Άνοιγμα κυρίου μενού

Η Ποσειδωνία η ωκεάνιος (Posidonia oceanica) είναι είδος θαλάσσιου φανερόγαμου ενδημικό στη Μεσόγειο Θάλασσα. Σχηματίζει μεγάλα υποθαλάσσια λιβάδια που αποτελούν σημαντικό μέρος του οικοσυστήματος. Ο καρπός της διασπείρεται ελεύθερα, επιπλέει και είναι γνωστός στην Ιταλία ως «η ελιά της θάλασσας» (l'oliva di mare[2]). Μπάλες ινώδους υλικού από το φύλλωμα της, γνωστές ως μπάλες Ποσειδώνα[3], ξεβράζονται στις κοντινές ακτές.

Ποσειδωνία η ωκεάνιος
Posidonia 2 Alberto Romeo.jpg
Κατάσταση διατήρησης
Status iucn3.1 LC el.svg
Ελαχίστης Ανησυχίας (IUCN 3.1) [1]
Συστηματική ταξινόμηση
Βασίλειο: Φυτά (Plantae)
Συνομοταξία: Αγγειόσπερμα (Angiosperms)
Ομοταξία: Μονοκότυλα (Monocots)
Τάξη: Αλισματώδη (Alismatales)
Οικογένεια: Posidoniaceae
Γένος: Ποσειδωνία (Posidonia)
Είδος: P. oceanica
Διώνυμο
Posidonia oceanica
(L.) Delile
Posidonia oceanica range.PNG

Πρόκειται για είδος με ιδιαίτερα εκτεταμένη εξάπλωση στη Μεσόγειο και στις ακτές της Ελλάδας.[4] Η επιφάνεια της Μεσογείου που καλύπτουν οι λειμώνες της ανέρχεται στα 37.000 sqkm, δηλαδή ποσοστό περίπου 1-2% της συνολικής της επιφάνειας.[5]Ανήκει στις κοινωνίες μαλακού υποστρώματος με μέγιστο βάθος εξάπλωσης τα 40 μέτρα.[6] Το γένος Posidonia σύμφωνα με κατάταξη σε 5 χλωριδικά στοιχεία των taxa, ανήκει στα Κοσμοπολίτικα είδη, καθώς αναπτύσσεται σε όλα τα γεωγραφικά μήκη και πλάτη.[7]

Η Οδηγία - Πλαίσιο των υδάτων[8] ορίζει την οικολογική κατάσταση κάθε υδάτινου σώματος ώστε να αξιολογείται βάσει βιολογικών ποιοτικών στοιχείων, όπως το φυτοπλαγκτόν, τα μακρόφυτα (μακροφύκη, αγγειόσπερμα), βενθικά ασπόνδυλα και η ιχθυοπανίδα και βάσει υδρομορφολογικών και φυσικών-χημικών στοιχείων. Ως βιοτικοί δείκτες της ρύπανσης είναι είδη τα οποία είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα σε ένα ρύπο και δίνουν πληροφορίες για τη διαβάθμιση του ρύπου στο μέσο, με την απουσία του είδους στην κοινότητα, ακόμη και πριν τα αποτελέσματα της ρύπανσης γίνουν αντιληπτά σε μεγάλη κλίμακα. Τα βασικά κριτήρια που λαμβάνονται υπόψη για την επιλογή ενός βιοτικού δείκτη είναι: η ευαισθησία που παρουσιάζει έναντι των καταπονήσεων, η ικανότητά του να παρέχει με αξιόπιστο τρόπο σύνθετες πληροφορίες, η ευκολία προσδιορισμού, η απλότητα στην δομή του, η αφθονία του, η εφαρμοστικότητά του σε εκτεταμένες γεωγραφικές περιοχές κ.α. (Salas et al. 2006[9]). Για την εκτίμηση της οικολογικής κατάστασης των παράκτιων υδάτων, με τη χρήση του θαλάσσιου αγγειόσπερμου Posidonia oceanica ως "Βιολογικού Ποιοτικού Στοιχείου" (BQE), είδος που θεωρείται ότι δε διαβιώνει σε υποβαθμισμένες περιοχές (Romero et al. 2007[10]), έχουν προταθεί ο δείκτης PosWare (PoSte) στα ύδατα της Ιταλίας (κόλπος Ischia) (Silvestre et al. 2011[11]), ο δείκτης POMI (Mascaro et al. 2012[12]) στα ύδατα της Ισπανίας, o Valencian CS (Fernàndez - Torquemada et al. 2008) στα ύδατα της Ισπανίας, ο δείκτης BiPo (Lopez y Royo 2010[13]) και ο δείκτης PREI (Gobert et al. 2009[14]) στα ύδατα της Γαλλίας. Για την εκτίμηση της οικολογικής κατάστασης βάσει αυτών των δεικτών ορίζονται τα όρια που αναφέρονται στον παρακάτω πίνακα.

