Παύλος Α΄ της Ελλάδας

Βασιλιάς των Ελλήνων
(Ανακατεύθυνση από Παύλος Α΄των Ελλήνων)

Ο Παύλος Α΄ της Ελλάδας (Αθήνα, 14 Δεκεμβρίου 1901 - 6 Μαρτίου 1964) ήταν Βασιλιάς της Ελλάδας από το 1947 έως τον θανατό του το 1964.

Παύλος
Paul I of Greece.jpg
Περίοδος1 Απριλίου 1947 - 6 Μαρτίου 1964
Στέψη1 Απριλίου 1947
ΠροκάτοχοςΓεώργιος Β΄
ΔιάδοχοςΚωνσταντίνος Β΄
Γέννηση14 Δεκεμβρίου 1901
Αθήνα, Ελλάδα
Θάνατος6 Μαρτίου 1964 (62 ετών)
Αθήνα, Ελλάδα
Τόπος ταφήςΒασιλικό Κοιμητήριο, Ανάκτορα Τατοΐου, Αθήνα
ΣύζυγοςΦρειδερίκη (ν. 1938)
ΕπίγονοιΣοφία
Κωνσταντίνος Β΄
Ειρήνη της Ελλάδας
Οίκοςτης Ελλάδας
ΠατέραςΚωνσταντίνος Α΄ των Ελλήνων
ΜητέραΣοφία της Ελλάδας
ΥπογραφήKing Paul of Greece Signature.svg
Commons page Σχετικά πολυμέσα
δεδομένα (π  σ  ε )

Πρώτα χρόνιαΕπεξεργασία

Ο Παύλος γεννήθηκε στα Βασιλικά Ανάκτορα του Τατοΐου στις 14 Δεκεμβρίου 1901. Ήταν το τέταρτο κατά σειρά παιδί του τότε Διαδόχου Κωνσταντίνου και της συζύγου του Πριγκίπισσας Σοφίας. Ο Παύλος ήταν εγγονός του Βασιλιά Γεωργίου Α΄ και της Βασίλισσας Όλγας της Ελλάδας από την πλευρά του πατέρα του, ενώ από την πλευρά της μητέρας του ήταν εγγονός του Αυτοκράτορα Φρειδερίκου Γ´ και της Αυτοκράτειρας Βικτώριας της Γερμανίας.

Το 1916, κι ενώ είχε ξεσπάσει ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, ξεκίνησε να φοιτά στη Σχολή Ναυτικών Δοκίμων, όμως το επόμενο έτος (1917) αναγκάστηκε να εξοριστεί στην Ελβετία, μαζί τον πατέρα του Βασιλιά Κωνσταντίνο και άλλα μέλη της Βασιλικής Οικογένειας, έπειτα από την απαίτηση της Αγγλίας και της Γαλλίας. Στα τέλη Οκτωβρίου του 1920 και μετά το θάνατο του αδελφού του Βασιλιά Αλέξανδρου, η ελληνική κυβέρνηση μέσω του Έλληνα πρέσβη στη Βέρνη, ζήτησε από τον Παύλο να αποδεχτεί το ελληνικό Στέμμα. Εκείνος απέρριψε την πρόταση, αναφέροντας ότι θα έκανε αποδεκτή μια τέτοια πρόταση μόνο εάν ο ελληνικός λαός αποφάσιζε ότι δεν επιθυμούσε την επάνοδο του πατέρα του Βασιλιά Κωνσταντίνου και του Διαδόχου Γεωργίου.[1]

Στις 19 Δεκεμβρίου 1920 ο Παύλος επέστρεψε στην Ελλάδα μαζί με την οικογένειά του και συνέχισε τη φοίτησή του στη Σχολή Ναυτικών Δοκίμων, από την οποία αποφοίτησε τον Ιούνιο του 1922 με το βαθμό του σημαιοφόρου.[2] Ως νέος αξιωματικός, τοποθετήθηκε στο καταδρομικό «Έλλη», κυβερνήτης του οποίου ήταν ο πλοίαρχος Περικλής Ιωαννίδης.[3]

Το 1923, λίγο πριν από την ανακήρυξη της αβασίλευτης δημοκρατίας στην Ελλάδα, έφυγε για το εξωτερικό μαζί με τον αδελφό του, Γεώργιο Β΄.

