Η Εξάβιβλος ή Πρόχειρον νόμων (λατινικά: Promptuarium[1] / Προμπτοάριουμ, ρωσικά: Шестикнижжя[2]/ Σεστικνίζα) είναι Βυζαντινή νομική πραγματεία του 14ου αιώνα (1344-1345) του νομολόγου και ανώτατου δικαστικού Θεσσαλονίκης Κωνσταντίνου Αρμενόπουλου, στην οποία περιέχεται μεγάλο εύρος βυζαντινών νομικών κειμένων και πηγών. Χρησιμοποιήθηκε ευρέως στα Βαλκάνια[3][4] κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Το 1835, το έργο αυτό υιοθετήθηκε, με βασιλικό διάταγμα, ως ο επίσημος αστικός κώδικας του νεοϊδρυθέντος Ελληνικού κράτους, όπου και παρέμεινε σε ισχύ ως το 1946.[5] Η πρώτη έντυπη έκδοση του έγινε στο Παρίσι το 1540.

Εξάβιβλος
Εξάβιβλος του Αρμενόπουλου - Hexabiblos by Armenopoulos - 1540.png
Η αρχική σελίδα της πρώτης έντυπης έκδοσης (Παρίσι 1540) του Προχείρου ή Εξάβιβλου του Κωνσταντίνου Αρμενόπουλου
ΣυγγραφέαςΚωνσταντίνος Αρμενόπουλος
ΓλώσσαΜεσαιωνική ελληνική γλώσσα

ΠεριγραφήΕπεξεργασία

Αφορμή για την συγγραφή του έργου αποτέλεσε η μελέτη από τον Αρμενόπουλο κατά τον 14ο αιώνα του παλαιότερου έργου Πρόχειρο των Νόμων που είχε γίνει υπό την πρωτοβουλία του βυζαντινού αυτοκράτορα Λέοντα ΣΤ΄[6] περί το 907.[7][8] Ο Αρμενόπουλος θεώρησε πως το έργο αυτό είχε σημαντικές ελλείψεις και ήταν γενικότερα δύσχρηστο για τις ανάγκες της εποχής του. Έτσι, αποφάσισε να συγγράψει μια νέα πραγματεία με βάση το παλαιότερο έργο, και πρόσθεσε επιπλέον περιεχόμενο το οποίο φέρεται να στηρίχτηκε σε σχεδόν όλο το σύνολο της βυζαντινής νομολογίας, όπως:

Την συλλογή όλων αυτών των στοιχείων, ο Αρμενόπουλος την επεξεργάστηκε και τις πληροφορίες που προέκυψαν τις μετέτρεψε σε μια οργανωμένη, προσβάσιμη, και διασταυρωμένη πραγματεία πάνω στην οποία εργάστηκε με μεγάλη επιμέλεια και επιμονή, και το έργο κατέστη το πιο διάσημο έργο της συγκεκριμένης περιόδου της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.[10] Η εξαιρετική διάδοσή του διαπιστώνεται και από το γεγονός ότι διασώζεται σε περισσότερα από 100 χειρόγραφα.[9] Κατά τους αιώνες που ακολούθησαν, το κείμενο μεταφέρθηκε στη δημώδη ελληνική γλώσσα αρχικά από τους Ανδρέα Δαρμάριο (1586) και Θεοδόσιο Ζυγομαλά (1605).

ΧρήσηΕπεξεργασία

Πέρα από τη Βυζαντινή αυτοκρατορία, τη γενικότερη μετέπειτα χρήση του έργου στα Βαλκάνια από τους χριστιανικούς πληθυσμούς και εκκλησιαστικά δικαστήρια κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, και τη μετέπειτα χρήση του ως νομικού αστικού κώδικα από το Ελληνικό κράτος έως και το 1946, το έργο ήταν ο επίσημος κώδικας στις περιοχές της Βεσσαραβίας και Μολδοβλαχίας.[2][11]

Επίσης εκτός των σχολίων του Αρμενόπουλου, το κείμενο εμπλουτίστηκε και με περαιτέρω σχόλια τις δεκαετίες που ακολούθησαν και η έκδοση του έργου αυτή καλείται Αυξημένη Εξάβιβλος.[12][13]

