Η Αλβανική γλώσσα (αλβανικά: Gjuha shqipe) είναι γλώσσα που ομιλείται από περίπου 7,6[1] εκατομμύρια κατοίκους στα δυτικά της Βαλκανικής χερσονήσου (Αλβανία, Κόσοβο, Μαυροβούνιο, Βόρεια Μακεδονία, Ελλάδα) στη νοτιοανατολική Ευρώπη καθώς και από ένα μικρό αριθμό κατοίκων της Απουλίας, της Καλαβρίας και της Σικελίας στη νότια Ιταλία.

Αλβανικά
Gjuha shqipe
ΤαξινόμησηΙνδο-Ευρωπαϊκές Γλώσσες
    Σύστημα γραφήςλατινική γραφή
    Κατάσταση
    Επίσημη γλώσσα
    Αναγνωρισμένη μειονοτική γλώσσα
    ISO 639-1sq
    ISO 639-2alb και sqi
    ISO 639-3sqi
    SILals, aln, aae, aat

    Με εξαίρεση ένα, μέχρι τώρα αδημοσίευτο, χειρόγραφο κάποιου "Θεοδώρου της Σκόδρας", το οποίο χρονολογείται πιθανόν το 1210,[2] καθώς και ορισμένες γραμμές στο χειρόγραφο Bellifortis, οι οποίες έχουν προταθεί ως Αλβανικές,[3] η πρώτη επιβεβαιωμένη, γραπτή μαρτυρία της Αλβανικής προέρχεται από γράμμα του αρχιεπισκόπου του Δυρραχίου Παύλου Αγγέλου (Paulus Angelus, στα αλβανικά Pal Engjëll) το οποίο χρονολογείται στα 1462.[2]

    Το παλαιότερο γνωστό τυπογραφημένο βιβλίο στα Αλβανικά είναι το Μεσάρι (Meshari) ή σύνοψη θείας λειτουργίας, γραμμένο από τον Γκιον Μπουζούκου (Gjon Buzuku), καθολικό ιερέα, το 1555.[4]

    Το πρώτο Αλβανικό σχολείο θεωρείται πως άνοιξε από τους Φραγκισκανούς το 1638 στο Πδαν (Pdhane). Η Αλβανική γλώσσα έχει δανειστεί ένα πολύ μεγάλο αριθμό λέξεων από γειτονικές γλώσσες,[5] κάτι που δυσκόλεψε την αρχική κατάταξη της ως ξεχωριστής, Ινδοευρωπαϊκής γλώσσας.

    Τη δεκαετία του 1850 τα Αλβανικά αποδείχθηκε πως είναι Ινδο-Ευρωπαϊκή γλώσσα και αποτελούν ξεχωριστό κλάδο στην ινδοευρωπαϊκή γλωσσική οικογένεια. Η Αλβανική πιθανόν να είναι απόγονος κάποιας αρχαίας Βαλκανικής γλώσσας, πιθανόν της Ιλλυρικής ή της Θρακικής. Αν και αυτό δεν μπορεί να τεκμηριωθεί ιστορικά, λόγω έλλειψης επαρκών στοιχείων για τα αρχαία Ιλλυρικά και Θρακικά. Τα Αλβανικά χωρίζονται σε δύο κύριες διαλέκτους: την Γκεγκική ομάδα, στη βόρεια Αλβανία, το Κόσοβο και τη δυτική Βόρεια Μακεδονία, και την Τοσκική ομάδα, στη νότια και κεντρική Αλβανία. Από την Τοσκική κατάγεται και η Αρβανιτική της Ελλάδας καθώς και η Αρμπερές (Αrbëreshë) της νότιας Ιταλίας.

    Η Τοσκική διάλεκτος των Αλβανικών είναι και η επίσημη γλώσσα της Αλβανίας. Τα Αλβανικά είναι επίσης μία από τις επίσημες γλώσσες του Κοσόβου και της Βόρειας Μακεδονίας, καθώς και η επίσημη γλώσσα του Δήμου Ουλτσίν του Μαυροβουνίου στα νοτιοδυτικά σύνορα με την Αλβανία.

