επόμενη ημέρα τρεις χιλιάδες αγρότες ξεκίνησαν πορεία 579 χιλιομέτρων από το Βιγια Τουναρι στη Λα Παζ. Ο Μοράλες αφέθηκε ελεύθερος στις 7 Σεπτεμβρίου και σύντομα εντάχθηκε στην πορεία διαμαρτυρίας, η οποία έφτασε στον προορισμό της στις 19 Σεπτεμβρίου γεμίζοντας τους τοίχους της πόλης με πολιτικά συνθήματα.[33] Τον Απρίλιο του 1995 συνελήφθη ξανά στο πλαίσιο επιχείρησης της αστυνομίας και ενώ προέδρευε σε συνάντηση του συμβουλίου των παραγωγών κόκας στις ακτές της λίμνης Τιτικάκα. Οι συλληφθέντες κατηγορήθηκαν αναπόδεικτα από τις αρχές ότι προετοίμαζαν πραξικόπημα και ότι συνεργάζονταν με τις αντάρτικες ομάδες της Κολομβίας (FARC) και του Περού (Φωτεινό Μονοπάτι) ενώ κάποιοι από αυτούς υπέστησαν βασανιστήρια.[34]

Πολιτική ανέλιξηΕπεξεργασία

ASP, IPSP, and MAS: 1995–99Επεξεργασία

Το 1996 για πρώτη φορά μέλη του συνδικάτου πρότειναν να δημιουργηθεί μια κίνηση με σκοπό την κάθοδο στον πολιτικό στίβο. Η ιδέα αυτή υπήρξε αρκετά αμφιλεγόμενη καθώς ήταν αρκετά διαδεδομένος ο φόβος ότι κάποιοι θα εντάσσονταν στην κίνηση προκειμένου να διεκδικήσουν προσωπικά οφέλη.[35] Ο Μοράλες υποστήριζε την δημιουργίας μιας πολιτικής κίνησης ήδη από το 1989, αν και η απαραίτητη συναίνεση για κάτι τέτοιο επιτεύχθηκε μόλις το 1993.[36] Στις 27 Μαρτίου 1995 κατά τη διάρκεια του έβδομου συνεδρίου της Συνδικαλιστικής Ένωσης Αγροτών της Βολιβίας (Confederación Sindical Única de Trabajadores Campesinos de Bolivia – CSUTCB) ιδρύθηκε η παράταξη με την ονομασία "Συνέλευση για την λαϊκή κυριαρχία" (ASP: Asamblea por la Sobernía de los Pueblos).[37] Στο πρώτο συνέδριο της παράταξης συμμετείχαν, επίσης, ενώσεις που αντιπροσώπευαν μεταλλωρύχους, χωρικούς και ιθαγενείς.[36] Το 1996, ο Μοράλες εξελέγη πρόεδρος της επιτροπής των έξι Ομοσπονδιών των Τροπικών της Κοτσαμπάμπα, θέση την οποία διατήρησε μέχρι και το 2006.[38]

Το εκλογοδικείο της Βολιβίας, όμως, αρνήθηκε να αναγνωρίσει το ASP επικαλούμενο διαδικαστικές παραβάσεις.[36] Ωστόσο οι "κοκαλέρος" κατόρθωσαν να παρακάμψουν τον σκόπελο αυτό κατερχόμενοι στις εκλογές υπό την σκέπη της "Ενωμένης Αριστεράς" (Izquierda Union), μιας συμμαχίας που αποτελείτο από αριστερά κόμματα με επικεφαλής το Κομμουνιστικό Κόμμα της Βολιβίας (Partido Comunista Boliviano – PCB).[39] Κατόρθωσαν έτσι να επιτύχουν σαρωτικές νίκες σε συγκεκριμένες περιοχής, οι οποίες αποτελούσαν σημαντικά προπύργια της παράταξής τους, εκλέγοντας έντεκα δημάρχους και 49 δημοτικούς συμβούλους.[36] Ο Μοράλες εξελέγη στην Κάτω Βουλή του Εθνικού Κογκρέσσου ως αντιπρόσωπος της επαρχίας Ελ Τσαπάρε, έχοντας συγκεντρώσει το 70.1% των ψήφων.[38] Το 1997, στις εθνικές βουλευτικές εκλογές, το IU/ASP κέρδισε τέσσερις θέσεις στο Κογκρέσσο συγκεντρώνοντας το 3.7% της εθνικής ψήφου και παρουσιάζοντας άνοδο 17.5% στην περιφέρεια της Κοτσαμπάμπα.[40] Το αποτέλεσμα των εκλογών οδήγησε σε κυβέρνηση συνεργασίας με πρόεδρο τον Ούγκο Μπανζέρ, τον οποίο ο Μοράλες έχει χαρακτηρίσει ως "τον χειρότερο πολιτικό στην ιστορία της Βολιβίας".[41]

 
MAS-IPSP partisans celebrate the 16th anniversary of the IPSP party's founding in Sacaba, Cochabamba.

Η εκλογική άνοδος συνοδεύτηκε από εσωκομματικές συγκρούσεις για την ηγεσία του κόμματος μεταξύ του τότε αρχηγού του ASP Αλέχο Βελίς και του Έβο Μοράλες, ο οποίος διατηρούσε σημαντικά πολιτικά ερείσματα στην κοινωνική βάση του κόμματος.[40] Η εσωκομματική σύγκρουση οδήγησε σε σχίσμα καθώς ο Μοράλες και οι υποστηρικτές του αποσχίστηκαν δημιουργώντας το δικό τους κόμμα, το "Πολιτικό Όργανο για την Κυριαρχία των Λαών" (IPSP: Instrumento Político por la Soberanía de los Pueblos).[42] Η βάση της παράταξης ακολούθησε τον Μοράλες αφήνοντας το ASP λειψό, κάτι που είχε σαν αποτέλεσμα την ένταξη του Βελίς στο κεντροδεξιό κόμμα "Νέα Δημοκρατία Δύναμη" (NFR: Nueva Fuerza Republicana), κίνηση για την οποία αποδοκιμάστηκε από τον Μοράλες αναφέροντας ότι πρόδωσε τον κοινό σκοπό των κοκαλέρος.[43] Το 1998 ο Μοράλες οδήγησε τους κοκαλέρος σε μια ακόμη πορεία από το Ελ Τσαπάρε προς το Λα Παζ. Την ίδια περίοδο δεχόταν σφοδρή κριτική από την κυβέρνηση, η οποία τον κατηγορούσε επανειλημμένα για διακίνηση κοκαΐνης, για τον τρόπο ομιλίας του και για την έλλειψη επαρκούς μόρφωσης.[44][45]

Ο Μοράλες ήρθε σε συμφωνία με τον Νταβιντ Ανιεζ Πεδραζα, τον αρχηγό ενός ανενεργού πλην όμως εγγεγραμμένου κόμματος με την ονομασία Κίνηση για τον Σοσιαλισμό (MAS). Κατά την συμφωνία αυτή, ο Μοράλες και οι έξι ομοσπονδίες θα μπορούσαν να αναλάβουν το κόμμα με τον όρο, όμως, να διατηρηθεί το αρχικό ακρωνύμιο, το όνομα και τα χρώματα του κόμματος. Με αυτόν τον τρόπο ο Μοράλες κατόρθωσε να δημιουργήσει το κόμμα, το οποίο έγινε γνωστό με την ονομασία "Κίνημα προς το Σοσιαλισμό - Πολιτικό Όργανο για την Κυριαρχία των Λαών" (MAS-IPSP).[46] Τα στελέχη του MAS ήταν στην πλειοψηφία τους ιθαγενείς και τα βασικά αιτήματά τους αφορούσαν την εθνικοποίηση της βιομηχανίας, την νομιμοποίηση των φύλλων κόκας και την καλύτερη κατανομή του φυσικού πλούτου."[47] Λόγω της αδυναμίας του να βρεί διαθέσιμους χρηματικούς πόρους, βασιζόταν σε σημαντικό βαθμό στην προσφορά και εργασία των εθελοντών.[48] Άλλωστε η δομή του δεν αποτύπωνε τις κλασσικές δομές των δυτικών κομμάτων αλλά αντίθετα οι αποφάσεις λαμβάνονταν συλλογικά με την εμπλοκή όλων των μερών, πρακτική η οποία συνεχίστηκε μέχρι και το 2004.[49] Στις δημοτικές εκλογές του 1999, το MAS κατόρθωσε να εκλέξει 79 δημοτικούς συμβούλους και 10 δημάρχους συγκεντρώνοντας το 3.27% της εθνικής ψήφου, αν και η κύρια εκλογική δύναμή της (το 70% των ψήφων της) εντοπιζόταν στην περιοχή της Κοτσαμπάμπα.[46]

