Παναθηναϊκός (υδατοσφαίριση)

τμήμα υδατοσφαίρισης του Παναθηναϊκού
Για όλες τις δραστηριότητες του συλλόγου, δείτε: Παναθηναϊκός Αθλητικός Όμιλος.

Το τμήμα υδατοσφαίρισης του Παναθηναϊκού Α.Ο. ιδρύθηκε ήδη από το 1933. Μετρά 51 συμμετοχές στην πρώτη κατηγορία από το 1928 και βρίσκεται στην πέμπτη θέση συμμετοχών, δεν έχει όμως κατακτήσει ποτέ τον τίτλο του πρωταθλητή. Η καλύτερη θέση που έχει πετύχει στην Α΄ Εθνική Κατηγορία – και εν συνεχεία στην Α1 Κατηγορία – είναι η δεύτερη θέση (2015), ενώ έχει αναδειχθεί τρίτος 9 φορές[1][2]. Η καλύτερη παρουσία του στο Κύπελλο Ελλάδος ήταν την περίοδο 2014–15, όταν έφτασε στον τελικό. Την περίοδο 2011–12 συμμετείχε για πρώτη φορά στην ιστορία του στο Κύπελλο Πρωταθλητριών.

Παναθηναϊκός Α.Ο.
Panathinaikos A.O. logo.svg
ΌνομαΠαναθηναϊκός Αθλητικός Όμιλος
Ίδρυση1933
ΠρωτάθλημαΑ1 Ανδρών
ΣτάδιοΚολυμβητήριο Γουδή
ΠρόεδροςΕλλάδα Παναγιώτης Μαλακατές
Υπεύθυνος υγρού στίβουΕλλάδα Ανδρέας Ζώτος
ΠροπονητήςΕλλάδα Δημήτρης Μάζης
Ενεργά τμήματα του Π.Α.Ο.
Football pictogram.svg Basketball pictogram.svg Volleyball (indoor) pictogram.svg
Ποδόσφαιρο ανδρών (Β) Μπάσκετ ανδρών Βόλεϊ
ανδρών
Football pictogram.svg Basketball pictogram.svg Volleyball (indoor) pictogram.svg
Ποδόσφαιρο γυναικών Μπάσκετ γυναικών Βόλεϊ γυναικών
Water polo pictogram.svg Futsal pictogram.svg Rugby pictogram.svg
Πόλο ανδρών Ποδόσφαιρο σάλας Ράγκμπι
Athletics pictogram.svg Swimming pictogram.svg Diving pictogram.svg
Στίβος Κολύμβηση Καταδύσεις
Table tennis pictogram.svg Cycling (track) pictogram.svg Modern pentathlon pictogram.svg
Επιτραπέζια αντισφαίριση Ποδηλασία Μοντέρνο πένταθλο
Weightlifting pictogram.svg Wrestling pictogram.svg Boxing pictogram.svg
Άρση βαρών Πάλη Πυγμαχία
Fencing pictogram.svg Archery pictogram.svg Shooting pictogram.svg
Ξιφασκία Τοξοβολία Σκοποβολή
Chess cdt45.svg Water skiing pictogram.svg Video game controller icon designed by Maico Amorim.svg
Σκάκι Θαλάσσιο σκι eSports
Wheelchair basketball pictogram (Paralympics).svg
ΠΑΟ ΑμεΑ

ΙστορίαΕπεξεργασία

Τμήμα ανδρώνΕπεξεργασία

ΊδρυσηΕπεξεργασία

Ο Παναθηναϊκός δημιούργησε για πρώτη φορά τμήμα πόλο το 1933. Η έλλειψη κολυμβητηρίου οδήγησε στη διάλυση της ομάδας. Το 1948 παίρνει μέρος στο Πανελλήνιο πρωτάθλημα, χωρίς επιτυχία. Τα επόμενα χρόνια αν και η κολυμβητική ομάδα δυνάμωσε και κατέκτησε πολλά πρωταθλήματα, ο Παναθηναϊκός δεν κατεβάζει ομάδα υδατοσφαίρισης. Το 1950 ξεκίνησε η κατασκευή κολυμβητηρίου στο γήπεδο της Λεωφόρου Αλεξάνδρας.[3] Το 1960 το τμήμα επανιδρύθηκε και συμμετείχε στο πρωτάθλημα της Γ΄ κατηγορίας, το οποίο και κατέκτησε.