Υπήρξε λάτρης της κλασικής μουσικής καθώς και προσωπικός φίλος της Τζίνα Μπαχάουερ και του Γεχούντι Μενουχίν.[4]

Μιλούσε ελληνικά, αγγλικά, γερμανικά και γαλλικά.[4]

ΔιάδοχοςΕπεξεργασία

Το 1935, με την παλινόρθωση της μοναρχίας, ξαναγύρισε στην Ελλάδα, ως διάδοχος του θρόνου. Στις 9 Ιανουαρίου 1938 παντρεύτηκε στην Αθήνα τη φιλόδοξη και δυναμική πριγκίπισσα του Αννοβέρου Φρειδερίκη, η οποία ήταν και δεύτερη εξαδέρφη του. Από το γάμο του απέκτησε 3 παιδιά:

Στον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο υπηρέτησε στο Γενικό Στρατηγείο και μετά τη γερμανική εισβολή ακολούθησε το Βασιλέα Γεώργιο Β΄ στην Κρήτη και μετά την κατάληψή της από τους Γερμανούς, στην Αίγυπτο, για να εγκατασταθεί τελικά, με την οικογένειά του στο Κέιπ Τάουν της Νοτίου Αφρικής.

Η περίοδος της βασιλείας τουΕπεξεργασία

 
Ο Παύλος και η Φρειδερίκη σε καταδρομικό των ΗΠΑ στον Πειραιά τον Μάιο του 1947

Στις 27 Σεπτεμβρίου 1946 επανήλθε στην Ελλάδα με τον άτεκνο αδερφό του Γεώργιο, μετά το θάνατό του οποίου, την 1η Απριλίου 1947, έγινε βασιλιάς.

Διαδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο στον εμφύλιο πόλεμο, καθώς το βασιλικό ζεύγος επιδόθηκε με μια πρωτοφανή δραστηριότητα στη σύσταση ιδρυμάτων και φιλανθρωπικών θεσμών, αυξάνοντας τη δημοφιλία της Δυναστείας.[5] Ελέγχοντας αποτελεσματικά τις Ένοπλες Δυνάμεις και τα Σώματα Ασφαλείας και διατηρώντας έναν αντιφατικό ρόλο κατά την περίοδο του ελεγχόμενου κοινοβουλευτισμού, καθώς και καλλιεργώντας άριστες σχέσεις με την Ουάσιγκτον, ο Παύλος εδραίωσε την εξουσία του.

Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του οι οικονομικές απαιτήσεις των ανακτόρων προκάλεσαν αρκετές φορές το δημόσιο αίσθημα δημιουργώντας παράλληλα ένταση στις σχέσεις του με τον τότε πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Καραμανλή, ο οποίος με επιστολή του του προς τον βασιλιά είχε ζητήσει να μειώσει τις δαπάνες του.[6] Τον Φεβρουάριο του 1962 προκλήθηκε νέα ένταση σχετικά με το ζήτημα της προίκας της κόρης του, Σοφίας, καθώς σύμφωνα με τον νόμο που έφερε η ΕΡΕ προς ψήφιση η προίκα της πριγκίπισσας Σοφίας ενόψει του γάμου της με τον Χουάν Κάρλος ανέρχονταν στις 300.000 δολάρια. Το ύψος του χρηματικού ποσού προκάλεσε τις έντονες διαμαρτυρίες της αντιπολίτευσης ενώ χρησιμοποιήθηκε και ως σύνθημα στις διαδηλώσεις των φοιτητών ("15% Προίκα στην Παιδεία και όχι στη Σοφία".[7] Αντίστοιχες διαμαρτυρίες προκλήθηκαν και τον Σεπτέμβριο του 1962 με την απόφαση της κυβέρνησης, ύστερα από έντονες πιέσεις των ανακτόρων, για αύξηση της βασιλικής χορηγίας από τα 11.500.000 δραχμές στα 17.000.000 δραχμές[8] Επίσης κριτική δέχτηκε για τα έξοδα διαφόρων εκδηλώσεων όπως για τους εορτασμούς της εκατονταετηρίδας του βασιλικού θεσμού με την παράλληλη πρόσκληση της βασιλικής οικογένειας της Δανίας[9]

Το 1959 με πρωτοβουλία του ιδρύθηκε το Βασιλικό Ίδρυμα Ερευνών.