Διαδηλώσεις στην Κοτσαμπάμπα: 2000 - 02Επεξεργασία

Το 2002, η Εταιρεία Tunari Waters διπλασίασε τις τιμές του νερού προκαλώντας την αντίδραση αριστερών πολιτικών παρατάξεων, μεταξύ των οποίων και τον Κοκαλέρος. Πολίτες συγκρούστηκαν με την αστυνομία και με τις ένοπλες δυνάμεις, με αποτέλεσμα τον θάνατο έξι ανθρώπων και των τραυματισμών 175. Τα γεγονότα αυτά αποκλήθηκαν ως "Ο Πόλεμος του νερού". Μπροστά στις διαμαρτυρίες και την κλιμακούμενη βία, η κυβέρνηση ανακάλεσε το συμβόλαιο της Tunari και δημιούργησε συνεταιριστική εταιρεία για την εκμετάλλευση του νερού.[50] Στα χρόνια που ακολούθησαν πραγματοποιήθηκαν ακόμα πιο βίαια επεισόδια για διάφορα θέμα που είχαν αποτέλεσμα τον θάνατο πολιτών και μελών των οργάνων επιβολής του νόμου. Οι περισσότερες από τις ταραχές που προκλήθηκαν συνδέονταν με την αντίδραση του κόσμου απέναντι στα μέτρα οικονομικής φιλελευθεροποίησης που πραγματοποιούντο στην βολιβιανή κοινωνία και που κοινό παρονομαστή είχαν ότι ωφελούσαν μόνο ένα μικρό κομμάτι της κοινωνίας.[51]

Στο οροπέδιο των Άνδρεων, μια μικρή ομάδα κοκαλέρος αποφάσισε να ξεκινήσει αντάρτικο υπό την ηγεσία του Φελιπε Κισπε. Ο τελευταίος, θιασώτης αποσχιστικών τάσεων, αντιπαθούσε τον Μοράλες καθώς θεωρούσε ότι ήταν προδότης και οπορτουνιστής λόγω της πρωτοβουλίας του να συνεργαστεί με λευκούς Βολιβιανούς.[52] Ο Μοράλες δεν ανέλαβε ηγετικό ρόλο σε αυτές τις διαδηλώσεις αλλά χρησιμοποίησε αυτές προκειμένου να περάσει το μήνυμα ότι το MAS δεν ήταν μια μονοθεματική πολιτική παράταξη που μαχόταν αποκλειστικά για τα δικαιώματα των κοκαλέρος αλλά πολύ περισσότερο ενδιαφερόταν για την δομική αλλαγή του πολιτικού συστήματος και για τον επανακαθορισμό της έννοιας του πολίτη στη Βολιβία.[53]

 
Ο Έβο Μοράλες μαζί με τον Γάλλο ηγέτη των εργατικών José Bové το 2002

Τον Αύγουστο του 2001, ο Μπανζερ παραιτήθηκε λόγω σοβαρής ασθένειας και ο Χόρχε Κιρόγα ανέλαβε την προεδρία της χώρας.[54] Υπό την πίεση των ΗΠΑ, ο Κιρόγα επιχείρησε να αποβάλει από το Κογκρέσο τον Μοράλες με το πρόσχημα ότι η εμπρηστική ρητορική του είχε προκαλέσει τον θάνατο δύο αστυνομικών στην Σακάμπα, κοντά στην Κοτσαμπάμπα, χωρίς, όμως, να παράσχει κάποιο αποδεικτικό στοιχείο. Στην ψηφοφορία που ακολούθησε, το 2002, 140 βουλευτές ψήφισαν υπέρ της αποβολής του Μοράλες από το Κογκρέσο. Ο Μοράλες χαρακτήρισε την κίνηση αυτή "ως μια δίκη κατά των Αϊμάρα και των Κέτσουα", ενώ τα στελέχη του MAS την παρουσίασαν ως μια απόδειξη της έλλειψης δημοκρατικών φρονημάτων εκ μέρους της καθεστηκυίας πολιτικής τάξης.[55][56]

Το MAS κέρδισε τεράστια δημοτικότητα ως κόμμα διαμαρυτρίας, βασιζόμενο κυρίως στην ευρεία δυσαρέσκεια που επικρατούσε για τα μεγάλα πολιτικά κόμματα μεταξύ των ανθρώπων που ζούσαν σε αγροτικές περιοχές ή σε φτωχά αστικά κέντρα.[57] Αναγνωρίζοντάς το ο Μοράλες επικεντρώθηκε στο να τονίσει την διαφορά του MAS με τα παραδοσιακά πολιτικά κόμματα.[58] Έτσι στις προεδρικές εκλογές του 2002 το MAS κέρδισε το 20.94% της εθνικής ψήφου, κατορθώνοντας να γίνει το δεύτερο μεγαλύτερο πολιτικό κόμμα με μόλις 1.5% διαφορά από το πρώτο (MNR), του οποίου ο υποψήφιος, Γκονζάλο Σάντσες ντε Λοσάδα, εξελέγη Πρόεδρος της Βολιβίας.[59] Μετά την καταμέτρηση των ψήφων το MAS είχε κερδίσει οκτώ (8) έδρες στη Γερουσία και είκοσι επτά (27) έδρες στη Βουλή.[60] Την ίδια περίοδο συναντήθηκε για πρώτη φορά με τον Ούγκο Τσάβες.[61]

Την ίδια περίοδο η πρεσβεία των ΗΠΑ στη Βολιβία άρχισε να επικρίνει δημόσια τον Μοράλες. Μάλιστα λίγο πριν τις εκλογές ο πρέσβης των ΗΠΑ στη Βολιβία, Μάνουελ Ρότσα, εξέδωσε μια ανακοίνωση, στην οποία ανέφερε ότι οι ΗΠΑ σε περίπτωση εκλογικής νίκης του MAS θα διέκοπταν την οικονομική βοήθεια προς την χώρα. Ωστόσο οι δημοσκοπήσεις που πραγματοποιήθηκαν αμέσως μετά έδειξαν ότι τα σχόλια του Αμερικανού πρέσβη αύξησαν την δημοτικότητα του Μοράλες.[62] Μετά τις εκλογές η πρεσβεία των ΗΠΑ διατήρησε την στάση της χαρακτηρίζοντας τον Μοράλες ως εγκληματία και ενθαρρύνοντας τα παραδοσιακά κόμματα της Βολιβίας να συνασπισθούν ενάντια του. Από την άλλη ο Μοράλες άρχισε να ισχυρίζεται ότι οι Αμερικανοί σχεδίαζαν την δολοφονία του.[63]

Άνοδος στην εξουσία: 2003 - 2005Επεξεργασία

Το 2003 ξέσπασε διαμάχη για το βολιβιανό φυσικό αέριο καθώς ακτιβιστές, μεταξύ των οποίων και καλλιεργητές κόκας, διαμαρτυρήθηκαν για την ιδιωτικοποίηση των εθνικών αποθεμάτων φυσικού αερίου σε αμερικανικών συμφερόντων εταιρείες κάτω από τις τιμές αγοράς. Οι ακτιβιστές διέκοψαν την κυκλοφορία του δρόμου προς την Λα Παζ με αποτέλεσμα να προκληθούν συγκρούσεις με την αστυνομία. Ογδόντα (80) άτομα σκοτώθηκαν και 411 τραυματίστηκαν, μεταξύ των οποίων αστυνομικοί, ακτιβιστές και πολίτες συμπεριλαμβανομένων και παιδιών.[64] Σε αυτές τις ταραχές ο Μοράλες δεν διαδραμάτισε ενεργό ρόλο αλλά αντίθετα πραγματοποίησε ταξίδια στη Λιβύη και την Ελβετία περιγράφοντας την κατάσταση ως "μια εν εξελίξει ειρηνική επανάσταση".[65] Η κυβέρνηση κατηγόρησε τον Μοράλες και το MAS ότι χρησιμοποιούσε τους διαδηλωτές προκειμένου να ανατρέψει το κοινουβουλευτική δημοκρατία με την βοήθεια εγκληματικών οργανώσεων όπως το FARC καθώς και ξένων αριστερών κυβερνήσεων όπως αυτών της Βενεζουέλα, της Κούβας και της Λιβύης.[66]