    Η Αλβανική γλώσσα ανήκει, μαζί με την Αρμενική και την Ελληνική, στις Ινδοευρωπαϊκές απομονωμένες γλώσσες.

    Γεωγραφική κατανομήΕπεξεργασία

    Κύριο λήμμα: Αλβανοί
     
    Διάλεκτοι της αλβανικής γλώσσας

    Η αλβανική ομιλείται από περίπου 6 εκατομμύρια άτομα στα Βαλκάνια, κυρίως στην Αλβανία, το Κοσσυφοπέδιο, τη Βόρεια Μακεδονία, τη Σερβία, την Μαυροβούνιο και την Ελλάδα.[6] Ωστόσο, λόγω των παλαιών κοινοτήτων στην Ιταλία και τη μεγάλη Αλβανική διασπορά, το σύνολο των ομιλητών είναι πολύ μεγαλύτερο από αυτό στην Νότια Ευρώπη και φτάνει περίπου τα 7.5 εκατομμύρια.[6][7]

    ΕυρώπηΕπεξεργασία

    Η αλβανική γλώσσα είναι επίσημη γλώσσα στην Αλβανία και το Κοσσυφοπέδιο και συνεπίσημη στη Βόρεια Μακεδονία. Η αλβανική είναι μειονοτική γλώσσα στην Κροατία, στην Ιταλία, στο Μαυροβούνιο, στην Ρουμανία και την Σερβία. Η αλβανική διαθέτει ομιλητές και στην Ελλάδα, ειδικότερα στην Θεσπρωτία και το νομό Πρέβεζας, και κάποια χωριά στο νομό Ιωαννίνων και Φλώρινας.[8] Ομιλείται και από 450.000 μετανάστες στην Ελλάδα.

    Η αλβανική γλώσσα είναι η τρίτη πιο ομιλούμενη γλώσσα στην Ιταλία.[9] Υπάρχει σημαντική αλβανική μετανάστευση στην Ιταλία. Στην Νότια Ιταλία ζει μια ιστορική μειονότητα περίπου 500.000 ατόμων διασκορπισμένη στη νότια Ιταλία, γνωστοί ως Αρμπερές. Περίπου 1 εκατομμύριο Κοσοβάροι Αλβανοί ζουν στη Γερμανία, Ελβετίας και Αυστρία. Είναι κατά κύριο λόγο μετανάστες της δεκαετίας του 1990. Στην Ελβετία, και είναι η η έκτη πιο ομιλούμενη γλώσσα με 176.293 μητρικούς ομιλητές.

    Στις 15 Ιανουαρίου 2019 η αλβανική γλώσσα έγινε επίσημη γλώσσα.[10]

    ΑμερικήΕπεξεργασία

    Υπάρχουν πολλοί ομιλητές της Αλβανικής γλώσσας στις Ηνωμένες Πολιτείες, την Αργεντινή, την Χιλή, την Ουρουγουάη και τον Καναδά. Μερικοί από τους πρώτους Αλβανούς της Αμερικής ήταν Αρμπερές. Οι Αρμπερές έχουν ισχυρή συναίσθηση της ξεχωριστής ταυτότητας τους και μιλούν μια τοσκική διάλεκτο, την Αρμπερές.

    Στην Αμερική και τον Καναδά υπάρχουν περίπου 250.000 ομιλητές της γλώσσας. Ομιλείται κυρίως στην Ανατολική Ακτή, σε περιοχές όπως το Νιου Τζέρσεϊ, η Νέα Υόρκη, η Βοστώνη, το Σικάγο, η Φιλαδέλφεια και το Ντιτρόιτ, καθώς επίσης στο Οχάιο και το Κονέκτικατ.