Διακυβέρνηση ΠαπάγουΕπεξεργασία

Οι αποτυχημένες προσπάθειες για σύμπτυξη των βενιζελογενών δυνάμεων προς τη δημιουργία ενός ισχυρού κεντρώου συνασπισμού είχαν οδηγήσει στη δημιουργία έντονης παραφιλολογίας περί καθόδου του Παπάγου στην πολιτική. Η λύση αυτή αν και έχαιρε της υποστήριξης μεγάλων εκδοτικών συγκροτημάτων, όπως αυτό του Λαμπράκη, καθώς και σημαντικών πολιτικών προσωπικοτήτων, δεν ήταν αποδεκτή από τα Ανάκτορα. Ήδη από τις αρχές του 1950 οι σχέσεις του Παπάγου με τα Ανάκτορα είχαν ψυχρανθεί ενώ ο ίδιος εξέφραζε την έντονη δυσαρέσκειά του για συγκεκριμένα πρόσωπα του ανακτορικού περιβάλλοντος με χαρακτηριστικότερο αυτό του Αριστείδη (Μπούλη) Μεταξά, διευθυντή του πολιτικού γραφείου του Βασιλιά Παύλου. Μέσα σε αυτό το κλίμα, στις 28 Μαΐου 1951, ο Παπάγος υπέβαλε την παραίτησή του στον Πρωθυπουργό Σοφοκλή Βενιζέλο. Ο τελευταίος αρνήθηκε να κάνει δεκτή την παραίτησή του. Την επομένη πραγματοποιήθηκε σε έντονο κλίμα συνάντηση μεταξύ του Παπάγου και του Βασιλιά Παύλου, κατά την οποία ο πρώτος απαίτησε την παραίτηση του Αριστείδη Μεταξά, τον οποίο κατηγόρησε ότι διέδιδε αρνητικές φήμες, πρόταση την οποία απέρριψε ο Βασιλιάς.[10] Στην ίδια συνάντηση ο Παπάγος φαίνεται να διαβεβαίωσε τον Βασιλιά ότι δεν επρόκειτο να πολιτευτεί.[10] Το ίδιο βράδυ ανακοινώθηκε από το κρατικό ραδιόφωνο η παραίτησή του.

Στις 30 Ιουλίου 1951 ο Βασιλιάς προκήρυξε εκλογές. Την επομένη των εκλογών ο Παπάγος σε συνέντευξη τύπου που παραχώρησε στην οικία του στην Εκάλη ανακοίνωσε την κάθοδό του στην πολιτική. Ο Βασιλιάς Παύλος θεωρώντας ότι ο Παπάγος τον εξαπάτησε διέταξε τον αρχηγό Γ.Ε.Σ. Θρασύβουλο Τσακαλώτο να συλλάβει τον Παπάγο, εντολή που εν τέλει δεν εκτελέστηκε.[10]

Κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης Παπάγου η επιρροή του Βασιλιά μειώθηκε σημαντικά. Ενδεικτικό της αλλαγής της κατάστασης είναι ότι ο Παπάγος προχώρησε σε αλλαγή των στελεχών του στρατού, χωρίς προηγούμενη συνεννόηση με τα ανάκτορα, ενώ απαίτησε την αντικατάσταση του στρατηγού Γ. Βεντήρη από τη θέση του γενικού γραμματέα των ανακτόρων, αίτημα με το οποίο συμμορφώθηκε ο βασιλιάς Παύλος.[11]