Απο την άλλη πλευρά ο Μοράλες ηγήθηκε καμπάνιας υπέρ της παραίτησης του προέδρου Λοσάδα ως υπευθύνου για τον θάνατο των διαδηλωτών κερδίζοντας την ευρεία στήριξη της μεσαίας τάξης. Απότοκος της συνεχούς αυξανόμενης πίεσης ήταν η παραίτηση του Λοσάδα, ο οποίος αμέσως μετά αναχώρησε για το Μαϊάμι.[67] Αντικαταστάτης του ορίστηκε ο αντιπρόεδρος Κάρλος Μέσα, ο οποίος επιχείρησε να ισορροπήσει ανάμεσα στις ΗΠΑ και στα αιτήματα των Κοκαλέρο, χωρίς, όμως, να κερδίσει την εμπιστοσύνη του Μοράλες.[68] Τον Νοέμβριο, ο Μοράλες συνάντησε στην Αβάνα τον Φιντέλ Κάστρο και έπειτα τον Αργεντινό πρόεδρο Νέστορ Κίρχνερ.[69] Στις δημοτικές εκλογές του 2004 το MAS κατάφερε να αποσπάσει τις περισσότερες ψήφους, απέτυχε, όμως, στο να κερδίσει τις δημαρχίες στα μεγάλα αστικά κέντρα φανερώνοντας με αυτόν τον τρόπο την αδυναμία του να βρει ερείσματα στη μεσαία τάξη των αστικών κέντρων.[70] Στην πλούσια περιφέρεια της Σαντα Κρουζ, ένα ισχυρό κίνημα για αυτονομία είχε εξελιχθεί υπό την καθοδήγηση της Επιτροπής για την Σαντα Κρουζ, η απέκλειε την απόσχισή της από την Βολιβία σε περίπτωση εκλογικής νίκης του MAS καθώς σε αντίθεση με το τελευταίο τασσόταν υπέρ της νεοφιλελεύθερης οικονομίας και κατά του κινήματος των κοκαλέρος.[71]

Τον Μάρτιο του 2005 ο Μέσα παραιτήθηκε επικαλούμενος την πίεση του Μοράλες, το κλείσιμο των δρόμων και τις διαδηλώσεις του κινήματος των Κοκαλέρος.[72] Εν μέσω φόβων για εμφύλιο πόλεμο, ο Εντουάρντο Ροντρίγκεζ ορκίστηκε πρόεδρος της μεταβατικής κυβέρνησης που θα οδηγούσε την χώρα σε προεδρικές εκλογές τον Δεκέμβριο του 2005.[73] Το MAS προσέλαβε τον Περουβιανό Γουόλτερ Τσάβεζ ως υπεύθυνο της προεκλογικής εκστρατείας του, η οποία βασίστηκε στην επιτυχημένη προεκλογική εκστρατεία του Σαλβαδόρ Αλιέντε στις χιλιανές προεδρικές εκλογές του 1970.[74] Παράλληλα ελήφθησαν μέτρα αναδιάρθρωσης των δομών του κόμματος προκειμένου ο Μοράλες και οι υπόλοιποι αρχηγοί του MAS να μπορούν να τοποθετούνται ταχύτερα δίχως την χρονοβόρα διαδικασία που απαιτείτο προηγουμένως. Επιπλέον με αυτόν τον τρόπο ο Μοράλες μπόρεσε να παρουσιάσει ένα πιο μετριοπαθές προφίλ μακρυά από τις ριζοσπαστικές θέσεις της βάσης.[75] Αν και ο Μοράλες αρχικά επιδίωξε να έχει μια γυναίκα ως υποψήφια αντιπρόεδρο, εν τέλει επελέγη ο μαρξιστής διανοούμενος Άλβαρο Γκαρσία Λινέρα.[76] Οι βασικοί του αντίπαλοι ήταν οι Χορχε Κιρόχα και το κεντροδεξιό του κόμμα "Κοινωνική και Δημοκρατική Δύναμη", το οποίο υποστήριζε νεοφιλελεύθερες πολιτικές με επίκεντρο την περιοχή της Σαντα Κρουζ. Κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας ο Κιρόχα κατηγορούσε τον Μοράλες ότι ευνοούσε το εμπόριο κοκαΐνης και ότι λειτουργούσε υπερ των συμφερόντων της Βενεζουέλας.[77]

Στις προεδρικές εκλογές του 2005, και με το 84.5% των ψηφοφόρων να εμφανίζονται στην κάλπη, ο Μοράλες συγκέντρωσε το 53.7% των ψήφων έναντι 28.6% του Κιρόχα. Ήταν η πρώτη φορά μετά από σαράντα χρόνια που κάποιος κέρδιζε την απόλυτη πλειοψηφία.[78] Η νίκη του θεωρήθηκε ως δείγμα του ευρύτερου ρεύματος προς αριστερές κυβερνήσεις που παρατηρήθηκε εκείνη την εποχή στη Λατινική Αμερική. Επίσης ο Μοράλες υπήρξε ο πρώτος ιθαγενής πρόεδρος της Βολιβίας, μιας χώρας που το 62% του πληθυσμού της αποτελείται από ιθαγενείς. Ωστόσο η νίκη του Μοράλες προκάλεσε μεγάλη ανησυχία στις ευκατάστατες τάξεις και σε αυτές των γαιοκτημόνων, οι οποίοι φοβήθηκαν ενδεχόμενες απαλλοτριώσεις ή εθνικοποιήσεις της περιουσίας τους, όπως και επίσης και σε ακροδεξιές ομάδες που ισχυρίστηκαν ότι θα ξεσπούσε φυλετικός πόλεμος.[79] Μετά την εκλογή του, αλλά πριν την ορκωμοσία του, ταξίδεψε στην Κούβα, την Βενεζουέλα, την Ευρώπη και την Κίνα αποφεύγοντας επιδεικτικά να επισκεφθεί τις ΗΠΑ.[80] Τον Ιανουάριο του 2006 ο Μοράλες παρακολούθησε μια ιθαγενική πνευματική τελετή στο Τιαχουανάκο, όπου σε ειδική τελετή στέφθηκε "Άπου Μάλκου" (ηγέτης) των Αϊμάρα λαμβάνοντας δώρα από ιθαγενείς από όλη την Λατινική Αμερική. Με την σειρά του ευχαρίστησε τη θεά Πατσαμάμα (Pachamama: μητέρα γη) για την νίκη του διακηρύσσοντας ότι "με την ισχύ των ανθρώπων, επρόκειτο να δώσει τέλος στο αποικιακό κράτος και στο νεοφιλελεύθερο μοντέλο".[81]

ΠροεδρίαΕπεξεργασία

Πρώτη προεδρική θητεία: 2006 - 2009Επεξεργασία

 
Ο Έβο Μοράλες το 2006

Στον κόσμο υπάρχουν μεγάλες και μικρές χώρες, πλούσιες και φτωχές αλλά σε ένα πράγμα είμαστε όλοι ίσοι, στο δικαίωμά μας στην αξιοπρέπεια και στην εθνική κυριαρχία.

Η ορκωμοσία του Μοράλες έλαβε χώρα στις 22 Ιανουαρίου στη Λα Παζ. Σε αυτή παρευρέθηκαν αρκετοί αρχηγοί κρατών, μεταξύ των οποίων οι πρόεδροι της Αργεντινής, Νέστορ Κίρχνερ, της Βενεζουέλας, Ούγκο Τσάβες, της Βραζιλίας, Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα, και της Χιλής, Ρικάρντο Λάγος.[82] Ο Μοράλες φορούσε ένα παραδοσιακό κουστούμι των Άνδεων σχεδιασμένο από την σχεδιάστρια Μπεατρίς Κανέδο Πατίνιο και στο λόγο που έδωσε περιλαμβανόταν ενός λεπτού σιγής στην μνήμη των κοκαλέρος και των ιθαγενών που σκοτώθηκαν κατά τη διάρκεια του πολιτικού τους αγώνα.[82] Επιπλέον στο λόγο του καταδίκασε τα προηγούμενα βολιβιανά "αποικιακά καθεστώτα", τα οποία σύγκρινε με το Απαρτχάιντ στη Νότια Αφρική, δηλώνοντας ότι η εκλογή του MAS θα οδηγούσε σε επανίδρυση του κράτους, έναν όρο που το MAS χρησιμοποιούσε συνεχώς αντί της επανάστασης.[83]