Πίνακας 1. Συμφωνημένα όρια στην κλίμακα EQR για το αγγειόσπερμο P. oceanica.

Οικολογική

κατάσταση

EQR

Εξαιρετική

1 - 0,775

Καλή

0,774 - 0,550

Μέτρια

0,549 - 0,325

Ελλιπής

0,324 - 0,100

Κακή

< 0,100

Πίνακας περιεχομένων

Μεταβλητές βιοτικών δεικτώνΕπεξεργασία

Οι μεταβλητές των βιοτικών δεικτών προορίζονται για να παρέχουν ξεκάθαρες πληροφορίες για ορισμένα αντικείμενα ενδιαφέροντος, να αποδίδουν πληροφορίες για την ισχύουσα κατάσταση και για τις μακροχρόνιες καταγραφές να παρέχουν χρήσιμες πληροφορίες σχετικά με πιθανές αλλαγές και τάσεις. Οι μεταβλητές που συνθέτουν τους δείκτες της P.oceanica περιγράφουν διάφορες πτυχές των φυτοκοινωνιών, όπως σε διαφορετικά επίπεδα (επίπεδα πληθυσμού και κοινότητας, ατόμου, ιστού κλπ.), για τους διάφορους τύπους της διαταραχής και με διαφορετικούς χρόνους απόκρισης (εβδομάδα, έτος, αιώνας). Σημαντικός αριθμός μεταβλητών έχει χρησιμοποιηθεί για την εκτίμηση της κατάστασης των λειμώνων της P. oceanica στη Μεσόγειο κάποιες κύριες μεταβλητές σε επίπεδο κοινωνίας είναι η πυκνότητα δεσμίδων (δεσμίδες m-2), η κάλυψη φύλλων (%), η δομή "matte", η βιομάζα επίφυτων (mg cm−2) και το περιεχόμενο Ν στα επίφυτα. Σε επίπεδο ατόμου είναι η επιφάνεια φύλλων (cm2 δεσμίδα−1), η νέκρωση φύλλων (%), η λεπιδοχρονολόγηση,τα πλαγιότροπα ριζώματα (%) και σε επίπεδο φυσιολογίας είναι το περιεχόμενο σουκρόζης στα ριζώματα, το περιεχόμενο Ν και P στα ριζώματα (% DW), η Ισοτοπική αναλογία δ15Ν και δ34S (‰) και τα ίχνη βαρέων μετάλλων: Cu, Zn και Pb ιστό (mg g DW−1). Όλες αυτές οι μεταβλητές έχουν διάφορες αποκρίσεις κάτω από διαφορετικές πιέσεις. (Romero et al. 2007[10]).

Βιοτικοί δείκτεςΕπεξεργασία

PREIΕπεξεργασία

Ο δείκτης PΡΕΙ (Posidonia oceanica Rapid Easy Index) βασίζεται σε 5 μετρήσιμους παράγοντες : α. Πυκνότητα ριζωμάτων, β. φυλλική επιφάνεια, γ. επιφυτική βιομάζα / βιομάζα φύλλων, δ. κατώτερο βάθος ανάπτυξης, ε. τύπος του κατώτερου ορίου (π.χ μεταβαλλόμενος, σταθερός). Στην εργασία του Gobert et al. (2009)[14] επιλέχθηκαν αυτοί οι πέντε παράμετροι επειδή παρέχουν πληροφορίες σχετικά με τη οικολογική κατάσταση του λιβαδιού (ατομικό και πληθυσμιακό επίπεδο) για ένα ευρύ φάσμα καταπονήσεων (μειωμένη διαπερατότητα, ευτροφισμός, ενταφιασμός, βόσκηση) που περιγράφονται τακτικά στη Μεσόγειο. Σύμφωνα με τον δείκτη PREI (Gobert et al, 2009[14]) η ποιότητα εκφράζεται με κλίμακα από 1=RC (συνθήκες αναφοράς) μέχρι 0=κακές συνθήκες, όπου η P. oceanica (ΒQE, biological quality element) επηρεάζεται πολύ ή έχει εξαφανιστεί.