ΠεριεχόμεναΕπεξεργασία

Το έργο απαριθμεί έξι τόμους (επτά μαζί με το συμπλήρωμα των Έτερων τίτλων) και 83 κεφάλαια. Τα περιεχόμενα ανά βιβλίο και κεφάλαια είναι τα παρακάτω (τίτλοι από Χέρτσογ, πιθανώς βασισμένοι στη μετάφραση στα νέα ελληνικά του Κλονάρη ή του Σπανού, η γραφή των τίτλων είναι πολυτονική):

Βιβλία και κεφάλαια της Εξάβιβλου
Βιβλίο Α´ Β´ Γ´
Τίτλος Περί νόμων καί δικαστικῆς καταστάσεως Περί δικῶν διαφόρων καί καινοτομιῶν Περί ἐκποιήσεως, δανείου καί κοινωνίας
Κεφάλαια α´ Περί νόμων

β´ Περί ἐνάγοντος καί ἐναγομένου

γ´ Περί ἀγωγῶν καί χρόνων

δ´ Περί δικαστικής ψήφου καί ἀποφάσεως

ε´ Περί μηνυτῶν

ϛ´ Περί μαρτύρων

ζ´ Περί ὄρκου

η´ Περί συμβολαίων

θ´ Περί συμφώνων

ι´ Περί διαλύσεως

ια´ Περί ἀνάγκης καί βιός

ιβ´ Περί ἀνήβων καί ἀφηλίκων, ἐν ὦ καί περί ἀποκαταστάσεως

ιγ´ Περί γυναικῶν

ιδ´ Περί δούλων

ιε´ Περί ἀσαφούς καί ἀμφιβόλου

ιϛ´ Περί στρατιωτών

ιζ´ Περί λύσεως ὐπεξουσιότητας

ιη´ Περί ἐλευθεριών

α´ Περί νομής καί δεσποτείας

β´ Περί ἀναργυρίας

γ´ Περί ἀπαιτήσεως καί ἀπωλείας

δ´ Περί καινοτομιών

ε´ Περί λειτουργιών, τελών καί κομμερκίου

ϛ´ Περί μερίδων, ἐν ὦ καί περί εὐρέσεως θησαυρού

ζ´ Περί των ἐν ναυαγίω ριπτομένων, καί περί δικαίου ὐποτροφής

η´ Περί ὐιοθεσίας

θ´ Περί προσφευγόντων

ι´ Περί χρήσεως

ια´ Περί ναυτικῶν

α´ Περί δωρεῶν

β´ Περί ἀνατροπής δωρεῶν

γ´ Περί πράσεως και ἀγορασίας, ἐν ὦ καί περί προτιμήσεως

δ´ Περί ἐμφυτεύσεως

ε´ Περί δανείου καί ἐνεχύρου

ϛ´ Περί ἐγγυητών καί ἀντιφωνητών

ζ´ Περί τόκου

η´ Περί μισθώσεως, ἐν ὦ καί περί εργολάβων

θ´ Περί παρακαταθήκης

ι´ Περί συστάσεως κοινωνίας

ια´ Περί λύσεως κοινωνίας

Βιβλίο Δ´ Ε´ ΣΤ´
Τίτλος Περί μνηστείας καί γάμων Περί διαθηκῶν καί ἐπιτρόπων Περί ζημίας καί ποινῶν
Κεφάλαια α´ Περί συναινέσεως μνηστείας