Πρέπει να σημειωθεί ότι όπως προκύπτει από τα βρετανικά αρχεία η πρώιμη πληροφόρηση της βρετανικής κυβέρνησης -εν μέσω της διαδικασίας διεθνοποίησης του κυπριακού- σχετικά με την κακή υγεία του Παπάγου, και το επικείμενο αποτέλεσμα αυτής, οφειλόταν στον Βασιλιά, ο οποίος ενημέρωνε τακτικά τον Βρετανό πρέσβη κατά τη διάρκεια των συναντήσεών τους.[12]

Διακυβέρνηση ΚαραμανλήΕπεξεργασία

Σύμφωνα με το Σύνταγμα του 1952, ο Βασιλιάς μπορούσε να επιλέξει όποιον ήθελε για Πρωθυπουργό, αρκεί ο τελευταίος να λάβει ψήφο εμπιστοσύνης μέσα σε δεκαπέντε μέρες από τη Βουλή. Έχοντας αυτή τη δυνατότητα, επέλεξε τον τότε Υπουργό Δημοσίων Έργων Κωνσταντίνο Καραμανλή ως εντολοδόχο Πρωθυπουργό, μετά τον θάνατο του Παπάγου, και όχι κάποιον από τους αντιπροέδρους της κυβέρνησης και υποψήφιους για την αρχηγία του κόμματός τους, Στέφανο Στεφανόπουλο και Παναγιώτη Κανελλόπουλο. Ο Καραμανλής δεν εκλέχτηκε αρχηγός του κόμματός του, πήρε όμως την ψήφο εμπιστοσύνης της Βουλής και ίδρυσε νέο κόμμα.

Τον Σεπτέμβριο του 1961 επέλεξε για υπηρεσιακό πρωθυπουργό τον αρχηγό του στρατιωτικού του οίκου, Κωνσταντίνο Δόβα, προκειμένου να προχωρήσει στη διενέργεια εκλογών. Για την θέση του υπουργού Εθνικής Άμυνας, και παρά τις αντίθετες εισηγήσεις, επέλεξε τον έμπιστο σύμβουλό του, Χαράλαμπο Ποταμιάνο. Το αποτέλεσμα των εκλογών καταγγέλθηκε από την αντιπολίτευση ως προϊόν βίας και νοθείας κηρύσσοντας παράλληλα Ανένδοτο Αγώνα κατά της μη νόμιμα εκλεγμένης κυβέρνησης. Στο πλαίσιο του ανένδοτου αγώνα η αντιπολίτευση απείχε από τον λόγο του βασιλιά, από τους εορτασμούς για τα εξηκοστά γενέθλιά του, από τον εορτασμό της εκατονταετηρίδας του βασιλικού θεσμού, από τον εορτασμό της 25ης Μαρτίου, καθώς από τον γάμο της πριγκίπισσας Σοφίας .

Μετά την άρνηση του βασιλιά να ακυρώσει την προγραμματισμένη επίσκεψή του στο Λονδίνο ο Καραμανλής παραιτήθηκε. Έχει υποστηριχθεί ότι οι πραγματικοί λόγοι της παραίτησής του αφορούσαν τις κακές σχέσεις του με τα Ανάκτορα λόγω των συνεχών παρεμβάσεων τους στο έργο του.

 
Στη Κεφαλονιά με ισραηλινούς αξιωματικούς μετά τους σεισμούς το 1953

Η επίσκεψη και τα επεισόδια στο ΛονδίνοΕπεξεργασία

Υπήρχαν ήδη πληροφορίες ότι αντιβασιλικοί Έλληνες του εξωτερικού, προσκείμενοι στην αριστερά, ετοίμαζαν διαδηλώσεις διαμαρτυρίας και αποδοκιμασίας κατά του βασιλικού ζεύγους. Το βασιλικό ταξίδι άρχισε στις 9 Ιουλίου. Χιλιάδες άνδρες όλων των βρετανικών υπηρεσιών ασφαλείας προσπάθησαν να προστατεύσουν τον Παύλο και τη Φρειδερίκη. "Υποδοχή αστυνομικού κράτους" χαρακτηρίστηκε η βρετανική κινητοποίηση από την Ίβνινγκ Στάνταρντ, ενώ το Associated Press τη χαρακτήρισε ως "το μεγαλύτερο δίκτυο ασφαλείας, το οποίον οργανώθη ποτέ εις την Αγγλίαν". "Απίστευτα" χαρακτήρισε τα αστυνομικά μέτρα και η γαλλική Le Monde.