    Στην Αργεντινή, υπάρχουν περίπου 40.000 ομιλητές της γλώσσας κυρίως στο Μπουένος Άιρες.[11]

    Στον υπόλοιπο κόσμοΕπεξεργασία

    Περίπου 1.3 εκατομμύρια άτομα στην Τουρκία είναι αλβανικής καταγωγής, και πάνω από 500.000 αναγνωρίζουν την καταγωγή, την γλώσσα και τον πολιτισμό τους. Ωστόσο κάποιες εκτιμήσεις ανεβάζουν τον αριθμό των ατόμων με αλβανική καταγωγή ακόμη και στα 5 εκατομμύρια. Ωστόσο, η συντριπτική πλειοψηφία αυτών έχει αφομοιωθεί και δεν μιλά πια τα αλβανικά σε άπταιστο επίπεδο, αλλά στην Κωνσταντινούπολη υπάρχει μια κοινότητα που διατηρεί την γλώσσα της.

    Στην Αίγυπτο υπάρχουν περίπου 18.000 ομιλητές της αλβανικής γλώσσας, που ομιλούν κυρίως την τοσκική διάλεκτο.[12] Πολλοί είναι απόγονοι των γενίτσαρων του Μεχμέτ Αλή, ενός Αλβανού που έγινε βαλής και αυτοανακηρύχθηκε αρχηγός της Αιγύπτου και του Σουδάν. Εκτός από την δυναστεία που ίδρυσε, ένα μεγάλο μέρος της αιγυπτιακής αριστοκρατίας είναι αλβανικής καταγωγής. Εκτός από τους πρόσφατους μετανάστες υπάρχουν παλαιότερες κοινότητες σε όλο το κόσμο. Η αλβανική ομιλείται και από μέλη της αλβανικής διασποράς στην Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία.

    ΓραμματικήΕπεξεργασία

    ΟυσιαστικάΕπεξεργασία

    Η Αλβανική έχει κανονική σειρά λέξεων Υποκείμενο-Ρήμα-Αντικείμενο, όπως και οι περισσότερες άλλες Ινδοευρωπαϊκές γλώσσες. Τα ουσιαστικά της κλίνονται με βάση το γένος (που περιλαμβάνει κυρίως Αρσενικό και Θηλυκό, αλλά υπάρχουν απομείναντες τύποι Ουδετέρου) και τον αριθμό (Ενικός και Πληθυντικός). Στην Αλβανική υπάρχουν πέντε διακριτές πτώσεις, η Ονομαστική (Ernërore), η Γενική (Gjinore), η Δοτική (Dhanore), η Αιτιατική (Kallëzore) και η Αφαιρετική ή Προθετική (Rrjedhore). Κάθε πτώση έχει δύο τύπους, τον Οριστικό (Trajta e shquar) και τον Αόριστο (Trajta e pashquar). Η διάκριση σε οριστικό και αόριστο τύπο έχει τον ίδιο ρόλο με την διάκριση οριστικού και αόριστου άρθρου. Για παράδειγμα shok = (ένας) φίλος, shoku = ο φίλος. Παρακάτω δίνονται συγκεντρωτικά οι κλίσεις των ουσιαστικών.

    Πρώτη ΚλίσηΕπεξεργασία

    Περιλαμβάνει τα Αρσενικά ουσιαστικά που στην Ονομαστική Ενικού του Οριστικού παίρνουν την κατάληξη -i. Αυτά είναι τα λήγοντα σε οποιοδήποτε σύμφωνο, εκτός των -k και -g (π.χ. mal = βουνό), αυτά που λήγουν σε -ë (π.χ lumë = ποτάμι), αυτά που λήγουν σε -a ή σε -ua (π.χ vëlla = αδελφός / ftua = κυδώνι), καθώς και κάποια που λήγουν σε -i (π.χ. kalli = στάχυ). Στην πρώτη κλίση συμπεριλαμβάνονται και τα συγκοπτώμενα σε -ër και -ël (π.χ. libër = βιβλίο / vogël = μικρός [επίθετο]).