1962–1976Επεξεργασία

Το 1961 ο Παναθηναϊκός κατέκτησε το Πανελλήνιο πρωτάθλημα Β΄ κατηγορίας, και το 1962 αγωνίστηκε στην Α΄ κατηγορία του Πανελληνίου πρωταθλήματος καταλαμβάνοντας την 5η θέση, το 1963 κατέκτησε και πάλι την πέμπτη θέση, ενώ τις επόμενες δύο σεζόν τερμάτισε 4ος και 5ος. Το 1963 και το 1966 θα αποσπάσει ισοπαλία 2-2 από τον Ολυμπιακό ενώ το 1967 θα έρθει ισόπαλος 3-3 με τον πρωταθλητή Εθνικό. Το 1966 θα κερδίσει τον Ν.Ο. Πατρών, μια από τις παραδοσιακές ομάδες στον χώρο, με 10-3. Το 1972 η ομάδα των Νέων του Παναθηναϊκού κατακτά το Πρωτάθλημα Ελλάδας.[4] Πολίστες της νεανικής ομάδας αυτής της περιόδου ήταν και ο γνωστός ηθοποιός Γιάννης Μποσταντζόγλου, καθώς και ο αδερφός του Κώστας, σήμερα θεατρικός συγγραφέας.

Έως το 1975 με πρωταγωνιστές τους Μαρσέλο, Κασιδόκωστα και Πομώνη, ο Παναθηναϊκός είχε καθιερωθεί στην τρίτη θέση του πρωταθλήματος. Το 1976 αποσύρεται από το πρωτάθλημα και υποβιβάζεται αυτομάτως.

1977–1990Επεξεργασία

 
Η είσοδος του κολυμβητηρίου της Λεωφόρου

Το 1977 επιστρέφει στην αγωνιστική δράση και μετέχει στη νεοσύστατη Β΄ Εθνική. Κερδίζει αμέσως την άνοδο και το 1978 επιστρέφει στην Α΄ Εθνική όπου τερματίζει 4ος. Το 1979 τερματίζει στην 7η θέση και παραμένει στην Α΄ κατηγορία μετά από αγώνες μπαράζ με αντιπάλους τους ΠΑΟΚ και Καλαμάκι.

Το 1980 τερματίζει στην 4η θέση και κερδίζει για 1η φορά τον Ολυμπιακό με σκορ 3–2. Το 1981 έρχεται 4ος, το 1982 5ος, το 1983 και το 1984 4ος, το 1985 5ος πάνω από τον ΟΣΦΠ. Το 1986 δημιουργεί ομάδα με στόχο την κατάκτηση καλύτερης θέσης από την 3η. Διεκδικεί το πρωτάθλημα μέχρι το τέλος, αλλά η ήττα από την Γλυφάδα με 6–5 τον βγάζει εκτός και τερματίζει 4ος πίσω από Γλυφάδα, Εθνικό και Βουλιαγμένη αλλά ξανά πάνω από τον Ολυμπιακό. Το 1985 κερδίζει τον Ολυμπιακό 10–3 και το 1986 12–7. Το 1987 με εντελώς ανανεωμένη ομάδα τερματίζει στην 6η θέση. Το 1988 είναι 7ος και παραμένει στην Α1 μετά από αγώνα μπαράζ με τα Χανιά. Το 1989 καταλαμβάνει την 5η θέση και το 1990 την 4η αφήνοντας ξανά από κάτω στην βαθμολογία τον Ολυμπιακό.

1991–2002Επεξεργασία

Το καλοκαίρι του 1990 γίνεται μια ιδιότυπη «ανταλλαγή» του αρχηγού τότε του ΠΑΟ αλλά και της εθνικής ομάδας Δημήτρη Σελετόπουλου, με τον μπασκετμπολίστα Φραγκίσκο Αλβέρτη. Η ομάδα υδατοσφαίρισης αποδυναμώνεται και ακολουθεί μια πενταετία συνεχούς καθοδικής πορείας. Το 1991 καταλαμβάνει την 8η θέση μεταξύ 10 ομάδων και παραμένει στην Α1. Το 1992 κατέλαβε τη 10η και τελευταία θέση, και κερδίζει την παραμονή του μετά από αγώνες μπαράζ. Το 1993 έρχεται ο πρώτος αγωνιστικός υποβιβασμός στην ιστορία του τμήματος, καθώς υστερούσε στην ισοβαθμία με τον Ποσειδώνα Ιλισίων που παρέμεινε στην Α1.

