Άνοιγμα κυρίου μενού
Για άλλες χρήσεις της ονομασίας «Ίδη», δείτε: Ίδη (αποσαφήνιση).

Συντεταγμένες: 35°13′24″N 24°47′31″E / 35.2233°N 24.7919°E / 35.2233; 24.7919

Ψηλορείτης

Map of Crete by Abraham Ortelius 1598.jpg
Χάρτης της Κρήτης του 1598, του Abraham Ortelius, αναφέρεται ο Ψηλορείτης ως Psiloriti m. (monte) κοντά στο κέντρο του χάρτη.

Ψηλορείτης βρίσκεται στο τόπο Ελλάδα
Ψηλορείτης
Ψηλορείτης
Ύψος 2.456 μέτρα
Κορυφή Ίδα
Γεωγραφικά στοιχεία
Γεωγραφικό Διαμέρισμα Κρήτη

Ο Ψηλορείτης είναι ορεινός όγκος στην κεντρική Κρήτη με ύψος 2456 μέτρα. Έχει 5 κορυφές που ξεπερνούν τα 2000 μέτρα: Ίδα (2456 μ.), Αγκαθιάς (2424 μ.), Στολίστρα (2325 μ.), Βουλομένου (2267 μ.) και Κούσακας (2209 μ.). Άλλες χαμηλότερες κορυφές είναι η Μαύρη Κορυφή (1981 μ.) και ο Σκίνακας (1750 μ.).

ΜυθολογίαΕπεξεργασία

 
Η κορυφή Ίδα (2456 μ.)
 
Ο Ψηλορείτης από τα Ανώγεια Ρεθύμνου

Πολλοί ιστορικοί της αρχαιότητας αναφέρουν τους Δάκτυλους της Ίδας και την ιστορία της γέννησης του Δία. Ο Διόδωρος ο Σικελιώτης στο 5ο βιβλίο περιγράφει το θρύλο χαρακτηριστικά:

«Οι πρώτοι από αυτούς τους θεούς, τους οποίους έχει καταγράψει η παράδοση, έκαναν την Κρήτη πατρίδα τους και κατοικούσαν γύρο από το Όρος Ίδα, και ονομάστηκαν Ιδαίοι Δάκτυλοι. Εκατό τον αριθμό, κατ' άλλους ήταν μόνο δέκα, από τον αριθμό των δακτύλων των δυο χεριών.[1] Οι Ιδαίοι Δάκτυλοι της Κρήτης, όπως μας λέει η παράδοση, ανακάλυψαν τόσο τη χρήση της φωτιάς όσο και τη φύση των μετάλλων, καθώς και τα μέσα κατεργασίας τους, στην Άπτερα, στη Βερέκυνθο.[2] Οι συγγραφείς μας λένε ότι ένας απ' αυτούς, ένας Δάκτυλος, λεγόταν Ηρακλής και ίδρυσε τους Ολυμπιακούς Αγώνες.[3] Μετά τους Ιδαίους Δάκτυλους, σύμφωνα με τις γραφές, εμφανίστηκαν οι εννέα Κουρήτες. Ορισμένοι συγγραφείς αναφέρουν ότι και αυτοί οι θεοί γεννήθηκαν από τη Γη, αλλά σύμφωνα με άλλους, κατάγονταν από τους ίδιους τους Ιδαίους Δάκτυλους και έμεναν στα όρη και στις χαράδρες.[4] Οι Κουρήτες ήταν οι πρώτοι που συγκέντρωσαν πρόβατα σε κοπάδια, εξημέρωσαν διάφορα ζώα, και ανακάλυψαν την παρασκευή του μελιού. Εφηύραν την τέχνη του τόξου και τις τέχνες του κυνηγίου, και δίδαξαν τους ανθρώπους πως να ζουν μαζί.[5] Οι Κουρήτες εφηύραν επίσης τα ξίφη και τα κράνη και τον χορό του πολέμου, με τον οποίο έναν καιρό δημιούργησαν χάος και εξαπάτησαν τον Κρόνο.[6] Όταν η Ρέα γέννησε τον Δία, τον έκρυψε στην Ίδα, και χωρίς να ξέρει ο Κρόνος, ανέθεσε την ανατροφή του στους Κουρήτες που κατοικούσαν γύρο από το βουνό. Οι Κουρήτες τον πήγαν σε μια συγκεκριμένη σπηλιά και τον έδωσαν στις Νύμφες,[7] την Αδράστεια και την Ίδα, κόρες του Κουρήτη Μέλισσου.[8] Οι Νύμφες τάιζαν τον Δια μέλι και γάλα και τον έβαζαν να θηλάζει το μαστό της αίγας που λεγόταν Αμάλθεια.»[9]