Στην πλατεία Τραφάλγκαρ σημειώθηκαν αιματηρά επεισόδια. Έγιναν εκτεταμένες συγκρούσεις, καθώς η αστυνομία "κατόπιν σκληρού αγώνος κατόρθωσε να απωθήση τους διαδηλωτάς και να κλείση τας πύλας κάτωθι της Αψίδος του ναυαρχείου, αποκλείουσα ούτω την προσπέλασιν προς τα ανάκτορα. Εις την διάλυσιν των διαδηλωτών συνέβαλε και η έφιππος αστυνομία... Περί το μεσονύκτιον αι οδοί είχον εκκαθαρισθή από το πλήθος. Εν τούτοις εκατοντάδες αστυνομικοί εξηκολούθουν να περιπολούν εις τας οδούς που οδηγούν εις τα ανάκτορα. Ακαθόριστος αριθμός τραυματιών καθημαγμένων, αστυνομικών και πολιτών, μετεφέρθη εις τα νοσοκομεία. Ενώ επλησίαζε το μεσονύκτιον, αι διαδηλώσεις συνεχίζοντο και υπήρχον ενδείξεις ότι είναι δυνατόν να συνεχισθούν καθ' όλην την νύκτα"[13].

Την επομένη σημειώθηκε νέος κύκλος επεισοδίων. Το πρωί συνελήφθη από τη Σκότλαντ Γιαρντ η Μπέτυ Αμπατιέλου στην αποβάθρα του Ουεστμίνστερ, καθώς επιχείρησε να πλησιάσει τρέχοντας τους Έλληνες βασιλείς που επιβιβάζονταν σε πλοιάριο για να κάνουν βόλτα στον Τάμεση.

Κατά τη διάρκεια της ημέρας δεκάδες διαδηλωτές καταδικάστηκαν από τα βρετανικά δικαστήρια σε μικρά χρηματικά πρόστιμα για τα επεισόδια της προηγουμένης. Το βράδυ υπήρξαν έντονες αποδοκιμασίες στο θέατρο Όλντουιτς, όπου ο Παύλος και η Φρειδερίκη μετέβησαν συνοδεία της βασίλισσας Ελισάβετ για να παρακολουθήσουν παράσταση προς τιμήν τους, ενώπιον κοινού αυστηρά επιλεγμένου, ώστε να αποφευχθούν νέα επεισόδια.

Κυβερνηση Γεωργίου ΠαπανδρέουΕπεξεργασία

Η Κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου 1963 (Νοέμβριος - Δεκέμβριος 1963) ανέλαβε μετά τη νίκη του κόμματος της Ένωσις Κέντρου στις εκλογές της 3ης Νοεμβρίου 1963.
Η Ένωση Κέντρου κατάφερε να πρωτεύσει στις εκλογές με 138 έδρες. Σχημάτισε αυτοδύναμη κυβέρνηση μαζί με την ΕΔΑ που είχε αναδειχτεί τρίτο κόμμα (28 έδρες). Έλαβε ψήφο εμπιστοσύνης στις 16 Δεκεμβρίου 1963. [14]. Την ίδια ημέρα, ο βασιλιάς Παύλος εκφώνησε στην κατάμεστη Βουλή τον «Λόγο του Θρόνου», έχοντας δεξιά του τον πρωθυπουργό Γεώργιο Παπανδρέου και αριστερά του τον διάδοχο Κωνσταντίνο Β'. Ο Λόγος αυτός προκάλεσε τη δυσαρέσκεια του προσωρινού αρχηγού της Ε.Ρ.Ε. Παναγιώτη Κανελλόπουλου, επειδή η βασιλική ομιλία περιελάμβανε την εκτίμηση ότι «δια των τελευταίων εκλογών παγιούται ο ομαλός πολιτικός βίος της χώρας», το οποίο εκλήφθη ως υπονοούμενο για τις αμφιλεγόμενες εκλογές του 1961[15]
Ο Γ. Παπανδρέου διατήρησε σε δυο κρίσιμες θέσεις, τους εξωκοινοβουλευτικούς υπουργούς της προηγούμενης κυβέρνησης, κατ΄ επιθυμία του Στέμματος, παραχωρώντας μάλιστα «τον στρατό στον έλεγχο των Ανακτόρων σε αντάλλαγμα για τη διάλυση της Βουλής, την οποία χρειαζόταν άμεσα.»[16]