Το 1994 (10ος) καθώς και το 1995 (12ος) αγωνίζεται στην Α2. Το 1995 μάλιστα τερμάτισε στην τελευταία θέση με 22 ήττες σε ισάριθμους αγώνες, και υποβιβάστηκε στη Β΄ Εθνική.

Το 1996 κερδίζει το πρωτάθλημα της Β' εθνικής με το απόλυτο των νικών (15), το 1997 είναι 3ος στην Α2 (χάνει την άνοδο στην διαφορά τερμάτων) και το 1998 κερδίζει την άνοδο στην Α1 ως πρώτος.

Τη σεζόν 1998–99 με πρωταγωνιστή τον κορυφαίο σκόρερ του ελληνικού πρωταθλήματος Ντμίτρι Απανασένκο αναδεικνύεται 5ος. Την επόμενη χρονιά (1999–00) με πρωταγωνιστές τους Τεο Λοράντο, Τάσο Παπαναστασίου και Κώστα Λούδη κατακτά την 4η θέση ενώ για πρώτη φορά εξασφαλίζει την έξοδο στην Ευρώπη. Το 2001 τερματίζει και πάλι 4ος, όπως και το 2002, όταν παρέμεινε αήττητος εντός έδρας, ενώ κέρδισε τον πρωταθλητή Ολυμπιακό στο πρωτάθλημα και το κύπελλο με πρωταγωνιστή τον Κρις Χάμπερτ, ο οποίος αναδείχθηκε παράλληλα πρώτος σκόρερ του πρωταθλήματος.

2003–2010Επεξεργασία

Το 2003 η φυγή πολλών παικτών λόγω οικονομικών προβλημάτων οδηγεί την ομάδα στην Α2. Αμέσως επανέρχεται στην Α1 όπου αγωνίζεται το 2005, για να υποβιβαστεί ξανά. Το 2006 κατέλαβε τη 2η θέση στην Α2 και το 2007 βρίσκεται και πάλι στην Α1. Τις αγωνιστικές περιόδους 2006–07 και 2007–08 αγωνίζεται για την παραμονή στην Α1 κατηγορία.

Το 2009 ο Παναθηναϊκός κατακτά 5η θέση και την έξοδο στο Λεν Τρόφι. Στο κύπελλο αγωνίστηκε στο Φάιναλ–4, όπου ηττήθηκε από τον Ολυμπιακό με 8–4 στον ημιτελικό.
Το 2010 κατέλαβε την 6η θέση στο πρωτάθλημα. Αγωνίστηκε για 2η συνεχόμενη χρονιά στο Φάιναλ–4 του Κυπέλλου και αποκλείστηκε στον ημιτελικό από τον Πανιώνιο με σκορ 7–6. Στο Λεν Τρόφι, ο Παναθηναϊκος προκρίθηκε στην 2η φάση της διοργάνωσης τερματίζοντας 3ος σε όμιλο 7 ομάδων.

2011–2019Επεξεργασία

Την περίοδο 2010–11 ήρθαν στον Παναθηναϊκό τα αδέρφια Γιώργος και Ζάχος Αφρουδάκης. Η ομάδα τερμάτισε στην τρίτη θέση της Α1, εξασφαλίζοντας για πρώτη φορά το δικαίωμα να αγωνιστεί στο Τσάμπιονς Λιγκ, ενώ στο Κύπελλο Ελλάδος αγωνίστηκε στο Φάιναλ–4 .

Την περίοδο 2011–12 συμμετείχε για πρώτη φορά στην ιστορία του στο Τσάμπιονς Λιγκ, και προκρίθηκε στη Β' φαση, επικρατώντας μάλιστα της Πρωταθλήτριας Ευρώπης του 2009, Πρίμορατς Κότορ, με 11–8 μέσα στην έδρα της[5]. Στο πρωτάθλημα κατέλαβε την τέταρτη θέση.

Τις επόμενες δύο αγωνιστικές περιόδους ο Παναθηναϊκός θα καταλάβει στο πρωτάθλημα της Α1 την πέμπτη (2013) και την τρίτη (2014) θέση.

Το 2015, υπό τις οδηγίες του Κώστα Λούδη, πραγματοποίησε την καλύτερή του σεζόν καθώς κατάφερε να φτάσει για πρώτη φορά στον τελικό του Πρωταθλήματος και του Κυπέλλου Ελλάδας κατακτώντας και στους δύο τη δεύτερη θέση.