Η παλαιότερη αναφορά στους Δάκτυλους είναι εκείνη στην Historia naturalis του Γάιου Πλίνιου Σεκούνδου, όπου αναφέρεται σε κάποιο έργο του Ησίοδου που δεν σώζεται.

«ferrum Hesiodus in Creta eos qui vocati sunt Dactyli Idaei.» (Την εφεύρεση της μεταλλουργίας ο Ησίοδος την αποδίδει στην Κρήτη, σε εκείνους που λέγονταν Ιδαίοι Δάκτυλοι.)

— Γάιος Πλίνιος Σεκούνδος, Historia naturalis, Liber VII.197

Το τοπωνύμιο ΊδαΕπεξεργασία

 
Χάρτης της Κρήτης της εποχής της Αναγέννησης. Αναγράφονται εκατοντάδες τοπωνύμια μεταξύ των οποίων και η κορυφή Ίδα ως IDA στο κέντρο του χάρτη.

Στα μέσα του 20ου αιώνα βρέθηκαν στο σπήλαιο του Αρκαλοχωρίου, μεταξύ πολλών άλλων ευρημάτων, δυο πέλεκεις με χαραγμένη την ίδια επιγραφή σε γραμμική Α (2000-1400 π.Χ). Εφαρμόζοντας τις αξίες των συμβόλων της γραμμικής Β οι επιγραφές αποκρυπτογραφούνται ως «I-DA-MA-TE». Όλοι οι μελετητές συμφωνούν ότι όρος «I-DA-MA-TE» είναι μια αναθηματική αφιέρωση και αναφέρετε σε καποια Μινωική θεότητα που λατρεύονταν στο σπήλαιο αυτό.[10] Ο αρχαιολόγος Νικόλαος Μπουφίδης ερμήνευσε την επιγραφή ως «Ἴδα ἡ μάτηρ» ή «Ἰδαία ἡ μάτηρ»[11] φράση που εμφανίζεται αυτούσια στην αρχαία ελληνική γραμματεία, για παράδειγμα στον Ορέστη του Ευριπίδη «Ἰδαία μάτηρ, Ἰδαία».[12] Ερμηνεία με την οποία συμφωνεί απόλυτα η γλωσσολόγος Elwira Kaczyńska, και προχωράει παραθέτοντας την ετυμολόγηση της λέξης ἴδα του Ησύχιου του Αλεξανδρινού «ἴδα· μάχη <ἔριδα· μάχην>»[13], την οποία θεωρεί Μινωικής προέλευσης και ακριβή, λαμβάνοντας υπόψη και τη φύση των ευρημάτων στο σπήλαιο του Αρκαλοχωρίου. Το σπήλαιο του Αρκαλοχωρίου αποτελεί έναν λατρευτικό χώρο, που δεν έχει βρεθεί όμοιος του στην Κρήτη, δεν υπάρχουν καθόλου πήλινα ή άλλου είδους ευρήματα, παρά μόνον όπλα, δεκάδες διπλοί πέλεκεις, μαχαίρια θυσιών, λόγχες, ασπίδες και άλλα υπολείμματα, ευρήματα που κατά την Elwira Kaczyńska καταδεικνύουν την πολεμική φύση της θεότητας που λατρεύονταν στον χώρο αυτό.