ΕQR’ (Ecological Quality Ratio): ονομάζεται ως δείκτης αναφοράς και εκφράζεται: η αναλογία μεταξύ της κατάστασης στο μελετούμενο σταθμό και της κατάστασης σε συνθήκες αναφοράς

ΕQR’ = N πυκνότητα + Ν φυλλική επιφάνεια + Ν (Βιομάζα επιφύτων/φύλλων)+ Ν κατώτερο όριο) / 3.5

Όπου:

N πυκνότητα= τιμή που μετρήθηκε -0 / τιμή αναφοράς -0
N φυλλική επιφάνεια= τιμή που μετρήθηκε -0 / τιμή αναφοράς -0

N Ε/L= (1- E/L) x 0.5

N κατώτερο όριο= τιμή που μετρήθηκε -17 / τιμή αναφοράς -17.

Τα 17 μ θεωρούνται το κατώτερο όριο ανάπτυξης της P. οceanica.

BiPoΕπεξεργασία

Ο βιοτικός δείκτης BiPo της Posidonia oceanica προτάθηκε από τους Lopez y Royo et al (2009)[13] και εφαρμόστηκε σε 15 θέσεις στην περιοχή της Κορσικής, σε βάθος 15 μέτρων. Προτάθηκε δειγματοληψία με πλαίσιο 20x20 cm. Οσον αφορά το βάθος αναφοράς πρέπει να είναι το λιγότερο που υπόκεινται σε φυσικές μεταβολές και να είναι πιο ευαίσθητο στις περιβαλλοντικές διαταραχές. Επιπλέον, οι μετρήσιμοι παράμετροι που προτείνονται από τον δείκτη BiPo είναι το κατώτατο όριο ανάπτυξης, ο τύπος στο κατώτερο όριο, ο αριθμός φύλλων, η επιφάνεια φύλλων, η πυκνότητα δεσμίδων, το ποσοστό πλαγιοτροπικού ριζώματος, η επιμήκυνση ριζώματος, η παραγωγή ριζώματος και η βιομάζα επίφυτων. Οι παράμετροι που θεωρείται ότι κυμαίνονται μεταξύ διαταραγμένων και μη- περιοχών ( SP και NSP αντίστοιχα) είναι: το βάθος και ο τύπος στο κατώτερο όριο, η πυκνότητα των δεσμίδων, ανάπτυξη των πλαγιότροπων ριζωμάτων και η επιφάνεια των φύλλων στο ενδιάμεσο βάθος .

Η Οδηγία Πλαίσιο για τα ύδατα απαιτεί την καθιέρωση συστημάτων αξιολόγησης, που βασίζονται σε ανθρωπογενείς πιέσεις και στις επιπτώσεις αυτών στα οικοσυστήματα και σε συναφή συστατικά στοιχεία τους.Οι κύριοι τύποι ανθρωπογενών πιέσεων που λαμβάνονται υπόψη για την αξιολόγηση της οικολογικής κατάστασης είναι: οι χρήσεις γης, η βιομηχανική δραστηριότητα, οι αποθέσεις λυμάτων σε ποτάμια, η δραστηριότητα λιμανιών και ο παράκτιος σχεδιασμός (Lopez y Royo et al 2009)[13].

Η οικολογική κατάσταση πρέπει να ποσοτικοποιηθεί  κατά το βαθμό αλλοίωσης ή απόκλισης των παρατηρούμενων τιμών από τις συνθήκες  αναφοράς, και να  εκφραστεί  ως αριθμητική τιμή, η οποία ονομάζεται  οικολογική σχέση ποιότητας ( EQR ) και περιλαμβάνει τιμές  μεταξύ 1 ( σε συνθήκες αναφοράς ) και 0 ( στη χειρότερη κατάσταση ) .