Μια από τις πρώτες του κινήσεις, η οποία και χαρακτηρίστηκε ως λαϊκιστική, ήταν η μείωση του μισθού του και των υπουργών του κατά 57%, δηλαδή σε 1.875 δολάρια τον μήνα, παροτρύνοντας τα μέλη του Κογκρέσου να πράξουν το ίδιο.[84][85][86] Ο Μοράλες διαμόρφωσε ένα ελλειμματικό από άποψη εμπειρίας υπουργικό συμβούλιο που αποτελείτο από ιθαγενείς και αριστερούς διανοούμενος, αν και εντός των πρώτων τριών χρόνων οι περισσότεροι αντικαταστάθηκαν από έμπειρους πολιτικούς αριστερών πεποιθήσεων προερχόμενους από την μεσαία τάξη.[87] Μέχρι το 2012 μόνο τρία από τα είκοσι μέλη του υπουργικού συμβουλίου αυτοπροσδιορίζονταν ως ιθαγενείς.[88]

Οικονομικό πρόγραμμαΕπεξεργασία

Κατά τον χρόνο εκλογής του Μοράλες, η Βολιβία ήταν το φτωχότερο κράτος της Λατινικής Αμερικής.[89] Η κυβέρνηση του Μοράλες δεν προχώρησε σε δομικές αλλαγές της βολιβιανής οικονομίας.[90] Η οικονομία της χώρας βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στην εξαγωγή φυσικών πόρων, έχοντας τα δεύτερα μεγαλύτερα αποθέματα φυσικού αερίου σε όλη τη Λατινική Αμερική.[91] Σύμφωνα με τα όσα είχε υποσχεθεί προεκλογικά, ο Μοράλες αύξησε τον κρατικό έλεγχο στην βιομηχανία Υδρογονάνθρακα με την απόφαση 2870: προηγουμένως οι εταιρείες απέδιδαν στο κράτος το 18% των κερδών τους, κάτι που ο Μοράλες το άλλαξε συμβολικά, έτσι ώστε το 82% των κερδών να αποδίδεται στο κράτος και 18% στις εταιρείες. Οι εταιρείες πετρελαίου απείλησαν να προσφύγουν στα διεθνή δικαστήρια ή να σταματήσουν την λειτουργεία τους στην Βολιβία, αλλά τελικώς υποχώρησαν. Με αυτον τον τρόπο το κράτος από τα 174 εκατομμύρια δολάρια που εισέπρατε το 2002 από την εξόρυξη του υδρογονάνθρακα, έφτασε το 1.3 δις δολάρια το 2006.[92] Τον Ιούνιο του 2006, ο Μοράλες ανακοίνωσε την επιθυμία του να εθνικοποιήσει τα ορυχεία, τον ηλεκτρισμό, τις τηλεπικοιωνίες και τους σιδηρόδρομους και τον Φεβρουάριο του 2007 εθνικοποίησε την εταιρεία μεταλλουργίας Vinto αρνούμενος να αποζημιώσει την Glencore, καθώς ισχυρίστηκε ότι η εταιρεία είχε συμβληθεί παρανόμως με το κράτος.[93] Αν και η ένωση ανθρακωρύχων κάλεσε τον Μοράλες να εθνικοποιήσει και τα ορυχεία, η κυβέρνηση δεν το έπραξε δηλώνοντας, μάλιστα, ότι οι πολυεθνικές εταιρείες που δραστηριοποιούντο νόμιμα στη Βολιβία δεν θα απαλλοτριώνονταν.[94]

Υπό τον Μοράλες, η Βολιβία βίωσε μια άνευ προηγουμένου οικονομική ανάπτυξη που είχε ως αποτέλεσμα την ισχυροποίηση του νομίσματός της.[95] Ο πρώτος χρόνος του στην προεδρία ολοκληρώθηκε χωρίς έλλειμμα, γεγονός που συνέβη για πρώτη φορά μετά από τριάντα χρόνια.[96] Κατόρθωσε, μάλιστα, μεσούσης της οικονομικής κρίσης του 2007 - 2008 να αναρριχηθεί στις χώρες με την μεγαλύτερη ανάπτυξη.[97] Η οικονομική ανάπτυξη οδήγησε σε άνθηση του κατασκευαστικού τομέα και επέτρεψε στο κράτος να αυξήσει τα οικονομικά του αποθέματα.[95][95] Αν και οι κοινωνικές δαπάνες αυξήθηκαν, αυτές διατηρήθηκαν σε χαμηλά επίπεδα έχοντας ως μέγιστη προτεραιότητα την κατασκευή δρόμων, καθώς και κοινωνικών χώρων, όπως γήπεδα ποδοσφαίρου κ.α.[98] Ειδικότερα η κυβέρνηση εστίασε στην ανάπτυξη των αγροτικών υποδομών κατασκευάζοντας δρόμους καθώς και υποδομές τρεχούμενου νερού και ρεύματος.[99]

Στις προγραμματικές δηλώσεις της η κυβέρνηση ανακοίνωσε την πρόθεσή της μέσα στα επόμενα πέντε χρόνια να μειώσει από 35% σε 27% το ποσοστό των ανθρώπων που ζούσε υπό ακραία φτώχεια και να μετριάσει το ποσοστό των ανθρώπων που ζούσε σε σχετική φτώχεια από 58,9% σε 49%.[100] Το κοινωνικό κράτος επεκτάθηκε με την χορήγηση επιδομάτων στους γηραιότερους και στις μητέρες υπό την προϋπόθεση, όμως, ότι θα έστελναν τα παιδιά τους στον γιατρό για εξετάσεις και στο σχολείο για να παρακολουθήσουν τα μαθήματα. Επίσης το κράτος διένειμε εκατοντάδες τρακτερ στους αγρότες. Παράλληλα υπήρξε έλεγχος των τιμών του φυσικού αερίου και των βασικών αγαθών, πρόνοια τα τοπικά προϊόντα να πουλιούνται στις τοπικές αγορές και να μην εξάγονται ενώ δημιούργθηκε και κρατική εταιρεία με σκοπό να διανέμει φαγητό σε χαμηλότερες τιμές. Όλα αυτά τα μέτρα συνέβαλαν στον περιορισμό του πληθωρισμού ενώ η οικονομία σημείωσε σημάδια ανάπτυξης (εν μέρει και λόγω της αύξησης των δημοσίων δαπανών), σε συνδυασμό με την ισχυροποίηση των δημοσιονομικών μεγεθών του κράτυς, που έφερε οικονομική σταθερότητα.[101]

Κατά τη διάρκεια της πρώτης θητείας του Μοράλες, η Βολιβία, σε αντίθεση με τις προηγούμενες κυβερνήσεις, αποδεσμεύθηκε από την εξάρτησή της από την Παγκόσμια Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο αρνούμενη την οικονομική τους βοήθεια και τα συνδεόμενα με αυτή προτεινόμενα μέτρα.[102] Τον Μάϊο του 2007, έγινε η πρώτη χώρα που αποχώρησε από το Διεθνές Κέντρο για την Επίλυση Επενδυτικών Διαφορών με τον Μοράλες να ισχυρίζεται ότι το τελευταίο εξέδιδε συνεχώς ευνοϊκές αποφάσεις υπερ των πολυεθνικών εταιρειών. Την κίνηση αυτή ακολούθησαν και άλλες χώρες της Λατινικής Αμερικής.[103] Ο Μοράλες αρνήθηκε, επίσης, να εντάξει την χώρα του στη συμφωνία ελεύθερου εμπορίου των χωρών της Αμερικής θεωρώντας την ότι αποτελεί άλλη μια μορφή του ιμπεριαλισμού των ΗΠΑ.[104]

Ένα από τα βασικά διλήμματα που αντιμετώπισε η κυβέρνηση Μοράλες αφορούσε την επιθυμία της να επεκτείνει κατα προτεραιότητα τις εξορυκτικές της δραστηριότητες, κάτι που ερχόταν σε αντίθεση με την πρόθεσή της να επιδοτήσει προγράμματα κοινωνικής αλληλεγγύης και παροχής εργασίας και να προστατεύσει το περιβάλλον από την μόλυνση που προκαλούσαν τέτοιου είδους βιομηχανίες.[105] Αν και η κυβέρνησή Μοράλες εξέφραζε ένα προστατευτικό για το περιβάλλον πνεύμα, υιοθετώντας νέα περιβαλλοντολογικά μέτρα και ενθαρρύνοντας τον εθελοντισμό στα συμβούλια διαχείρισης των δασών, η αποψίλωση των δασών για γεωργικούς λόγους και η παράνομη υλοτομία συνέχισε με αμείωτους ρυθμούς.[106] Αρκετοί οικονομολόγοι, δεξιών και αριστερών καταβολών, εξέφρασαν την ανησυχία τους για την αδυναμία της κυβέρνησης να επεκτείνει τις δραστηριότητές της και σε άλλους τομείς ενώ κριτική εκφράστηκε και ως προς την αδυναμία της κυβέρνησης να δημιουργήσει νέες θέσεις εργασίας.[97][90]

ALBA και Διεθνής παρουσίαΕπεξεργασία

 
Ο Μοράλες μαζί με τους ηγέτες της Παραγουάης, Λούγο, Βραζιλίας, Λούλα, Εκουαδόρ, Κορρέα, και Βενεζουέλας, Τσάβεζ.