[10] Της οποίας το όνομα διέσωσαν οι πέλεκεις (AR Zf 1) (AR Zf 2) που κατά την Elwira Kaczyńska σημαίνει κυριολεκτικά η μητέρα του πολέμου[10] και αν πάρουμε κατά γραμμα την ετυμολογία του Ησύχιου για τον όρο ἴδα, έχουμε την Μητέρα των μαχών. Για το δεύτερο συνθετικό MA-TE ο ιστορικός και αρχαιολόγος Gareth Owens συμφωνεί επίσης με την ερμηνεία του Νικόλαου Μπουφίδη μᾶτερ και παραθέτει μια ακόμα Μινωική επιγραφή που βρέθηκε στο Παλαιόκαστρο (PK Za 11) και αναφέρει σε γραμμική Α: «I-DA [,] PI-TE-RI»[14], και ερμηνεύει το PI-TE ως το αρσενικό του MA-TE, πάτερ, ενώ θεωρεί ότι το -RI δηλώνει πληθυντικό[15][16], έτσι εδώ έχουμε τους Ιδαίους Πατέρες (ίσως αναφορά στους Ιδαίους δάκτυλους), και σημειώνει ότι αν και υπάρχουν αρκετά ακόμα ευρήματα, και μόνο με αυτούς τους όρους για την μητέρα και τον πατέρα, μπορούμε να πούμε με ασφάλεια ότι η μινωική γλώσσα ήταν μια ινδοευρωπαϊκή γλώσσα στενά συνδεδεμένη με την αρχαία ελληνική[17], καθώς οι δυο αυτοί όροι τυχαίνει να είναι από τους σταθερότερους, αν όχι οι σταθερότεροι, σε όλες της ινδοευρωπαϊκές γλώσσες[18][19], εξαιρουμένων των μικρασιάτικων[16](Γεγονός που αποδομεί τον ισχυρισμό οτι οι Μινωίτες προέρχονταν από τη Μικρά Ασία.). Άποψη με την οποία συμφωνεί απόλυτα και η Elwira Kaczyńska[20] καθώς και πολλοί άλλοι μελετητές.[21] [22][23] [24][25][26][27][28][29][30][31]

Ανεξάρτητα από την αρχαία σημασία της λέξης Ίδα, ο Θεόκριτος ο οποίος έγραψε σε δωρική διάλεκτο τον τρίτο αιώνα π.Χ. αναφέρει το τοπωνύμιο Ίδα δυο φορές στα Ειδύλλια.

«ἕρπε ποτ᾽ Ἴδαν» (σύρε στην Ίδα)

— Θεόκριτος, Εἰδύλλια (1.105)

«Ἴδαν ἐς πολύδενδρον ἀνὴρ ὑλατόμος ἐλθών» (Στην Ίδα την πολύδεντρη ο ξυλοκόπος ήλθε)

— Θεόκριτος, Εἰδύλλια (17.9)

Αν και ο Θεόκριτος δεν προσδιορίζει σε ποια ακριβώς τοποθεσία αναφέρεται, καθώς αφηγείται φανταστικά περιστατικά σε φανταστικές τοποθεσίες, είναι ωστόσο προφανές ότι στην δωρική διάλεκτο το τοπωνύμιο είναι Ίδα, με την δωρική κατάληξη των θηλυκών ουσιαστικών και επιθέτων σε -α[32][33], ακριβώς όπως το κατέγραψε ο Μάρκο Μποσκίνι στον χάρτη του τον 17ο αιώνα (δεξιά-πάνω), και βέβαια ο Γεώργιος Χορτάτσης στην Πανώρια τον 16ο αιώνα.