Ασθένεια και θάνατοςΕπεξεργασία

Από το φθινόπωρο του 1963 η υγεία του ήταν αρκετά κλονισμένη ενώ κατά τις λιγοστές δημόσιες εμφανίσεις του παρουσιαζόταν εμφανώς καταβεβλημένος από την ασθένειά του (καρκίνος στομάχου). Στις 18 Φεβρουαρίου 1964 δόθηκε ανακοίνωση στον Τύπο ότι σημειώθηκε επιδείνωση του έλκους και ότι ο βασιλιάς έπρεπε να χειρουργηθεί ενώ στην ίδια ανακοίνωση αναφερόταν ότι ο Κωνσταντίνος ανέλαβε καθήκοντα αντιβασιλιά.

Με απόφαση της συζύγου του, ο βασιλιάς Παύλος δεν μετακινήθηκε από το Τατόι ενώ για τις ανάγκες της νοσηλείας του ένα δωμάτιο των ανακτόρων είχε μετατραπεί σε χειρουργείο ενώ παράλληλα κλήθηκαν δύο Βρετανοί ιατροί. Την παραμονή του χειρουργείου, η ανακοίνωση των Ελλήνων και Άγγλων γιατρών (Θωμά Δοξιάδη, Αλέξανδρου Μάνου, Νικόλαου Τσαμπούλα, Στ. Κέιντ και Εντ. Μουίρ) ανέφερε ότι πρόκειται για "στένωσιν του πυλωρού συνεπεία παλαιού έλκους" που "ενδείκνυται να εγχειρισθή". Τα ίδια ανέφερε και η ανακοίνωση μετά την εγχείρηση που έγινε το πρωί της 21ης Φεβρουαρίου. Τα ιατρικά δελτία εκείνης της ημέρας πρόσθεσαν ότι η μετεγχειρητική κατάσταση του βασιλιά ήταν "ικανοποιητική".

Όταν πια έγινε φανερό ότι λίγες μέρες ζωής απέμεναν για τον Παύλο, η Φρειδερίκη και οι αυλικοί σκέφτηκαν τη Μεγαλόχαρη, που η εικόνα της είχε μεταφερθεί το 1915 από την Τήνο για να σωθεί ο πατέρας του Παύλου, Κωνσταντίνος, από την πνευμονία. Με κυβερνητική εντολή, το αντιτορπιλικό Ιέραξ έφερε στις 3 Μαρτίου από την Τήνο την εικόνα. Στην αποβάθρα περίμεναν ο διάδοχος, ο Γεώργιος Παπανδρέου, υπουργοί, ο αρχιεπίσκοπος, μητροπολίτες, ο αρχηγός του Γ.Ε.Ν., ο επικεφαλής του στρατιωτικού οίκου του βασιλιά στρατηγός Κωνσταντίνος Δόβας κ.α.[17]

Ο Παύλος πέθανε το απόγευμα της 6ης Μαρτίου.

Το 2014, με αφορμή τη συμπλήρωση 50 ετών από το θάνατό του, προβλήθηκε ντοκιμαντέρ για τη ζωή του βασιλιά Παύλου, με τίτλο Παύλος. Ένας Ασυνήθιστος Βασιλιάς.