Η κυβέρνηση Μοράλες επιδίωξε να αναπτύξει ισχυρούς δεσμούς με τις αριστερές κυβερνήσεις της Κούβας και της Βενεζουέλας.[107] Τον Απρίλιο του 2005 ο Μοράλες επ' ευκαιρίας του ταξιδιού του στην Αβάνα προκειμένου να πραγματοποιήσει εγχείρηση στο γόνατο, συνάντηση τον Κάστρο και τον Τσάβεζ.[108] Τον Απρίλιο του 2006, η Βολιβία συμφώνησε να συμμετέχει μαζί με την Κούβα και την Βενεζουέλα στην ίδρυση της Βολιβαριανής Συμμαχίας των Λαών της Αμερικής (ALBA), στο συνέδριο της οποίας συμμετείχε τον Μάϊο του ίδιου χρόνου, οπότε και τέθηκε σε ισχύς εμπορική συμφωνία μεταξύ των χωρών της ένωσης (PTA).[109] Εν τω μεταξύ, η κυβέρνησή του σταδιακά έγινε η λιγότερο αμερικανόφιλη κυβέρνηση στην ιστορία της Βολιβίας.[110] Τον Σεπτέμβριο ο Μοράλες επισκέφθηκε τις Ηνωμένες Πολιτείες για πρώτη φορά και συμμετείχε στην γενική συνέλευση του ΟΗΕ, όπου έδωσε λόγο χαρακτηρίζοντας τον πρόεδρο των Η.Π.Α. Τζορτζ Μπους ως τρομοκράτη με αφορμή τους πολέμους στο Αφγανιστάν και το Ιράκη, και ζητώντας την αλλαγή της έδρας των Ηνωμένων Εθνών σε μέρος εκτός των ΗΠΑ. Κατά τη διάρκεια της επίσκεψής του συναντήθηκε με τους πρώην προέδρους των ΗΠΑ, Μπιλ Κλίντον και Τζίμυ Κάρτερ, καθώς και με Ινδιάνικες ομάδες.[111] Οι σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών χειροτέρεψαν περαιτέρω όταν τον Δεκέμβριο ο Μοράλες εξέδωσε διάταγμα, με το οποίο απαιτούσε από όλους τους αμερικανικούς επισκέπτες της χώρας να εκδίδουν βίζα.[112] Η κυβέρνησή του αρνήθηκε επίσης να χορηγήσει ετεροδικία στους αμερικανούς στρατιώτης στη Βολιβία: απότοκος αυτού ήταν οι ΗΠΑ να αποσύρουν την στρατιωτική τους υποστήριξη από την χώρα.[104]

Τον Δεκέμβριο του 2006, ο Μοράλες παρακολούθησε το πρώτο συνέδριο της συνεργασίας Νότου - Νότου στην Αμπούζα της Νιγηρίας, όπου συναντήθηκε με τον ηγέτη της Λιβύης, Μουαμάρ Καντάφι, του οποίου η κυβέρνηση πρόσφατα του είχε απονείμει το Διεθνές βραβείο για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα "Αλ Καντάφι".[113] Έπειτα ο Μοράλες ταξίδεψε στην Αβάνα για να παρακολουθήσει ένα συνέδριο αφιερωμένο στη ζωή του Κάστρο, όπου κατά την ομιλία που εκφώνησε τόνισε την ανάγκη για στενότερες σχέσεις μεταξύ Λατινικής Αμερικής και Μέσης Ανατολής προκειμένου να αντιμετωπίσουν τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό.[114] Υπό την διοίκησή του εγκαθιδρύθηκαν διπλωματικές σχέσεις με το Ιράν με τον Μοράλες να επαινεί τον Πρόεδρο του Ιράν, Μαχμούτ Αχμεντινετζάντ, ως σύντροφο της επανάστασης.[115] Τον Απρίλίο του 2007 παρακολούθησε την ενεργειακή πρώτη σύνοδο κορυφής για τη Λατινική Αμερική διαφωνώντας με πολλούς συμμάχος στο ζήτημα των βιοκαυσίμων, στην χρήση των οποίων διαφώνησε.[116] Ιδιαίτερα, επίσης, σφοδρή ήταν η διαφωνία του με τον πρόεδρο της Βραζιλίας, Λούλα, σχετικά με την επιθυμία του Μοράλες να εθνικοποιήσει τα διυλιστήρια της χώρας του, τα οποία ανήκαν στην βραζιλιάνικη εταιρεία Petrobas. Τον Μάϊο η Βολιβία εξαγόρασε τα διλυστήρια μεταβιβάζοντάς τα στην Κρατική Εταιρεία Πετρελαίου της Βολιβίας.[117]

Κοινωνική μεταρρύθμισηΕπεξεργασία

 
Ο Μοράλες με τον πρόεδρο της Βραζιλίας, Λούλα

Η κυβέρνηση του Μοράλες επιδίωξε να ενθαρύνει ένα μοντέλο ανάπτυξης βασισμένο στη θεωρία του "vivir bien" (ζώντας καλά).[89] Αυτό συνεπαγόταν την επιδίωξη συνθηκών κοινωνικής ειρήνης και συναίνεσης, την εξάλειψη των διακρίσεων και την αναδιανομή του πλούτου.

Κατά την εκλογή του Μοράλες το ποσοστό αναλφαβητισμού στη Βολιβία ήταν 16%, το μεγαλύτερο στη Λατινική Αμερική.[118] Για την μείωση του ποσοστού αυτού επιδίωξε την βοήθεια των αριστερών συμμάχων του ξεκινόντας σχετική καμπάνια με την βοήθεια της Κούβας, ενώ παράλληλα η Βενεζούλα προσφέρθηκε να προσκαλέσει πέντε χιλιάδες Βολιβιανούς αποφοίτους της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης για να σπουδάσουν δωρεάν στη Βενεζουέλα.[119] Το 2009 η UNESCO ανακοίνωσε την εξάλειψη του αναλφαβητισμού στη Βολιβία[120], αν και η Παγκόσμια Τράπεζα ισχυρίστηκε ότι είχε μειωθεί κατά 5%.[121] Η Κούβα, επίσης, βοήθησε την Βολιβία να αναπτύξει το ιατρικό της σύστημα, εγκαινιάζοντας οφθαλμολογικά κέντρα στη χώρα περιθάλποντας 100.000 βολιβιάνους δωρεάν κάθε χρόνο, και προσφέροντας 5000 υποτροφίες σε Βολιβιανούς μαθητές προκειμένου να σπουδάσουν στην Κούβα.[122]

2008-09Επεξεργασία

O Μοράλες επιχειρεί να περάσει το δικό του πακέτο μεταρρυθμίσεων για τη δημιουργία μιας σοσιαλιστικής και πλουραλιστικής δημοκρατίας, τη στιγμή που οι κυβερνήτες των πλούσιων σε φυσικούς πόρους επαρχιών ζητούν αυτονομία. Έτσι, σε δημοψήφισμα που ο Μοράλες χαρακτήρισε παράνομο, στις 4 Μαΐου του 2008, η συντριπτική πλειοψηφία των κατοίκων της επαρχίας Σάντα Κρους τάχτηκε υπέρ της αυτονομίας.

Λίγες ημέρες αργότερα στις 8 Μαΐου, η Γερουσία που δεν πρόσκειται στο κόμμα του Μοράλες, αποφάσισε τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος[123] για την παραμονή ή μη του Προέδρου στην εξουσία.