«Ἐγὼ δὲ θὲ νὰ παντρευτῶ καὶ βρὲ ἄλλη κορασίδα,
ἀπ’ ὄμορφες ἀρίφνητες ἁπού ‘ν’ ἐπὰ εις τὴν Ἴδα˙»

— Γεώργιος Χορτάτσης, Πανώρια (πράξη β΄, στ. 331-332)

Ενώ σε άλλες μη κρητικές και μη δωρικές ελληνικές πηγές το τοπωνύμιο εμφανίζεται ως Ίδη, με την αττική κατάληξη των θηλυκών ουσιαστικών και επιθέτων σε -η.[32]

Το Ίδαιο ΆντροΕπεξεργασία

Στον Ψηλορείτη βρίσκεται το Ιδαίο άντρο (1495 μ.), σπήλαιο και αρχαιολογικός χώρος. Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, είναι το μέρος όπου ανατράφηκε ο Δίας από τους Κουρήτες και την Αμάλθεια. Σε χαμηλότερο υψόμετρο (1187 μ.) συνεχίζονται οι ανασκαφές στη Ζώμινθο, εγκατάσταση της μινωικής εποχής.

Το οροπέδιο ΝίδαΕπεξεργασία

 
Το οροπέδιο της Νίδας

Το οροπέδιο Νίδα είναι μια εύφορη πεδιάδα σε ύψος 1400 μέτρα πάνω στον Ψηλορείτη κι απέχει 22 χιλιόμετρα από τα Ανώγεια, 78 χιλιόμετρα από το Ρέθυμνο και 58 χιλιόμετρα από το Ηράκλειο. Χρησιμοποιείται ως θερινός βοσκότοπος. Στη Νίδα ο επισκέπτης μπορεί να δει τον παραδοσιακό χώρο παραγωγής τυριού, τα μιτάτα και το σπήλαιο "Ιδαίον Άντρον", χώρο εξαιρετικού αρχαιολογικού ενδιαφέροντος. Κατά τη διάρκεια του χειμώνα το χιόνι στην περιοχή είναι αρκετό. Σε κοντινή απόσταση υπάρχει εγκαταλειμμένο χιονοδρομικό κέντρο.

ΠρόσβασηΕπεξεργασία

Η πρόσβαση στην Ίδα είναι δυνατή από αρκετά μονοπάτια, με πλέον χρησιμοποιούμενο και σημαδεμένο το Ε4 που ξεκινά από το οροπέδιο της Νίδας (1400 μ.) και φτάνει μετά 5 ώρες πεζοπορία. Επίσης, η Στράτα του Ψηλορείτη στρωμένη με πέτρες ξεκινά από το καταφύγιο της θέσης Λάκκος του Μυγερού (1670 μ.) στα Λιβαδιώτικα όρη, έχει πλάτος ενός περίπου μέτρου και σχετικά χαμηλό βαθμό δυσκολίας. Συνδέεται με το Ε4 στην κορυφή του Βουλομένου και κινείται δυτικά προς τον Αγκαθιά μέχρι την Ίδα. Η διάρκεια της συγκεκριμένης διαδρομής είναι 2 με 3 ώρες.

ΒιοποικιλότηταΕπεξεργασία

Ο Ψηλορείτης έχει πλούσια πανίδα και χλωρίδα που περιλαμβάνει ενδημικά και στενοενδημικά είδη, τα οποία φύονται μόνο στις πλαγιές του και εντάσεται σε 2 περιοχές NATURA 2000[34][35] και ένα καταφύγιο άγριας ζωής στο ύψωμα Γούρνος πάνω από το Κρουσώνα. Σε βάραθρα έχουν εντοπιστεί σκελετοί ελαφιών και κρητικών αιγάγρων που έχουν εξαφανιστεί. Στην Κρήτη υπάρχουν 17 ενδημικά είδη μαλακίων, εκ των οποίων το είδος Derocera minoicum είναι γνωστό μόνο από μια πηγή στο οροπέδιο της Νίδας. Υπάρχει πλούσια σπηλαιοπανίδα, κάποια είδης της οποία έχουν εντοπιστεί μόνο σε μια-δύο σπηλιές (π.χ Duvalius mixanigi και Serradium sbordoni).[36]