Η εξίσωση για τον υπολογισμό του EQR είναι:

EQR=(((X-LB)/ HB-LB))0,225) +LB

όπου

Χ= η μετρήσιμη τιμή

LB= η χειρότερη τιμή που ανταποκρίνεται το Χ

HB= η ψηλότερη τιμή που ανταποκρίνεται η τιμή Χ

                   Η μεταβλητή του τύπου του κατώτερου βαθυμετρικού ορίου  εκτιμήθηκε ως εξής:

1) Υψηλή όταν πρόκειται για λειμώνα με προοδευτικό τύπο και με διαβρωτικά όρια(>70% κάλυψη ή >70%κάλυψη πλαγιότροπων ριζωμάτων ), όπου το EQR=0,89.

2) Καλή όταν ο τύπος λειμώνα ήταν απότομος στο κατώτερο βαθυμετρικό όριο του με κάλυψη φύλλων <70% και κάλυψη πλαγιότροπων ριζωμάτων <70% το , EQR=0,66

3) Μέτρια: όταν ο τύπος ήταν σποραδικός στο κατώτερο βαθυμετρικό όριο του λειμώνα σχημάτιζε ματ. Το EQR αντιστοιχούσε σε τιμή 0,44.

4) Κακή : όταν ο τύπος του λειμώνα ήταν οπισθοχώρησης στο κατώτερο βαθυμετρικό όριο του, με κάλυψη φύλλων <15% και κάλυψη πλαγιότροπων ριζωμάτων αμελητέα, το EQR αντιστοιχούσε σε 0,44

                           Το τελικό EQR υπολογίστηκε από τη σχέση :

EQR= (EQRκατ. Βάθος+ EQRτύπος +EQR πυκνότητα+EQR μήκος ή επιφάνεια φύλων)/4

Μια σύντομη σύγκριση μεταξύ των βιοτικών δεικτών BiPo και PREi του θαλάσσιου φανερόγαμου Posidonia oceanica δείχνει ότι για την επιλογή του κατάλληλου δείκτη λαμβάνονται υπόψη διαφορετικές μεταβλητές. Πέρα από τα κοινά χαρακτηριστικά, όπως το κατώτερο όριο ανάπτυξης ή η πυκνότητα δεσμίδων, ο δείκτης PREI απαιτεί επιπλέον τον υπολογισμό αναλογίας βιομάζας επίφυτων/ βιομάζα φύλλων (Gobert et al 2009[14]).Επίσης, και οι δύο δείκτες έχουν σχετική ευκολία χρήσης και χαμηλό κόστος, ωστόσο ο βιοτικός δείκτης BiPo εμφανίζει δυσκολία στις εργαστηριακές μετρήσεις.

Χρήση ως μονωτικό υλικό στον κατασκευαστικό τομέαΕπεξεργασία

Η P. oceanica περιέχει ως δομικά υλικά κυτταρίνη και ημικυτταρίνη, σε ποσοστό 61,8% και υψηλά ποσοστά λιγνίνης της τάξης του 29,8%, γεγονός που την καθιστά ένα άριστο θερμομονωτικό υλικό για εξωτερική και εσωτερική τοιχοποιία ή για την κατασκευή στεγών[15]. Έχει διαπιστωθεί πως η P. oceanica έχει υψηλότερη θερμομονωτική απόδοση συγκριτικά με αντίστοιχα δομικά υλικά που χρησιμοποιούνται ευρέως παγκοσμίως. Συγκεκριμένα, συγκρίνοντας την απόδοση αυτής με υλικά όπως τη θερμομονωτική κουβέρτα από γυάλινο μαλλί ή τον πετροβάμβακα, εντοπίστηκε πως η P. oceanica είναι αποδοτικότερη όσον αφορά την θερμική αγωγιμότητα και τη θερμοχωρητικότητα.[16]