Πίνακας προγόνωνΕπεξεργασία

ΠαραπομπέςΕπεξεργασία

  1. https://eretikos.gr/pavlos-vasilias-ton-ellinon-apo-1947-eos-1964/108152
  2. Αθανασίου Σπανίδης «Αναμνήσεις και Μαρτυρίες», Εκδότης ΠΑΠΑΖΗΣΗΣ, Δεκέμβριος 1987
  3. [Παύλος, βασιλιάς της Ελλάδας http://www.timesnews.gr/παύλος-βασιλιάς-της-ελλάδας/]
  4. 4,0 4,1 Σταματόπουλος Κώστας, Ο θάνατος του βασιλέως Παύλου, από την εφημερίδα Η Καθημερινή
  5. Δ. Δημητράκος, Κώστας Καραμανλής. Πολιτική βιογραφία, τόμος Α΄ (1918-1961). Από την αντίσταση στην πολιτική, εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 1989, σελ. 277.
  6. Χρηστίδης Χρήστος, Ο Ανένδοτος Αγώνας της Ένωσης Κέντρου, Από τις εκλογές του 1961 στην παραίτηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή, διδακτορική διατριβή, Αθήνα 2012, σελ. 189
  7. Μωραϊτίδης Μιχάλης, Το φοιτητικό κίνημα στην Ελλάδα, Πολιτική ριζοσπαστικοποίηση και συλλογική δράση (1956-1964), διδακτορική διατριβή, Βόλος 2015, σελ. 157
  8. Χρηστίδης Χρήστος, Ο Ανένδοτος Αγώνας της Ένωσης Κέντρου, Από τις εκλογές του 1961 στην παραίτηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή, διδακτορική διατριβή, Αθήνα 2012, σελ. 178
  9. Χρηστίδης Χρήστος, Ο Ανένδοτος Αγώνας της Ένωσης Κέντρου, Από τις εκλογές του 1961 στην παραίτηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή, διδακτορική διατριβή, Αθήνα 2012, σελ. 254
  10. 10,0 10,1 10,2 Καραγεώργος Δημήτρης, Η διαδρομή του Ελληνικού Συναγερμού από την ίδρυσή του ως την αδρανοποίησή του, 1951-1956, διδακτορική διατριβή ΕΚΠΑ, Αθήνα 2015, σελ. 11 - 14
  11. Καραγεώργος Δημήτρης, Η διαδρομή του Ελληνικού Συναγερμού από την ίδρυσή του ως την αδρανοποίησή του, 1951-1956, διδακτορική διατριβή ΕΚΠΑ, Αθήνα 2015, σελ. 745
  12. Καραγεώργος Δημήτρης, Η διαδρομή του Ελληνικού Συναγερμού από την ίδρυσή του ως την αδρανοποίησή του, 1951-1956, διδακτορική διατριβή ΕΚΠΑ, Αθήνα 2015, σελ. 524
  13. Εφημερίδα Καθημερινή, 10 Ιουλίου 1963.
  14. https://www.efsyn.gr/stiles/apopseis/178680_1963-kybernisi-me-anohi-i-enosi-kentroy
  15. «Η βραχύβια κυβέρνηση του Γ. Παπανδρέου», «Ιστορικό Λεύκωμα 1963», σελ 76-79, εκδ. «Καθημερινή» (1997)
  16. https://www.kathimerini.gr/857082/article/epikairothta/ellada/prwth-kyvernhsh-enwsews-kentroy
  17. Μπουγας, Ιωαννης Π (2 Σεπτεμβρίου 2019). «ENOTHTA: Ο Βασιλιάς Παύλος στο Τατόι.Εκκλησιαστικές φωτογραφίες του 20ου αιώνος. ανάρτηση 30η». ENOTHTA. Ανακτήθηκε στις 2 Σεπτεμβρίου 2019. 

Εξωτερικοί σύνδεσμοιΕπεξεργασία

Αρχείο ΕΡΤΕπεξεργασία

Βασιλικοί τίτλοι
Προκάτοχος
Γεώργιος Β΄
Βασιλεύς των Ελλήνων
1947-1964
Διάδοχος
Κωνσταντίνος Β΄