Το 2016 τερμάτισε τρίτος και το 2017 έκτος. Το καλοκαίρι εκείνο η ομάδα αποφάσισε να δηλώσει συμμετοχή στο πρωτάθλημα της Α2 εθνικής κατηγορίας, λόγω οικονομικών προβλημάτων[6], όπου παρέμεινε για δύο σεζόν. Το 2019 η ομάδα κατέκτησε το Πρωτάθλημα της δεύτερης τη τάξει κατηγορίας και προβιβάστηκε στην Α1[7].

2020–Επεξεργασία

To 2020 η διοίκηση επέλεξε και πάλι να αποσυρθεί από την Α1, όπου είχε καταταχθεί τελευταίος χωρίς όμως να υποβιβαστεί[8]. Έτσι το 2021 τον βρίσκει ξανά στην Α2, όπου κατέκτησε το πρωτάθλημα και την άνοδο[9]. Το 2022 ολοκλήρωσε τις υποχρεώσεις του με τη δωδέκατη θέση και την παραμονή στην Α1[10].

Τμήμα γυναικώνΕπεξεργασία

Ιδρύθηκε το 1979, υπήρξε το πρώτο γυναικείο τμήμα υδατοσφαίρισης στην Ελλάδα και στόχο του αποτέλεσε η παροχή διεξόδου για συνέχιση της ενασχόλησης με τον υγρό στίβο στις κολυμβήτριες πάνω των 15 ετών, ηλικία κατά την οποία σημειώνεται πλήθος αποχωρήσεων εξαιτίας έλλειψης χρόνου.[11] Πηγές που πραγματεύονται την ιστορία του συλλόγου αναφέρουν ίδρυση του τμήματος το 1988[12][13], με την έναρξη δηλαδή του πρωταθλήματος Ελλάδας από την Ελληνική Κολυμβητική Ομοσπονδία Φιλάθλων (ΕΚΟΦ, πλέον ΚΟΕ). Στην εναρκτήρια διοργάνωση ο Παναθηναϊκός προκρίθηκε για την τελική φάση όπου κατατάχθηκε 4ος, ενώ τις ερχόμενες 4 αγωνιστικές περιόδους μετείχε στη νεοσυσταθείσα Α΄ Εθνική. Την περίοδο 1997–98 αγωνιζόταν στον 4ο όμιλο του πρωταθλήματος Γ΄ κατηγορίας με αντιπάλους τους ΚΟ Ηρακλείου, ΦΟΤ Χαλανδρίου, Ρόδο και Σύρο,[14] χωρίς να πετύχει την πρόκριση για την τελική φάση.[15] Το τμήμα παρέμεινε ανενεργό για πολλά χρόνια αλλά τον Σεπτέμβριο του 2022 επανιδρύθηκε σε επίπεδο ακαδημιών.[16]

  • 1988: Πανελλήνιο, 4η θέση
  • 1988–89: Α΄ Εθνική, 6η θέση
  • 1989–90: Α΄ Εθνική, 6η θέση
  • 1990–91: Α΄ Εθνική, 6η θέση
  • 1991–92: Α΄ Εθνική, 8η θέση και υποβιβασμός.
  • 1992–93: Β΄ Εθνική
  • 1993–94: Β΄ Εθνική
  • 1994–95: ;
  • 1995–96: ;
  • 1996–97: ;
  • 1997–98: Γ΄ Εθνική
  • 1998–99: ;

Διακρίσεις ΑνδρώνΕπεξεργασία

Μικρές ΗλικίεςΕπεξεργασία

Παρουσία στις ευρωπαϊκές διοργανώσειςΕπεξεργασία

Ο Παναθηναϊκός έχει αγωνιστεί στις ευρωπαϊκές διοργανώσεις σε τέσσερεις αγωνιστικές περιόδους (2001–02, 2002–03, 2009–10, 2011–12). Συνολικά έχει μία παρουσία στο Πρωτάθλημα Ευρώπης (Τσάμπιονς Λιγκ) (2011–12) και 4 παρουσίες στο Κύπελλο Ευρώπης (Euro Cup, παλαιότερα ΛΕΝ Τρόφι) τις περιόδους 2001–02, 2002–03, 2009–10, και 2011–12 όταν υποβιβάστηκε σε αυτό από το Τσάμπιονς Λιγκ.