Παράλληλα, είναι μη τοξικό βιολογικό υλικό, φιλικό προς το περιβάλλον, που καλύπτεται από θαλασσινό άλας, το οποίο δημιουργεί ένα στρώμα προστασίας από βακτηριακούς παράγοντες ή έντομα, που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν φθορές στην δομή αντίστοιχων τεχνητών μονωτικών υλικών στα οποία απαιτείται η προσθήκη χημικών συστατικών για προστασία. Ταυτόχρονα, εξαιτίας της προέλευσής του από το περιβάλλον, και αφού ολοκληρώσει την χρήση του ως μονωτικό υλικό, μπορεί να απορροφηθεί εκ νέου από το περιβάλλον χωρίς σημαντικές οικολογικές επιπτώσεις συγκριτικά με αντίστοιχα τεχνητά υλικά που χρησιμοποιούνται ευρέως. Επιπλέον, η δομή των ινών του επιτρέπει τη λειτουργία του σαν ρυθμιστή, ο οποίος έχει τη δυνατότητα να απορροφά και να ελευθερώνει υδρατμούς χωρίς να δημιουργούνται επιπτώσεις και ρήγματα στη δομή του μονωτικού υλικού αλλά και της συνολικής κατασκευής[17].

Συχνά κατά την απόθεση νεκρού υλικού της P. oceanica μετά την ολοκλήρωση του βιολογικού της κύκλου απαιτείται διαχείριση. Συγκεκριμένα, την περίοδο του φθινοπώρου, αυξάνεται η ποσότητα της απόθεσης νεκρού βιολογικού υλικού στις ακτές, με αποτέλεσμα να απαιτείται η συλλογή του και η μεταφορά σε σημεία που πραγματοποιείται υγειονομική ταφή. Η διαδικασία απαιτεί σημαντικό κόστος το οποίο θα μπορούσε να εξαλειφθεί με την πλήρη αξιοποίηση της P. oceanica που απορρίπτεται ως δομικό μονωτικό υλικό.

ΒιβλιογραφίαΕπεξεργασία

  • Μυλωνά Ζ., 2013, Εκτίμηση της οικολογικής κατάστασης παράκτιων υδάτων της Θράκης με τη χρήση βιοτικών δεικτών, που βασίζονται στο θαλάσσιο αγγειόσπερμο Posidonia oceanica (L.) Delile, Μεταπτυχιακή εργασία Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης
  • Gobert S., Sartoretto S., Rico-Raimondino V., Andral B. Chery A., Lejeune P. and Boissery P., 2009. Assessment of the ecological status of Mediterranean French coastal waters as required by the Water Framework Directive using the Posidonia oceanica Rapid Easy Index: PREI., Marine Pollution Bulletin, Volume 58Issue 11, pages 1727-1733.[14]
  • Romero, J., Martinez-Crego, B., Alcoverro, T., Perez, M., 2007. A multivariate index based on the seagrass Podidonia oceanica (POMI) to assess ecological status of coastal waters under the Water Framework Directive (WFD). Marine Pollution Bulletin 55, 196–204. Dale, V.H., Beyeler, S.C., 2001. Challenges in the development and use of ecological. Ecological Indicators 1, 3–10.[10]
  • Lopez y Royo C., Casazza G., Pergent - Martini C. and Pergent G., 2010. A biotic index using the seagrass Posidonia oceanica (BiPo), to evaluate ecological status of coastal waters. Ecol. Ind. 10, 380-389.[13]
  • Fernàndez-Torquemada Y., Diaz Valdez M., Luna B., Sancez Lizaso J.L. and Ramos A.A., 2006.“Evaluación preliminary de la calidad de las praderas de Posinonia oceanica de la Comunidad Valenciana dentro de la Directiva Marco del Agua”. XIV Simposio Ibérico de Estudios de Biologia Marina. Libro de resúmenes, 123-124.
  • Mascaro O., Scott B., Marbà N., Nikolic V., Romero J., Duarte C.M. and Alcoverro T., 2012. Uncertainty analysis along the ecological quality status of water bodies: The response of the Posidonia oceanicav multivariate index (POMI) in three Mediterranean regions. Marine Pollution Bulletin 64, 926-931.[12]
  • C. Lopez y Royo, G. Pergent, T. Alcoverro, M.C. Buia, G. Casazza, B. Martínez-Crego, M. Pérez, F. Silvestre, J. Romero. The seagrass Posidonia oceanica as indicator of coastal water quality: Experimental intercalibration of classification systems. Ecological Indicators, Volume 11, Issue 2, pages 557–563.[11]
  • Salas F., Marcos C., Neto J.M., Patricio J., Perez-Ruzafa A. and Marques J.C., 2006. User-friendly guide for using benthic ecological indicators in coastal and marine quality assessment. Ocean & Coastal Management 49, 308-331.[9]