Στο δημοψήφισμα που διεξήχθη στις 10 Αυγούστου του 2008 τόσο ο πρόεδρος Μοράλες όσο και οι κεντροδεξιοί κυβερνήτες των 4 πλουσιότερων επαρχιών της χώρας αναδείχθηκαν νικητές. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, η υποστήριξη του εκλογικού σώματος προς το Μοράλες ξεπέρασε το 60%.[124]

Συνταγματικό δημοψήφισμα 2009Επεξεργασία

Στις 25 Ιανουαρίου του 2009 οι κάτοικοι προσήλθαν στις κάλπες σε δημοψήφισμα για την έγκριση ενός νέου Συντάγματος. Με βάση το νέο Σύνταγμα, ανάμεσα στα άλλα, διευρύνεται ο ρόλος του κράτους και δίνεται έμφαση στην κοινωνική δικαιοσύνη με ανάδειξη των δικαιωμάτων για τους ιθαγενείς.[125] Η διεξαγωγή του δημοψηφίσματος συμφωνήθηκε έπειτα από συμφωνία με την αντιπολίτευση.[126] Το νέο Σύνταγμα εγκρίθηκε από τον λαό της χώρας με θετικό ποσοστό 61%, έναντι 39% του όχι.[127] Ο Μοράλες σε ομιλία του έκανε λόγο για "επανίδρυση του Κράτους".[128] Ο ίδιος ο Μοράλες υποσχέθηκε ότι δε θα διεκδικούσε ξανά το ύπατο αξίωμα για το 2014 (αν και με το νέο Σύνταγμα επιτρέπεται κάτι τέτοιο) αν εκλεγόταν το 2009.

Επανεκλογή στην προεδρία 2009Επεξεργασία

Τον Απρίλιο του 2009 ο Μοράλες κατήλθε σε απεργία πείνας, διαμαρτυρόμενος για την καθυστέρηση του Κογκρέσου να εγκρίνει νόμο, ο οποίος θα επιτρέψει τη διεξαγωγή βουλευτικών εκλογών τον Δεκέμβριο του 2009[129]. Ο νόμος εγκρίθηκε έπειτα από έξι ημέρες, στις 14 Απριλίου του 2009, και ο πρόεδρος σταμάτησε την αποχή από το φαγητό. Λίγο μετά ανακοινώθηκε ότι η αστυνομία απέτρεψε σχέδιο για τη δολοφονία του Μοράλες και του αξιωματούχου Μάρκος Φαρφάν, ενώ συνέλαβαν δύο υπόπτους και κατέσχεσαν οπλισμό[130]. Σκοτώθηκαν 3 άτομα κατά την επιδρομή της αστυνομίας στην πόλη Σάντα Κρους. Οι πρώτες γενικές εκλογές με βάση το νέο Σύνταγμα διεξήχθησαν τελικά στις 6 Δεκεμβρίου του 2009. Ο Έβο Μοράλες εξελέγη πρόεδρος για μία ακόμη θητεία, με ποσοστό 62,5% των ψήφων έναντι 28,2% για τον Μάνφρεντ Ρέγιες, υποψήφιο του PPB. Το Κίνημα για τον Σοσιαλισμό του Μοράλες κέρδισε την πλειοψηφία στη Βουλή και στη Γερουσία. Στην τελευταία μάλιστα εξασφάλισε τον έλεγχο των 2/3.[131]

Προεδρικές εκλογές 2014Επεξεργασία

Στις εκλογές του 2014 ο Μοράλες επανεκλέχθηκε για 3η θητεία, με ποσοστό γύρω στο 60%.[132]

Προεδρικές εκλογές 2019Επεξεργασία

Στις εκλογές του 2019 ο Μοράλες επανεκλέχθηκε για 4η θητεία, με ποσοστό γύρω στο 47%.

Παραίτηση και καταγγελίες για πραξικόπημαΕπεξεργασία

Μετά τις εκλογές της 20ης Οκτωβρίου, ακολούθησαν τρεις εβδομάδες βίαιων διαμαρτυριών σε μεγάλες πόλεις της χώρας, με την αντιπολίτευση να ζητά δεύτερο γύρο εκλογών μη αποδεχόμενη το αποτέλεσμα, με καταγγελίες για νοθεία. Μετά από έκθεση του Οργανισμού Αμερικανικών Κρατών για παρατυπίες[133] κυρίως όσον αφορά την καταμέτρηση των ψήφων από το λογισμικό,[134] ο Έβο Μοράλες ανακοίνωσε τη διενέργεια νέων εκλογών, όπως είχε συμφωνήσει.[135] Παρ' όλα αυτά, ο αρχηγός του Στρατού του ζήτησε να παραιτηθεί,[136][137][138] ενόσω μέλη της Αστυνομίας σε κάποιες περιοχές είχαν στασιάσει.[139][140] Ο Έβο Μοράλες παραιτήθηκε από την προεδρία στις 10 Νοεμβρίου 2019 για αποκλιμάκωση της κατάστασης, καταγγέλλοντας απόπειρα πραξικοπήματος και σύλληψης του.[141] Σε πραξικόπημα αναφέρονται επίσης οι πρόεδροι της Νικαράγουα, της Αργεντινής, της Κούβας, της Βενεζουέλας,[142] η Ουρουγουάη,[143] η Ρωσία,[144][145] το Παγκόσμιο Συμβούλιο Ειρήνης,[146] η Συνδικαλιστική Συνομοσπονδία Αμερικής,[147][148] ο πρώην πρόεδρος της Βραζιλίας Λούλα ντα Σίλβα, ο Τζέρεμι Κόρμπιν εκ μέρους του Εργατικού Κόμματος του Ηνωμένου Βασιλείου και αρκετά ΜΜΕ ενώ την στήριξή τους εξέφρασαν ο πρώην πρωθυπουργός της Ελλάδας Αλέξης Τσίπρας και ο Αμερικανός γερουσιαστής Μπέρνι Σάντερς.[149][150][151][152] Η Ισπανία καταδίκασε την επέμβαση των ενόπλων δυνάμεων και της αστυνομίας, ενώ το Μεξικό προσφέρθηκε επιπλέον να παραχωρήσει στον Έβο Μοράλες πολιτικό άσυλο, όπου και κατέφυγε.[153] Μετά την ανακοίνωση της παραίτησής του, το σπίτι του στην Κοτσαμπάμπα λεηλατήθηκε, όπως και άλλων μελών του κόμματος του.[154] Ο στρατός συμπαρατάχθηκε με την αστυνομία στους δρόμους για την αντιμετώπιση των οπαδών του Μοράλες, μέσα σε εμφυλιοπολεμικό κλίμα.[155][156] Ο πρόεδρος των Η.Π.Α. χαρακτήρισε τα γεγονότα ως «..μήνυμα στα παράνομα καθεστώτα στη Βενεζουέλα και τη Νικαράγουα».[157] Το Κίνημα των Αδέσμευτων χωρών στηρίζει την ειρηνική διευθέτηση, με συμμετοχή όλων των εμπλεκόμενων μερών.[158] Μετά τους θανάτους και τραυματισμούς δεκάδων διαδηλωτών, η Ύπατη Αρμοστής του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα έκανε λόγο για «αναίτια και δυσανάλογη χρήση βίας από το στρατό και την αστυνομία», το ίδιο και η Διαμερικανική Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Οργανισμού Αμερικανικών Κρατών.[159][160]