Τα φρύγανα και η μακκία βλάστηση κυριαρχούν μέχρι σε υψόμετρο 1.600 μέτρων. Μερικά είδη των φρυγάνων είναι τα Berberis cretica, Euphorbia acanthothamnos και Astragalus angustifolium ενώ σε μικρότερα υψόμετρα σημαντικό είναι το Sarcopoterium spinosum. Η τυπική μακκία βλάστηση του Ψηλορειτή περιλαβάνει πρίνους (Quercus coccifera), ενώ διάσπαρτες βρίσκονται λόχμες τραχείας πεύκης (Pinus brutia) και τα κυπαρίσσια (Cupressus sempervirens) και τα σφεντάμια (Acer sempervivens) μπορεί να σχηματίσουν συστάδες μέχρι σε ύψος 1.800 μέτρων. Σε μεγαλύτερα υψόμετρα η βλάστηση αποτελείται από θάμνους κυρίως αγκαθωτών φυτών, όπως το ρείκι. Η περιοχή Μάννα νερού πάνω από το χωριό Καμάρες Ηρακλείου είναι διατηρητέο Μνημείο της φύσης από το 1985 για την προστασία του Κρητικού κεφαλάνθηρου (Cephalanthera cucullata), μιας ορχιδέας ενδημικής της Κρήτης. Ένα άλλο ενδημικό είδος είναι το Horstrissea dolinicola, το οποίο αναγνωρίστηκε το 1990 στις δολίνες στα πετραδολάκια. Επίσης, είναι το μοναδικό είδος στο γένος. Το είδος κινδυνεύει κρισίμως με εξαφάνιση, καθώς βρίσκεται σε πολύ μικρούς πληθυσμούς (υπολογίζεται ότι συνολικά υπάρχουν λίγες δεκάδες φυτά) σε μια μεγάλη έκταση. Οι δολίνες αυτές αποτελούν σημαντικούς βιοτόπους για τα ενδημικά φυτά της Κρήτης.[37] Το δάσος του Ρούβα που αποτελείται από πρίνους, μαζί με το φαράγγι του Ζαρού νότιά του έχουν προταθεί για αποθέματα βιοποικιλότητας. Σε αυτά τα δάση αναπτύσεται το κρητικό σφεντάμι (Acer creticus). Τα ενδημικά φυτά της Κρήτης ξεπερνούν τα 100 είδη.[36]

ΓεωποικιλότηταΕπεξεργασία

 
Η Μαύρη Κορυφή (1981 μ.) όπως φαίνεται από τη Μεσσαρά.

Λόγω της πλούσιας γεωποικιλότητας, του πανέμορφου τοπίου και της αναμφισβήτητης ιστορίας και παράδοσής του, το Φυσικό Πάρκο Ψηλορείτη εντάχθηκε, από την ίδρυσή του κιόλας, στο Δίκτυο των Ευρωπαϊκών Γεωπάρκων και λίγο αργότερα στο Δίκτυο των Παγκόσμιων Γεωπάρκων της UNESCO, επιτυγχάνοντας έτσι την παγκόσμια αναγνώριση του τόπου αυτού.

Έκτοτε το Φυσικό Πάρκο Ψηλορείτη σε συνεργασία με τους Δήμους του Πάρκου και άλλους αρμόδιους φορείς έχει αναπτύξει την κατάλληλη υποδομή για να παρέχει τόσο στους φιλοξενούμενούς του όσο και στους μόνιμους κατοίκους του μία ποιοτική ζωή σε ένα πρότυπο μη αστικό περιβάλλον.