β´ Περί ἀρραβῶνων μνηστείας

γ´ Περί δωρεῶν μνηστείας

δ´ Περί ὄρου καί διαθέσεως γάμου

ε´ Περί ἀκριβείας γάμου

ϛ´ Περί βαθμῶν συγγενείας καί γάμων κεκωλυμένων

ζ´ Περί δευτερογαμούντων

η´ Περί δικαίου προικός

θ´ Περί ἐκδικήσεως προικός καί τῶν βαρῶν αυτής

ι´ Περί ὐποβόλου

ια´ Περί δωρεῶν μεταξύ ανδρός καί γυναικός

ιβ´ Περί λύσεως γάμου καί τῶν αἰτίων αυτής

α´ Περί διαθήκης αὐτεξουσίων

β´ Περί διαθήκης ὐπεξουσίων

γ´ Περί διαθήκης ἀπελευθέρων

δ´ Περί διαθήκης ἐπισκόπων καί μοναχών

ε´ Περί ἀνατροπής διαθήκης

ϛ´ Περί μέμψεως καί ἐναντιώσεως διαθήκης

ζ´ Περί κοδικέλλου

η´ Περί κληρονόμων

θ´ Περί φαλκιδίου

ι´ Περί ληγάτου

ια´ Περί ἐπιτρόπων, κουρατώρων καί διοικητών

ιβ´ Περί τού πότε δεί ενάγειν τούς δανειστάς κατά τῶν κληρονόμων τού τελευτήσαντος

α´ Περί ζημίας

β´ Περί μοιχῶν

γ´ Περί πορνῶν και τῶν εκβιαζόντων παρθένους

δ´ Περί αἰμομικτῶν, ἀσελγῶν καί εἰλογευομένων

ε´ Περί κλεπτῶν, ἀπελατῶν, τυμβωρύχων καί ἰεροσύλων

ϛ´ Περί φονέων καί ληστών

ζ´ Περί ἀρπαζόντων γυναίκας

η´ Περί αὐτομόλων καί ἀνδραποδιστῶν

θ´ Περί συκοφαντών καί τῶν φλυαρίαν εὐρισκόντων

ι´ Περί φαρμακῶν, γοητῶν καί μάντεων

ια´ Περί Ἰουδαίων, αἰρετικῶν καί Ἐλληνιζόντων

ιβ´ Περί δούλων καί τούς ἐμπρησμούς ποιούντων

ιγ´ Περί τῶν ὐποδεχομένων ἀλλοτρίους δούλους καί τῶν ἐκποιούντων ἐλευθέρους

ιδ´ Περί διαφόρων ποινῶν

ιε´ Περί τού τίνες ἀτιμούνται

Βιβλίο *
Τίτλος Ἔτεροι τίτλοι διάφοροι ἀναγκαίοι
Κεφάλαια α´ Περί ἀξιωμάτων

β´ Περί κανόνων διαφόρων

γ´ Περί σημασίας ονομάτων

δ´ Περί χειροτονίας ἐπισκόπων

Εκδόσεις του έργουΕπεξεργασία

ΧειρόγραφαΕπεξεργασία

Οι κύριες συλλογές χειρογράφων είναι στις παρακάτω βιβλιοθήκες (Χέρτσογ, 1836, σελ. 64-67):

Ιστορικές έντυπεςΕπεξεργασία

Το έργο μεταφράστηκε σε διάφορες γλώσσες ανά τους αιώνες, και επανεκδιδόταν σχετικά συχνά. Οι γνωστές έντυπες εκδόσεις -καθώς και σημειώσεις για μερικές χειρόγραφες- παρατίθενται παρακάτω:

Έκδοση

Εκδότης / Μεταφραστής

Σημειώσεις

  Παρίσι 1540 Θεοδώριχος Αδαμαίος Πρώτη έντυπη έκδοση

Αρχικό ελληνικό κείμενο, σχολιασμός στα λατινικά

Γενεύη 1547 Ντενί Γκοντφρουά

(Denis Godefroy)

Πρώτη έντυπη μετάφραση στα λατινικά
  Κολωνία 1547 Μπερνάρντους α Ρέι

(Bernardus a Rey)

Πρώτη έντυπη μετάφραση στα λατινικά,

επανεκδόθηκε το 1549, 1566

  Λυόν 1556 Ζαν Μερσιέ Μετάφραση στα λατινικά,

επανεκδόθηκε το 1580, 1587

  Φρανκφούρτη 1564 Ιουστίνος Γκέμπλερ Πρώτη έντυπη έκδοση στα γερμανικά,

επανεκδόθηκε το 1566, 1576

Βενετία 1586 [15] Ανδρέας Δαρμάριος

(Andreas Darmarius)