Φάση Ημερομηνία Αντίπαλος Σκορ Προκ.
LEN Trophy 2001–02
Α΄ φάση ομίλων
Μασσαλία
  Πρίμορατς Κότορ 8–7  
  Ντεν Ρόμπεν 5–2
  Μαρσέιγ 8–10
Β΄ φάση ομίλων
Σπλιτ
  ΠΟΣΚ Σπλιτ 5–6  
  Προ Ρέκο 5–9
  Παρτιζάν Βελιγραδίου 4–9
LEN Trophy 2002–03
Α΄ φάση ομίλων
Ριέκα
18/10/2002   Κομοντόρ Βάρνα 13–1  
19/10/2002   Πριμόριε Ριέκα 6–17
Β΄ φάση ομίλων
Σαβόνα
8/11/2002   Σαβόνα 5–12  
9/11/2002   Μπαρτσελονέτα 5–13
10/11/2002   ΤΣΣΚΑ Μόσχας 4–6
LEN Trophy 2009–10
Α΄ φάση ομίλων
Ματαρό
21/10/2009   Ιλίσιβετς Μαριούπολ 15–4  
22/10/2009   Σόρι 10–12
22/10/2009   Ζβούλουν 19–11
24/10/2009   ΤΣΣΚΑ Μόσχας 12–9
24/10/2009   Ματαρό 9–9
25/10/2009   Σούρμαν 12–7
Β΄ φάση ομίλων
Μπρέσια
6/11/2009   Λεονέσα Μπρέσια 7–12  
7/11/2009   Κατάρο 10–13
8/11/2009   Γαλατασαράι 13–11
Τσάμπιονς Λιγκ 2011–12
Α΄ φάση ομίλων
Κότορ
8/9/2011   Χαρκόφ 7–6  
9/9/2011   Μονπελιέ 9–9
9/9/2011   Ζέγκεντ 7–10
10/9/2011   Πρίμορατς Κότορ 11–8
11/9/2011   Ποζίλιπο Νάπολι 4–9
Β΄ φάση ομίλων
Ζάγκρεμπ
23/9/2011   Μλάντοστ 5–13  
 
24/9/2011   Σαβόνα 6–13
25/9/2011   Βάσας Βουδαπέστης 5–11
Euro Cup 2011–12
Β΄ φάση ομίλων
Κωνσταντινούπολη
7/10/2011   Μέντβετσακ 6–8  
8/10/2011   Λε Μπεν 10–5
9/10/2011   Γαλατασαράι 7–7
Φάση των 16
22/10/2011   Πανιώνιος (εντός) 6–8  
9/11/2011   Πανιώνιος (εκτός)[σ. 1] 14–13 π
Νίκες 12
Ισοπαλίες 3
Ήττες 18
Γκολ υπέρ 271
Γκολ κατά 300
  • Σημείωση
  1. Ο Παναθηναϊκός επικράτησε εκτός έδρας του Πανιωνίου με 10-12, και ισοφάρισε τη διαφορά του πρώτου αγώνα (νίκη του Πανιωνίου με 8-6 μέσα στην έδρα του ΠΑΟ). Έτσι ο αγώνας οδηγήθηκε στην παράταση, όπου ο Παναθηναϊκός επικράτησε με 14-13, αλλά αποκλείστηκε με συνολικό σκορ 20-21.

Αξιόλογοι αθλητέςΕπεξεργασία

Τρέχουσα σύνθεσηΕπεξεργασία

Η τρέχουσα σύνθεση για την περίοδο 2022-2023 είναι[17]:

Νο Εθνικότητα Ονοματεπώνυμο Έτος γέννησης
Τερματοφύλακες
-   Ντιμίτριε Ριστίτσεβιτς
-   Σπύρος Τριχάς 2003
Αμυντικοί
-   Νίκος Φλάμπουρας 2004
-   Γιάννης Εγνατιάδης 2004
-   Χάρης Ρομπόπουλος 1999
-   Ευστάθιος Χατζηστεφάνου 1997
-   Δημήτρης Τζελάτης
-   Ντανίλο Άτζιτς 1996
Περιφερειακοί
-   Φάνης Δευτεραίος 2004
-   Αντώνης Ξενάκης 1992
-   Μιχαήλ Δανούρδης 1992
-   Νίκος Καρακάσης 1995
-   Γιάννης Κουρλιάφτης 1987
-   Γιάννης Πανταζόπουλος 1997
-   Μιχάλης Βέκκος 1996
-   Νικόλας Αλβέρτης
-   Μάριος Χατζηγούλας
-   Δερμιτζάκης Δημοσθένης 1991
Φουνταριστοί
-   Δημήτρης Παπαδημητρίου 1998
-   Στέλιος Παπαβασιλείου 1996
-   Παναγιώτης Σιαμάς 2004
-   Δημήτρης Σγουρίδης