    Αόριστος τύπος Ενικού Οριστικός Τύπος Ενικού Αόριστος Τύπος Πληθυντικού Οριστικός Τύπος Πληθυντικού
    Ονομαστική (një) mal mali (disa) male malet
    Γενική (i, e) (një) mali (i, e) malit (i, e) (disa) maleve (i, e) maleve
    Δοτική (një) mali malit (disa) maleve maleve
    Αιτιατική (një) mal malin (disa) male malet
    Αφαιρετική (...) (një) mali (...) malit (...) (disa) maleve (...) maleve

    Δεύτερη ΚλίσηΕπεξεργασία

    Περιλαμβάνει τα Αρσενικά ουσιαστικά που στην Ονομαστική Ενικού του Οριστικού παίρνουν την κατάληξη -u. Αυτά είναι όλα τα λήγοντα σε -k (π.χ. shok = φίλος) και -g (π.χ. zog = πουλί), καθώς και μερικά που λήγουν σε -i (π.χ. ari = αρκούδα).

    Αόριστος Τύπος Ενικού Οριστικός Τύπος Ενικού Αόριστος Τύπος Πληθυντικού Οριστικός Τύπος Πληθυντικού
    Ονομαστική (një) shok shoku (disa) shokë shokët
    Γενική (i, e) (një) shoku (i, e) shokut (i,e) (disa) shokëve (i,e) shokëve
    Δοτική (një) shoku shokut (disa) shokëve shokëve
    Αιτιατική (një) shok shokun (disa) shokë shokët
    Αφαιρετική (...) (një) shoku (...) shokut (...) (disa) shokëve (...) shokëve

    ΠαραπομπέςΕπεξεργασία

    1. 5,989,246. (Ethnologue, 2005) Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International.
    2. 2,0 2,1 Elsie, Robert (2006). Albanian Literature: A Short History. London: I. B. Tauris. σελ. 5. ISBN 1-84511-031-5. 
    3. Elsie, Robert The Bellifortis text and early Albanian in "Zeitschrift für Balkanologie", Berlin, 22 February 1986, p. 158-162
    4. Elsie, Robert (2006). Albanian Literature: A Short History. London: I. B. Tauris. σελ. 9. ISBN 1-84511-031-5. 
    5. Lowman, G.S., The Phonetics of Albanian: In 1891 Gustav Meyer stated that of 5140 root-words, only 400 were of the original Albanian stock[...] Later scholars, however, have proved that a considerably larger proportion of words are truly Albanian.
    6. 6,0 6,1 Rusakov 2017, σελ. 552.
    7. Klein, Jared· Brian, Joseph· Fritz, Matthias (2018). Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics. Walter de Gruyter. σελ. 1800. ISBN 9783110542431. 
    8. Σφάλμα αναφοράς: Σφάλμα παραπομπής: Λανθασμένο <ref>. Δεν υπάρχει κείμενο για τις παραπομπές με όνομα Euromosaic.
    9. «Linguistic diversity among foreign citizens in Italy». Statistics of Italy. 25 Ιουλίου 2014. Ανακτήθηκε στις 1 Απριλίου 2015. 
    10. «Macedonia's Albanian-Language Bill Becomes Law». 
    11. «Archived copy» (PDF). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 16 Σεπτεμβρίου 2016. Ανακτήθηκε στις 9 Ιουλίου 2016. 
    12. Saunders, Robert A. (2011). Ethnopolitics in Cyberspace: The Internet, Minority Nationalism, and the Web of Identity. Lanham: Lexington Books. σελ. 98. ISBN 9780739141946. In addition to the recent emigrants, there are older diasporic communities around the world. There are upwards of 5 million ethnic Albanians in the Turkish Republic; however, the vast majority of this population is assimilated and no longer possesses fluency in the language, though a vibrant Albanian community maintains its distinct identity in Istanbul to this day. Egypt also lays claim to some 18,000 Albanians, supposedly lingering remnants of Mohammad Ali's army. 

    Πρόσθετη βιβλιογραφίαΕπεξεργασία

    • Orel, Vladimir E. (1998). Albanian Etymological Dictionary. Boston: Brill Academic Publishers. ISBN 90-04-11024-0. 
    • Orel, Vladimir E. (2000). A Concise Historical Grammar of the Albanian Language: Reconstruction of Proto-Albanian. Boston: Brill Academic Publishers. ISBN 90-04-11647-8.