Σημειώσεις παραπομπέςΕπεξεργασία

  1. Pergent, G., Semroud, R., Djellouli, A., Langar, H. & Duarte, C. 2010. Posidonia oceanica. In: IUCN 2012. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2012.2. <www.iucnredlist.org>. Κατέβηκε στις 9 Ιανουαρίου 2013.
  2. «Posidonia oceanica» (PDF) (στα Italian). Dopo essere fecondato, in estate fa crescere e maturare il suo frutto, l’oliva di mare (si chiama così perché ha una forma arrotondata). 
  3. http://www.nhmc.uoc.gr/el/museum/photo-archive/selection/images/nhmc.image.66593
  4. Μαλέα, Παρασκευή (2019). «Βιολογία και οικολογία θαλάσσιων μακροφυτών. Υλικό σε ηλεκτρονική μορφή στο πλαίσιο του μαθήματος Φυκολογία, Τμήμα Βιολογίας, Α.Π.Θ.». elearning.auth. 
  5. Μαλέα, Παρασκευή (2019). «Βιολογία και οικολογία θαλάσσιων μακροφυτών. Υλικό σε ηλεκτρονική μορφή στο πλαίσιο του μαθήματος Φυκολογία, Τμήμα Βιολογίας, Α.Π.Θ.». elearning.auth. 
  6. Μαλέα, Παρασκευή (2019). «Βιολογία και οικολογία θαλάσσιων μακροφυτών. Υλικό σε ηλεκτρονική μορφή στο πλαίσιο του μαθήματος Φυκολογία, Τμήμα Βιολογίας, Α.Π.Θ.». elearning.auth. 
  7. Μαλέα, Παρασκευή (2019). «Βιολογία και οικολογία θαλάσσιων μακροφυτών. Υλικό σε ηλεκτρονική μορφή στο πλαίσιο του μαθήματος Φυκολογία, Τμήμα Βιολογίας, Α.Π.Θ.». elearning.auth. 
  8. «Οδηγία Πλαίσιο για τα Νερά». Υπουργείο Παραγωγικής Ανασυγκρότησης, Περιβάλλοντος και Ενέργειας. Ανακτήθηκε στις 26 Ιουλίου 2015. 
  9. 9,0 9,1 «User-friendly guide for using benthic ecological indicators in coastal and marine quality assessment». 
  10. 10,0 10,1 10,2 «A multivariate index based on the seagrass Posidonia oceanica (POMI) to assess ecological status of coastal waters under the water framework directive (WFD)». 
  11. 11,0 11,1 «The seagrass Posidonia oceanica as indicator of coastal water quality: Experimental intercalibration of classification systems». 
  12. 12,0 12,1 «Uncertainty analysis along the ecological quality status of water bodies: The response of the Posidonia oceanica multivariate index (POMI) in three Mediterranean regions». 
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 «A biotic index using the seagrass Posidonia oceanica (BiPo), to evaluate ecological status of coastal waters». 
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 «Assessment of the ecological status of Mediterranean French coastal waters as required by the Water Framework Directive using the Posidonia oceanica Rapid Easy Index: PREI». 
  15. Khiari, R.; Mhenni, M.F.; Belgacem, M.N.; Mauret, E. (2010-1). «Chemical composition and pulping of date palm rachis and Posidonia oceanica – A comparison with other wood and non-wood fibre sources» (στα αγγλικά). Bioresource Technology 101 (2): 775–780. doi:10.1016/j.biortech.2009.08.079. https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0960852409011456. 
  16. Hamdaoui, Ons; Ibos, Laurent; Mazioud, Atef; Safi, Mohamed; Limam, Oualid (2018-8). «Thermophysical characterization of Posidonia Oceanica marine fibers intended to be used as an insulation material in Mediterranean buildings» (στα αγγλικά). Construction and Building Materials 180: 68–76. doi:10.1016/j.conbuildmat.2018.05.195. https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0950061818312819. 
  17. Σιγούνη, Άννα Μαρία (2018). «Σιγούνη, Α. (2018), Ενίσχυση τσιμεντοκονιαμάτων με φυσικές ίνες από φύκια Posidonia Oceanica. Διπλωματική εργασία, Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών, Α.Π.Θ.» (PDF). Ιδρυματικό Καταθετήριο Επιστημονικών Εργασιών.