Μετάφραση στα νέα ελληνικά (δημοτική, χειρόγραφο)
Πιθανώς Κωνσταντινούπολη

τέλη 16ου - αρχές 17ου αι.[16]

Θεοδόσιος Ζυγομαλάς Μετάφραση στα νέα ελληνικά (δημοτική, χειρόγραφο)
  Μόσχα 1706 Ντανιήλ Ματβέγιεφ

(Даниил Матвеев)

Πρώτη ρωσική μετάφραση (χειρόγραφο)
  Βενετία 1744

Αλέξιος Σπανός

(μεταφραστής/συντάκτης)

Πρώτη έντυπη μετάφραση στα νέα ελληνικά,

επανεκδόθηκε το 1777, 1793, 1805, 1820

Χάγη 1780 Βίλχελμ Όττο Ράιτς Αρχικό ελληνικό κείμενο,

σχολιασμός στα λατινικά

Ναύπλιο 1833 Χριστόδουλος Κλονάρης (μεταφραστής) Μετάφραση στα νέα ελληνικά
  Αθήνα 1835 Ανδρέας Κορομηλάς (τυπογράφος)

(πιθανώς η μετάφραση του Κλονάρη

του 1833)

Μετάφραση στα νέα ελληνικά
  Λειψία 1851 Γκούσταβ Ερνστ Χάιεμπαχ

(Gustav Ernst Heimbach)

Μετάφραση στα λατινικά
  Αθήνα 1872 Ζ.Νούτσης Μετάφραση στα νέα ελληνικά
  Κωνσταντινούπολη 1885 Ν. Χαρισιάδης Μετάφραση στα νέα ελληνικά

ΣύγχρονεςΕπεξεργασία

  • Αρμενόπουλος, Κωνσταντίνος. Πρόχειρον νόμων ή Εξάβιβλος / Κωνσταντίνου Αρμενόπουλου · επιμέλεια Κωνσταντίνος Γ. Πιτσάκης. - Αθήνα : Δωδώνη Εκδοτική ΕΠΕ, 1971. - 429σ. · 21x14εκ. - (Βυζαντινά και Νεοελληνικά Κείμενα · 1)[17]
  • A manual of Byzantine law, Kōnstantinos Harmenopoulos; Edwin Hanson Freshfield; Byzantine Empire. Cambridge, Printed at the University Press, 1930[18]

Άλλα έργαΕπεξεργασία

Η συλλογή των σύγχρονων νόμων με τίτλο Εξάβιβλος (Νικόλαος Ι. Κατράς, εκδόσεις Σάκκουλα, 2013, ISBN 9601525661)[19] έχει πάρει την ονομασία της από την ιστορική Εξάβιβλο, ωστόσο πρόκειται για σύγχρονο έργο με εντελώς διαφορετικό περιεχόμενο.