Σήμερα το Φυσικό Πάρκο Ψηλορείτη συμμετέχει ενεργά στις παγκόσμιες προσπάθειες για την προστασία και ανάδειξη του περιβάλλοντος, της φυσικής και της πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς και της βιώσιμης, τοπικής ανάπτυξης μέσω του γεωτουρισμού και άλλων μορφών εναλλακτικών τουρισμού.

ΕκδηλώσειςΕπεξεργασία

 
Άποψη από δυτικά, διακρίνεται η κορυφή Στολίστρα (2325 μ.)

Από τις 22 ως τις 30 Ιουλίου γίνονται εκδηλώσεις με συναυλίες, θεατρικές παραστάσεις κλπ, προς τιμήν του Αγίου Υακίνθου πλησίον του ομώνυμου Ναού που βρίσκεται περίπου στα 1800 μέτρα.

Ο Πολιτιστικός Σύλλογος Απανταχού Λιβαδιωτών με όλους τους φορείς των Λιβαδίων διοργανώνει κάθε χρόνο στα τέλη Ιουλίου την εκδήλωση-γιορτή “Η Στράτα του Ψηλορείτη στο Λιβαδιώτικο Αόρι”. Την προσπάθεια στηρίζει ο Δήμος Μυλοποτάμου και η Περιφέρεια Κρήτης.


ΦωτογραφίεςΕπεξεργασία

Για τον Ψηλορείτη, με αφορμή την ανάδειξή της αναμφισβήτητης ιστορίας και παράδοσής του και του πανέμορφου τοπίου έχει αναπτυχθεί στα πλαίσια του χρηματοδοτούμενου προγράμματος Interreg Ελλάδα - Κύπρος, GEOIN (Γεωτουρισμός στα νησιωτικά γεωπάρκα) εικονική περιήγηση. Στην εικονική περιήγηση έχει δοθεί έμφαση στην ανάδειξη των μικρών και μεγάλων πολιτισμικών θέσεων αλλά και θέσεων γεωλογικού ενδιαφέροντος.