Εξωτερικοί σύνδεσμοιΕπεξεργασία

ΠαραπομπέςΕπεξεργασία

  1. Harten 2011, σελ. 35· Webber 2011, σελ. 62.
  2. Harten 2011, σελ. 35.
  3. Sivak 2010, σελ. 33· Harten 2011, σελ. 7· Webber 2011, σελ. 63.
  4. Sivak 2010, σελ. 32· Harten 2011, σελ. 35.
  5. Sivak 2010, σελ. 34· Harten 2011, σελ. 36· Webber 2011, σελίδες 62–63.
  6. Sivak 2010, σελ. 33· Harten 2011, σελίδες 36–37.
  7. Sivak 2010, σελ. 34· Harten 2011, σελ. 40.
  8. 8,0 8,1 Harten 2011, σελ. 37.
  9. Sivak 2010, σελίδες 34–35· Harten 2011, σελ. 37· Webber 2011, σελ. 63.
  10. Blackwell 2002· Sivak 2010, σελ. 35· Harten 2011, σελ. 37.
  11. Harten 2011, σελίδες 37–38.
  12. Sivak 2010, σελ. 35.
  13. Sivak 2010, σελ. 36· Harten 2011, σελ. 39.
  14. Webber 2011, σελ. 63.
  15. Sivak 2010, σελ. 39.
  16. Sivak 2010, σελίδες 40–41.
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 Sivak 2010, σελ. 42.
  18. Sivak 2010, σελίδες 40–41, 57–58.
  19. Sivak 2010, σελ. 41.
  20. Harten 2011, σελ. 109.
  21. Sivak 2010, σελ. 42· Harten 2011, σελ. 109.
  22. 22,0 22,1 Sivak 2010, σελ. 43.
  23. Sivak 2010, σελίδες 43, 65.
  24. Sivak 2010, σελίδες 43–44, 49.
  25. Sivak 2010, σελ. 52.
  26. Sivak 2010, σελ. 58.
  27. 27,0 27,1 Harten 2011, σελίδες 74–77.
  28. «Profile: Bolivia's President Evo Morales». BBC News. 13 Οκτωβρίου 2014. 
  29. Sivak 2010, σελ. 44.
  30. Harten 2011, σελίδες 97–99.
  31. Sivak 2010, σελίδες 44–45.
  32. Sivak 2010, σελ. 45.
  33. Sivak 2010, σελίδες 45–47.
  34. Sivak 2010, σελ. 47.
  35. Harten 2011, σελ. 83.
  36. 36,0 36,1 36,2 36,3 Harten 2011, σελ. 84.
  37. Harten 2011, σελ. 84· Webber 2011, σελ. 60.
  38. 38,0 38,1 Sivak 2010, σελ. 79.
  39. Muñoz-Pogossian 2008, σελ. 24· Sivak 2010, σελ. 79· Harten 2011, σελ. 84· Webber 2011, σελ. 60.
  40. 40,0 40,1 Harten 2011, σελ. 85.
  41. Sivak 2010, σελίδες 79–80.
  42. Harten 2011, σελ. 85· Webber 2011, σελ. 60.
  43. Harten 2011, σελ. 86.
  44. Sivak 2010, σελ. 81.
  45. Sivak 2010, σελίδες 81–82.
  46. 46,0 46,1 Harten 2011, σελ. 86· Webber 2011, σελ. 60.
  47. America Vera-Zavala (December 18, 2005). «Evo Morales Has Plans for Bolivia». In These Times. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις March 3, 2015. https://web.archive.org/web/20150303110107/http://inthesetimes.com/article/2438. Ανακτήθηκε στις February 7, 2007. 
  48. Sivak 2010, σελίδες 89–90· Harten 2011, σελ. 87.
  49. Harten 2011, σελίδες 89–90.
  50. Sivak 2010, σελ. 82–83· Harten 2011, σελίδες 112–118· Farthing & Kohl 2014, σελ. 11.
  51. Harten 2011, σελίδες 107, 117.
  52. Sivak 2010, σελίδες 83–84.
  53. Harten 2011, σελ. 126.
  54. Sivak 2010, σελ. 84.
  55. Sivak 2010, σελίδες 84–85.
  56. Harten 2011, σελ. 117.
  57. Harten 2011, σελίδες 95–96.
  58. Harten 2011, σελ. 102.
  59. Muñoz-Pogossian 2008, σελ. 149· Sivak 2010, σελ. 90· Harten 2011, σελ. 87· Webber 2011, σελ. 63· Farthing & Kohl 2014, σελίδες 11–12.
  60. Harten 2011, σελ. 87.
  61. Sivak 2010, σελίδες 94-96.
  62. Sivak 2010, σελ. 86–87· Sivak 2011, σελ. 158· Harten 2011, σελ. 87.
  63. Sivak 2010, σελίδες 95, 98· Sivak 2011, σελ. 159.
  64. Muñoz-Pogossian 2008, σελίδες 164–167· Sivak 2010, σελίδες 99–103· Harten 2011, σελίδες 118–124.
  65. Sivak 2010, σελ. 100.
  66. Harten 2011, σελίδες 122–123.
  67. Muñoz-Pogossian 2008, σελ. 167· Sivak 2010, σελίδες 101–103· Harten 2011, σελίδες 122–124.
  68. Muñoz-Pogossian 2008, σελ. 167· Sivak 2010, σελίδες 137–139· Webber 2011, σελ. 80.
  69. Sivak 2010, σελ. 138.
  70. Sivak 2010, σελ. 142· Harten 2011, σελ. 88.
  71. Sivak 2010, σελίδες 141–142.
  72. Muñoz-Pogossian 2008, σελ. 175· Sivak 2010, σελίδες 142–145· Farthing & Kohl 2014, σελ. 14.
  73. Muñoz-Pogossian 2008, σελ. 175· Sivak 2010, σελ. 147.
  74. Sivak 2010, σελίδες 148–149.
  75. Harten 2011, σελίδες 140, 151· Webber 2011, σελ. 68.
  76. Muñoz-Pogossian 2008, σελίδες 179–180· Sivak 2010, σελίδες 150–151· Harten 2011, σελ. 88· Webber 2011, σελ. 64.
  77. Muñoz-Pogossian 2008, σελ. 177· Sivak 2010, σελ. 152.
  78. Muñoz-Pogossian 2008, σελ. 178· Sivak 2010, σελίδες 155–158· Harten 2011, σελ. 88· Webber 2011, σελ. 50.
  79. Farthing & Kohl 2014, σελίδες 1–2.
  80. Sivak 2010, σελίδες 156–157· Farthing & Kohl 2014, σελ. 1.
  81. Kozloff 2008, σελίδες 117–118· Sivak 2010, σελ. 159· Farthing & Kohl 2014, σελ. 35.
  82. 82,0 82,1 Sivak 2010, σελ. 160.
  83. Dunkerley 2007, σελ. 146.
  84. Sivak 2010, σελ. 195· Harten 2011, σελ. 179· Farthing & Kohl 2014, σελίδες 35–36.
  85. Gutsch 2006.
  86. «Bolivian president slashes salary for public schools». January 28, 2006. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις December 28, 2013. https://web.archive.org/web/20131228201501/http://usatoday30.usatoday.com/news/world/2006-01-28-morales-salary_x.htm. Ανακτήθηκε στις January 5, 2016. 
  87. Farthing & Kohl 2014, σελ. 58.
  88. Farthing & Kohl 2014, σελ. 65.
  89. 89,0 89,1 Farthing & Kohl 2014, σελ. 99.
  90. 90,0 90,1 Farthing & Kohl 2014, σελ. 79.
  91. Webber 2011, σελίδες 77–78· Farthing & Kohl 2014, σελ. 81.
  92. Sivak 2010, σελίδες 199–203· Harten 2011, σελίδες 180–181· Webber 2011, σελίδες 80–81.
  93. Sivak 2010, σελίδες 203–204· Farthing & Kohl 2014, σελίδες 74–75.
  94. Webber 2011, σελ. 107.
  95. 95,0 95,1 95,2 Farthing & Kohl 2014, σελ. 85.
  96. Sivak 2010, σελ. 107.
  97. 97,0 97,1 Farthing & Kohl 2014, σελ. 87.
  98. Webber 2011, σελ. 198· Farthing & Kohl 2014, σελίδες 85, 87.
  99. Farthing & Kohl 2014, σελ. 98.
  100. Dunkerley 2007, σελίδες 133–134· Sivak 2010, σελίδες 205–206.
  101. «The explosive apex of Evo's power». December 10, 2009. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις April 6, 2015. https://web.archive.org/web/20150406092712/http://www.economist.com/node/15065929. Ανακτήθηκε στις January 5, 2016. 
  102. Sivak 2011, σελ. 145· Farthing & Kohl 2014, σελ. 73.
  103. Farthing & Kohl 2014, σελ. 73.
  104. 104,0 104,1 Sivak 2011, σελ. 162.
  105. Farthing & Kohl 2014, σελ. 91.
  106. Farthing & Kohl 2014, σελίδες 91–92.
  107. Sivak 2011, σελ. 63· Webber 2011, σελ. 40· Farthing & Kohl 2014, σελ. 75.
  108. Sivak 2010, σελ. 70.
  109. Sivak 2010, σελ. 70· Webber 2011, σελ. 41· Farthing & Kohl 2014, σελ. 75.
  110. Sivak 2011, σελ. 160.
  111. Sivak 2010, σελίδες 180–181, 187–189.
  112. Sivak 2011, σελ. 165.
  113. Sivak 2010, σελίδες 58–61.
  114. Sivak 2010, σελίδες 68–69.
  115. Sivak 2011, σελ. 167.
  116. Sivak 2010, σελίδες 114–115.