ΠαραπομπέςΕπεξεργασία

  1. 1,0 1,1 «The Cambridge Medieval History Series volumes 1-5, J.B. Bury, Plantagenet Publishing». 
  2. 2,0 2,1 БСЭ. – Т. 48. – 2-е изд. – М.: Государственное научное издательство «Большая советская энциклопедия», 1957. – С. 17.
  3. «The Last Centuries of Byzantium, 1261-1453 - Donald M. Nicol - Cambridge University Press, 14 Oct 1993 - History - 463 pages - παγε 184». 
  4. «Σπύρος ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ - Υπ. Δρ. Βυζαντινής Φιλολογίας και Τέχνης Παν/μίου Πατρών». 
  5. «Δημόσια Κεντρική βιβλιοθήκη Βέροιας». 
  6. Παλαιότερα αποδιδόταν στον Βασιλείο Α´, περί το 872, αλλά σήμερα θεωρείται ως τροποποίηση της Εισαγωγής του Νόμου, έργο του πατριάρχη Φωτίου (σχέδιο νόμου παλαιότερα γνωστό υπό τον εσφαλμένο τίτλο Επαναγωγή)
  7. Andreas Schmink, The Oxford Dictionary of Byzantium, λήμμα "Prochiron", σ. 1725
  8. Andreas Schmink, The Oxford Dictionary of Byzantium, λήμμα "Epanagoge", σ. 703-704
  9. 9,0 9,1 Marie Theres Fögen, The Oxford Dictionary of Byzantium, λήμμα "Harmenopoulos, Constantine", σ. 902
  10. «The Cambridge Medieval History Series volumes 1-5, J.B. Bury, Plantagenet Publishing (Αποτέλεσμα 6)». 
  11. Культура Византии XIII – первая половина XV в. // Отв. ред. чл. - корр. АН СССР Г. Г. Литаврин. – М.: Наука, 1991.
  12. Σπύρος Τρωιάνος, Οι πηγές του βυζαντινού δικαίου, 3η έκδοση, Αθήνα / Κομοτηνή 2011, σελ. 218, 296-309, 386-391
  13. «Κατατακτήριες Εξετάσεις Νομικής Αθηνών 2013-2014, Μάθημα: Ιστορία Δικαίου, Λίνα Μυλωνά - academia.edu». 
  14. «Χειρόγραφα Βιβλιοθήκης Βουλής - Βιβλιοθήκη της Βουλής των Ελλήνων» (PDF). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 31 Ιανουαρίου 2012. Ανακτήθηκε στις 17 Φεβρουαρίου 2015. 
  15. «Schoenberg Database of Manuscripts - dla.library.upenn.edu». 
  16. «Ενας Αρμενόπουλος στο εικονοστάσι - Δημήτρης Γ. Αποστολόπουλος, διευθυντής ερευνών στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών - kathimerini.gr, 17.02.2008». 
  17. «Αρμενόπουλος, Κωνσταντίνος. Πρόχειρον νόμων ή Εξάβιβλος / Κωνσταντίνου - biblionet.gr». 
  18. «A manual of Byzantine law - worldcat.org». 
  19. Κατράς,_Νικόλαος_Ι./Εξάβιβλος

ΠηγέςΕπεξεργασία

ΒιβλιογραφίαΕπεξεργασία

ΕλληνικάΕπεξεργασία

  • Σπύρος Τρωιάνος, Οι πηγές του βυζαντινού δικαίου, 3η έκδοση, Αθήνα / Κομοτηνή 2011, σελ. 218, 296-309, 386-391
  • Νίκος Πασχαλίδης, Ο νομοφύλαξ της Θεσσαλονίκης Κωνσταντίνος Αρμενόπουλος και η Εξάβιβλος, Εκδοτικός Οίκος Κυρομάνος, 2010
  • Βασιλική Τουρπτσόγλου - Στεφανίδου, Περίγραμμα βυζαντινών οικοδομικών περιορισμών : Από τον Ιουστινιανό στον Αρμενόπουλο και η προβολή τους στη νομοθεσία του νεοελληνικού κράτους. -- Θεσσαλονίκη : Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, 1998 ISBN 960-7265-39-4
  • Κωνσταντίνος Τριανταφυλλόπουλος, Η εξάβιβλος του Αρμενόπουλου και η νομικη σκέψις εν Θεσσαλονίκη, κατά τον δέκατον τέταρτον αιώνα. - Θεσσαλονίκη : Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, 1960

ΞενόγλωσσηΕπεξεργασία

  • (Γερμανικά) Σπύρος Τρωιάνος, Von der Hexabiblos zu den Basiliken, in: Subseciva Groningana III, 1989, σελ. 127-141
  • (Γερμανικά) Marie Theres Fögen, Die Scholien zur Hexabiblos im Codex vetustissimus Vaticanus Ottobonianus gr. 440, in: Fontes Minores IV, 1981, 256-345
  • (Γερμανικά) Marie Theres Fögen, Humanistische Adnotationen zur editio princeps der Hexabiblos, in: Ius Commune XIII, 1985, 213-242 κείμενο
  • (Αγγλικά) Alexander Kazhdan (επ.), The Oxford Dictionary of Byzantium, 1991

Εξωτερικοί σύνδεσμοιΕπεξεργασία