ΕπιτελείοΕπεξεργασία

Επιτελείο
Προπονητής   Δημήτρης Μάζης
Βοηθός προπονητή   Τάσος Πυρπιρής

Ακαδημία[18]Επεξεργασία

Επιτελείο
Υπεύθυνος Τμήματος   Ανδρέας Παπαδημητρακόπουλος
Προπονητής   Φώντας Λεμπέσης
Προπονητής   Γιάννης Πρίμπας
Προπονητής   Τάσος Πυρπιρής
Προπονητής   Κωνσταντίνος Παλληκάρης

ΠαραπομπέςΕπεξεργασία

  1. 1966, 1967, 1969, 1972, 1973, 1974, 2011, 2014, 2016
  2. «Αρχειοθετημένο αντίγραφο». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 14 Σεπτεμβρίου 2011. Ανακτήθηκε στις 11 Σεπτεμβρίου 2011. 
  3. Στη Λεωφόρο της δόξας onsports.gr
  4. ΠΑΟ όπως το ...1972!, gazzetta.gr
  5. Παναθηναϊκός-Πρίμορατς 11-8 Αρχειοθετήθηκε 2012-11-13 στο Wayback Machine. leoforos.gr
  6. Στην Α2 δήλωσε συμμετοχή ο Παναθηναϊκός!
  7. Πρωταθλητής στην Α2 πόλο ο Παναθηναϊκός
  8. Πόλο: Οριστικά στην Α2 τη νέα σεζόν ο Παναθηναϊκός
  9. Πρωταθλητής ο Παναθηναϊκός στην Α2 πόλο ανδρών
  10. Α1 πόλο ανδρών: Εξασφάλισε την παραμονή ο Παναθηναϊκός με νίκη με 12-11 επί του ΝΟ Χίου στα πέναλτι
  11. Ομάδα πόλο γυναικών ίδρυσε ο Παναθηναϊκός, εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 15.03.1979 [όπως το παραδίδει ο Γιάννης Σταμίρης στο Πανόραμα του ελληνικού αθλητισμού (Ανθολογία από τον Ελληνικό Τύπο: 1894-1990), Ζήτα Ιατρικές Εκδόσεις, Αθήνα 1990, σελ. 320-321]
  12. Πάνος Φιαμέγκος (αγωνιστικά/στατιστικά στοιχεία Νίκος Πετρόπουλος), Παναθηναϊκός 1908-1998 • 90 χρόνια ιστορικής πορείας, Εκδόσεις Γ. Γεωργαλάς, Αθήνα 1998, σελ. 367
  13. Τα ιστορικά στοιχεία των τμημάτων του Παναθηναϊκού, Γιώργος Λιβέρης, ιστότοπος Συλλόγου Παλαιμάχων Αθλητών Παναθηναϊκού Α.Ο.
  14. εφημ. ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΗΧΩ, 08.11.1997, σελ. 14
  15. εφημ. ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΗΧΩ, 11.11.1997, σελ. 38
  16. τμήμα. «Επανέρχεται στο γυναικείο πόλο ο Παναθηναϊκός!» Check |url= value (βοήθεια). Ανακτήθηκε στις 30 Σεπτεμβρίου 2022. 
  17. «Πόλο Ανδρών». Παναθηναϊκός Αθλητικός Όμιλος. Ανακτήθηκε στις 19 Δεκεμβρίου 2021. 
  18. «Πόλο Ανδρών». Παναθηναϊκός Αθλητικός Όμιλος. Ανακτήθηκε στις 19 Δεκεμβρίου 2021. 

ΠηγέςΕπεξεργασία

  • Σήφης Βοτζάκης (συνεργ. Βαγγέλης Μελέκογλου), 100 χρόνια Παναθηναϊκός • Η ιστορία 1908-2008, Εκδόσ. Α.Α Λιβάνη, Αθήνα 2008, ISBN 960-1418-75-X
  • συλλογικό έργο, Τριφύλλι 100 χρόνια, επετειακή έκδοση εφ. Goal news, Αθήνα 2008.

Εξωτερικοί σύνδεσμοιΕπεξεργασία