  117. Sivak 2010, σελίδες 114–115, 124–125· Philip & Panizza 2011, σελίδες 143–145.
  118. Kozloff 2008, σελίδες 124–125· Farthing & Kohl 2014, σελίδες 104–105.
  119. Kozloff 2008, σελίδες 124–25· Farthing & Kohl 2014, σελίδες 104–05.
  120. Sivak 2010, σελ. 227.
  121. Farthing & Kohl 2014, σελ. 105.
  122. Webber 2011, σελ. 41· Farthing & Kohl 2014, σελ. 110.
  123. in.gr Αρχειοθετήθηκε 2008-05-12 στο Wayback Machine., Δημοψήφισμα στη Βολιβία για την παραμονή του Μοράλες στην εξουσία, 9 Μαΐου 2008
  124. Καθημερινή[νεκρός σύνδεσμος], Αγεφύρωτο πολιτικό αδιέξοδο στη Βολιβία , 11 Αυγούστου 2008
  125. Ελεύθερος Τύπος, Δημοψήφισμα για νέο Σύνταγμα διεξάγεται στη Βολιβία, 25 Ιανουαρίου 2009.
  126. «AFP: Bolivia, opposition agree on referendum, Morales term limit». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 15 Φεβρουαρίου 2009. Ανακτήθηκε στις 15 Φεβρουαρίου 2009. 
  127. «Un país dividido aprueba la nueva CPE con el 58,7%» (στα Spanish). La Razón (La Paz). 26-01-2009. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2009-02-15. https://web.archive.org/web/20090215010102/http://www.la-razon.com/versiones/20090126_006619/nota_249_752935.htm. Ανακτήθηκε στις 26-01-2009. 
  128. [http://diepresse.com/home/politik/aussenpolitik/424062/index.do?_vl_backlink=/home/index.do |title=Bolivien: Einigung über Verfassungsreferendum |agency=Austrian Press Agency |work=Die Presse |language=γερμανική |date=21-10-2008 |accessdate=25-01-2009}}
  129. Eλευθεροτυπία, Σε απεργία πείνας κατέβηκε ο Έβο Μοράλες, 9 Απριλίου 2009.
  130. in.gr Αρχειοθετήθηκε 2009-04-19 στο Wayback Machine., Σχέδιο για τη δολοφονία του Έβο Μοράλες απέτρεψε η αστυνομία της Βολιβίας, 16 Απριλίου 2009.
  131. «Evo Morales routs rivals to win second term in Bolivian elections». FT. 7 Δεκ 2009. http://www.guardian.co.uk/world/2009/dec/06/bolivia-evo-morales-presidential-elections. Ανακτήθηκε στις 06 Δεκεμβρίου 2009. 
  132. Τρίτη (και τελευταία;) θητεία εξασφάλισε στη Βολιβία ο Μοράλες, enet.gr, 14-10-2014.
  133. «Παραίτηση Μοράλες με καταγγελίες για εν εξελίξει πραξικόπημα». Η Εφημερίδα των Συντακτών. Ανακτήθηκε στις 11 Νοεμβρίου 2019. 
  134. «Análisis de Integridad electoralEstado Plurinacional de Bolivia» (PDF). www.oas.org. Ανακτήθηκε στις 13 Νοεμβρίου 2019. 
  135. «Δέσμευση Μοράλες για β' γύρο, αν αποδειχθεί νοθεία στις εκλογές της Βολιβίας». Η Εφημερίδα των Συντακτών. Ανακτήθηκε στις 12 Νοεμβρίου 2019. 
  136. «Βολιβία: Ο Μοράλες παραιτήθηκε μετά από απαίτηση του στρατού!». 10 Νοεμβρίου 2019. https://www.militaire.gr/volivia-o-morales-paraitithike-meta-apo-apaitisi-toy-stratoy/. Ανακτήθηκε στις 11 Νοεμβρίου 2019. 
  137. «Παραιτήθηκε ο Εβο Μοράλες». The Press Project - Ειδήσεις, Αναλύσεις, Ραδιόφωνο, Τηλεόραση. 11 Νοεμβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 12 Νοεμβρίου 2019. 
  138. «Βολιβία: Ραγδαίες εξελίξεις πυροδοτεί η παραίτηση Μοράλες». CNN.gr. 11 Νοεμβρίου 2019. 
  139. «Στασίασε η αστυνομία στη Βολιβία, η αντιπολίτευση κατέλαβε TV-ράδιο». www.sofokleousin.gr. Ανακτήθηκε στις 12 Νοεμβρίου 2019. 
  140. «Πολιτική κρίση στη Βολιβία : Η κυβέρνηση καταγγέλλει απόπειρα πραξικοπήματος». Το Βήμα Online. 9 Νοεμβρίου 2019. 
  141. «Βολιβία: Παραιτήθηκε ο Εβο Μοράλες - Κατήγγειλε σχέδιο για τη σύλληψή του | Kathimerini». www.kathimerini.gr. Ανακτήθηκε στις 11 Νοεμβρίου 2019. 
  142. «Βολιβία: Αντιδράσεις για την παραίτηση Μοράλες εντός και εκτός Λατινικής Αμερικής | naftemporiki.gr». www.naftemporiki.gr. 11 Νοεμβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 11 Νοεμβρίου 2019. 
  143. Ministerio de Relaciones Exteriores, República Oriental del Uruguay. «Nº 121/19: Golpe de Estado en Bolivia». 
  144. «Παραιτήθηκε ο Μοράλες - Πραξικόπημα στη Βολιβία καταγγέλλουν χώρες της Λατινικής Αμερικής». HuffPost Greece. 11 Νοεμβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 11 Νοεμβρίου 2019. 
  145. «Βολιβία: Για πραξικόπημα μιλάει η Ρωσία. Τι δηλώνει η Μογκερίνι». ΣΚΑΪ. Ανακτήθηκε στις 12 Νοεμβρίου 2019. 
  146. «Καταγγέλλει το πραξικόπημα στη Βολιβία». 902.gr. 11 Νοεμβρίου 2019. 
  147. Neto, Rafael Freire (10 Νοεμβρίου 2019). «General Secretary of TUCA condemns the coup d'état in Bolivia and calls for international solidarity towards the Bolivian people». 
  148. «La CSA llama a respetar la democracia y autodeterminación en Bolivia - CSA». www.csa-csi.org. Ανακτήθηκε στις 12 Νοεμβρίου 2019. 
  149. «Evo Morales and Bolivia: What We Know About the President's Resignation». nytimes.com (στα Αγγλικά). 12 Νοεμβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 13 Νοεμβρίου 2019. 
  150. «Πραξικόπημα στη Βολιβία και τι σημαίνει». in.gr. 11 Νοεμβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 12 Νοεμβρίου 2019. 
  151. Ελλάδα, Άρης Χατζηστεφάνου Sputnik. «Βολιβία: Πραξικόπημα, αυτή η απαγορεύμενη λέξη». sputniknews.gr. Ανακτήθηκε στις 11 Νοεμβρίου 2019. 
  152. Faiola, Anthony. «After Morales resignation, a question for Bolivia: Was this the democratic will or a coup?». Washington Post (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 12 Νοεμβρίου 2019. 
  153. «Βολιβία: «Φεύγω, αλλά θα γυρίσω πιο δυνατός», δήλωσε ο Μοράλες». ProtoThema. 12 Νοεμβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 12 Νοεμβρίου 2019. 
  154. ««Πραξικόπημα» στη Βολιβία: Χάος μετά την παραίτηση Μοράλες - Διεθνείς αντιδράσεις». www.topontiki.gr. Ανακτήθηκε στις 12 Νοεμβρίου 2019. 
  155. «Στα πρόθυρα εμφυλίου η Βολιβία- Στο Μεξικό ο Έβο Μοράλες». The Press Project. 12 Νοεμβρίου 2019. 
  156. «Κίνδυνος εμφυλίου στη Βολιβία». tvxs.gr. Ανακτήθηκε στις 12 Νοεμβρίου 2019. 
  157. «Τραμπ: Η Βολιβία «δείχνει τον δρόμο» σε Βενεζουέλα και Νικαράγουα». Ατέχνως. 11 Νοεμβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 12 Νοεμβρίου 2019. 
  158. Embajada Guyana. «The Non-Aligned Movement urges the peaceful resolution of the current political situation in Bolivia, through dialogue, within the framework of its constitution and in absolute respect for human rights, including those of the President Evo Morales and his Cabinet». Ανακτήθηκε στις 14 Νοεμβρίου 2019. 
  159. «ΟΗΕ: «Αναίτια και δυσανάλογη η χρήση βίας στη Βολιβία»». Newsbeast.gr. 16 Νοεμβρίου 2019. 
  160. «Βολιβία: Ο ΟΗΕ καταγράφει αναίτια βία μετά τη φυγή του Ε. Μοράλες». www.makthes.gr. Ανακτήθηκε στις 17 Νοεμβρίου 2019. 
Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα Evo Morales της Αγγλικής Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0. (ιστορικό/συντάκτες).