ΠαραπομπέςΕπεξεργασία

  1. Διόδωρος ο Σικελιώτης (5. 64. 3)
  2. Διόδωρος ο Σικελιώτης (5. 64. 5)
  3. Διόδωρος ο Σικελιώτης (5. 64. 6)
  4. Διόδωρος ο Σικελιώτης (5. 65. 1)
  5. Διόδωρος ο Σικελιώτης (5. 65. 2-3)
  6. Διόδωρος ο Σικελιώτης (5. 65. 4)
  7. Διόδωρος ο Σικελιώτης (5. 70. 2)
  8. Απολλόδωρος (1.1.6)
  9. Διόδωρος ο Σικελιώτης (5. 70. 3)
  10. 10,0 10,1 10,2 Elwira Kaczyńska (2002) Kadmos: Zeitschrift für vor- und frühgriechische Epigraphik, τόμος 41 (τόμος XLI). σελ. 137-140
  11. Νικόλαος Μπουφίδης (1953-1954) Κρητομυκηναϊκαί επιγραφαί εξ Αρκαλοχωρίου, Αρχαιολογική Εφημερίς 2. σελ. 64-65.
  12. Ευριπίδου Ορέστης (408 π.Χ.) στίχος 1441. Libraria Weidmannia (1861) Euripidis Tragoediae recensuit Godofredus Hermannus: Orestes. Τόμος 3. σελ. 138.
  13. Hesychii Alexandrini lexicon (5ος αιώνας μ.Χ.) Sumptibus Hermanni Dufftii (1867). τμήμα 752, στις υποσημειώσεις.
  14. Yves Duhoux, Thomas G. Palaima, John Bennet, Tg Palaima (1989) Les vicissitudes grammaticales du texte latin du Moyen-Âge aux Lumières. Peeters Publishers. σελ. 103.
  15. Gareth Owens (1999) The Structure of the Minoan Language. Journal of Indo-European Studies 1&2. σελ. 15-55.
  16. 16,0 16,1 Gareth Owens (2007) Labyrinth: Scripts and Languages of Minoan and Mycenaean Crete. σελ. 223.
  17. Gareth Owens (1996) The Minoan Libation Formula. Cretan Studies 5. Amsterdam. σελ. 163-203.
  18. P.G. Toner (2015) Strings of Connectedness: Essays in honour of Ian Keen. ANU Press. σελ. 289.
  19. Yaron Matras (2009) Language contact. Cambridge University Press. σελ. 169-172.
  20. Elwira Kaczyńska (2002) Kadmos: Zeitschrift für vor- und frühgriechische Epigraphik, τόμος 41 (τόμος XLI). σελ. 139. στις υποσημειώσεις.
  21. Meriggi, P. Primi elementi di minoico A, Minos, 1956, suppl.
  22. Ktistopoulos, C. D. Relations entre linéaire A et linéaire B, Études mycéniennes (Paris 1956), pp. 189-191
  23. Peruzzi, E. L’iscrizione HT 13, Minos 5 (1957), pp. 35-39
  24. Milani, C. Rev. of: Peruzzi, Le iscrizioni minoiche, Atti dell'Accademia di Scienze e Lettere ‘La Colombaria’ 24, 1959-60.
  25. Ed. L. S. Olschki, Firenze 1960. Un volume di pp. 31-128
  26. Aevum, Anno 37, Fasc. 3/4 (Maggio-Agosto 1963),p. 344
  27. Milani, C. Contributo all’ interpretazione del lessico minoico, Kadmos 3 (1964), pp. 8-24
  28. reprint: Milani, C. Varia Mycenaea (Milano 2005), pp. 319-336
  29. Nagy, G. Greek-like elements in Linear A, Greek, Roman, and Byzantine Studies (Harvard University Press) vol. 4 (1963); Nagy, G. Observations on the sign-grouping and vocabulary of Linear A, American Journal of Archaeology 69, No. 4 (October 1965)
  30. Pope, M.Aegean writing and Linear A (CapeTown, 1964)
  31. Faure ,P .Dédicaces crétoises en linéaire A. Балканско езикознание Linguistique balqanique XVI (1972) p. 12. The author underlined pioneer role of V. Georgiev, despite different views on several interpretations, Ibid. p. 13
  32. 32,0 32,1 Anne H. Groton (2013) From Alpha to Omega: A Beginning Course in Classical Greek. Hackett Publishing. σελ. 23. «Originally all first-declension feminine nouns had stems ending in -ᾱ; this remained so in the Doric and Aeolic dialects. In Attic, however, -ᾱ was replaced by -η»
  33. Δήγμα αυστηράς δωρικής, θηλυκού ουσιαστικού, θηλυκού επιθέτου και δύο θηλυκών οριστικών άρθρων: Αλκμάν (θραύσμα 30) «ἁ Μῶσα κέκλαγ᾽ ἁ λίγηα Σηρήν» (η Μούσα έσυρε φωνή, η λυγερή Σειρήνα)
  34. votaniki (23 Δεκεμβρίου 2018). «Όρος Ίδη (Βοριζιά, Γερανοί, Καλή Μαδάρα) (GR4330005) - Βοτανική» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 29 Ιουνίου 2019. 
  35. «N2K GR4330005 dataforms». natura2000.eea.europa.eu. Ανακτήθηκε στις 29 Ιουνίου 2019. 
  36. 36,0 36,1 ΑΔΑ: 457ΓΩΛΣ-ΦΔΟ, Επιχειρησιακό Πρόγραμμα Δήμου Μαλεβιζίου 2011-2014, σελ. 51-52
  37. Montmollin, B. de και Strahm, W. (2005). The Top 50 Mediterranean Island Plants (PDF). Γλαντ, Ελβετία και Κέιμπριτζ, ΗΒ: IUCN. σελίδες 42–43. ISBN 2-8317-0832-X. 

Εξωτερικοί σύνδεσμοιΕπεξεργασία