Η Βίλα των Παπύρων, ιταλ. Villa dei Papiri ή Βίλα του Πίσωνα, ιταλ. Villa dei Pisoni ήταν μία αρχαία ρωμαϊκή έπαυλη στο Ερκουλάνεουμ, σημερινό Ερκολάνο, στη νότιο Ιταλία. Ονομάστηκε έτσι λόγω των παπύρων που ανακαλύφθηκαν εκεί το 1750. Η Βίλλα θεωρείται μία από τις πιο πολυτελείς οικίες της πόλης και όλου του Ρωμαϊκού κόσμου. Η πολυτέλειά της φαίνεται από την εξαίρετη αρχιτεκτονική της και από τον πολύ μεγάλο αριθμό εντυπωσιακών έργων τέχνης που ανακαλύφθηκαν: βρέθηκαν νωπογραφίες και γλυπτά, χάλκινα και μαρμάρινα, που αποτελούν τη μεγαλύτερη συλλογή Ελληνικών και Ρωμαϊκών γλυπτών, που ανακαλύφθηκε ποτέ σε ένα σύνολο.

Βίλα των Παπύρων
Villa-of-the-Papyri-restored-1.jpg
Αναπαράσταση της βίλας των παπύρων.
Είδοςρωμαϊκή έπαυλη, αρχαιολογική θέση και αρχαία ρωμαϊκή κατασκευή
Γεωγραφικές συντεταγμένες40°48′27″N 14°20′41″E
Διοικητική υπαγωγήΕρκολάνο (σύγχρονη πόλη)
ΧώραΙταλία
Προστασίατμήμα μνημείου παγκόσμιας κληρονομιάς (από 1997)
Commons page Πολυμέσα
Η Βίλα των παρπύρων.

Η Βίλα βρίσκεται στην αρχαία ακτογραμμή, κάτω από τον Βεζούβιο, χωρίς κάτι να εμποδίζει τη θέα προς τη θάλασσα. Μάλλον την κατείχε ο Λούκιος Καλπούρνιος Πίσων Καισόνιος (ύπατος το 58 π.Χ.), πεθερός του Ιουλίου Καίσαρα. Ωστόσο ο ιστορικός Μπάρκερ υποστήριξε το 1908 ότι ο Φιλόδημος ο Επικούρειος από την Παλαιστίνη ήταν ο ιδιοκτήτης της βίλας με τη βιβλιοθήκη των παπύρων.

Σχέδιο του τωρινού Ερκολάνο (με γκρι χρώμα) και η θέση της αρχαίας βίλας (με κόκκινο).

Το έτος 79 μ.Χ. η έκρηξη του Βεζούβιου κάλυψε όλο το Ερκουλάνεουμ με 30 μ. ηφαιστειακής τέφρας. Η αρχαία πόλη ανασκάφτηκε για πρώτη φορά το 1750-1765 από τον Καρλ Βέμπερ , που χρησιμοποίησε στοές (σήραγγες). Το όνομα της βίλας προέρχεται από τη βιβλιοθήκη της, τη μόνη που επέζησε από τον Ελληνο-Ρωμαϊκό κόσμο στην ολότητά της. Περιέχει περισσότερα από 1800 ρολά παπύρων, τώρα απανθρακωμένων από τη θερμότητα της έκρηξης, τους Πάπυρους του Ερκουλάνεουμ.

Αν και η μεγαλύτερη έκταση της βίλας είναι ακόμη κάτω από το έδαφος, μέρη της έχουν καθαριστεί από τις ηφαιστειακές εναποθέσεις. Πολλά από τα ευρήματα εκτίθενται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Νάπολης. Η Βίλα Γκέτι είναι ένα πιστό αντίγραφο της βίλας των παπύρων.

Κάτοψη της βίλας το 1908. Με καφέ χρώμα είναι τα τούνελ που χρησιμοποιήθηκαν στην ανασκαφή.

H διάταξη των χώρωνΕπεξεργασία

Η βίλα βρίσκεται λίγες εκατοντάδες μέτρα από την πλησιέστερη οικία του Ερκουλάνουμ. Αν και τώρα βρίσκεται ενδότερα στη στεριά, πριν την ηφαιστειακή έκρηξη του 79 μ.Χ. η οικοδομή κατελάμβανε περισσότερα από 250 μ. ακτής κατά μήκος του κόλπου της Νάπολης. Από την άλλη πλευρά τριγυριζόταν από έναν κλειστό κήπο, αμπελώνες και άλση. Υπήρχαν τέσσερα επίπεδα κάτω από τον κύριο όροφο, με βεράντες προς τη θάλασσα. Έχει διαπιστωθεί πρόσφατα, ότι κατά την αρχαιότητα ο κύριος όροφος ήταν 16 μ. επάνω από το επίπεδο της θάλασσας.

Η κάτοψη της βίλας είναι μία επεκταμένη έκδοση μίας παραδοσιακής βίλας στην ύπαιθρο της Καμπανίας. Η πλευρά του κτηρίου προς τη μεριά της θάλασσας είχε μία στοά με κίονες. Εκεί ήταν η είσοδος: από τον πρόδομο, προχωρούσε κάποιος στο αίθριο (atrium), που λειτουργούσε ως χώρος εισόδου και με το οποίο επικοινωνούσαν τα διάφορα μέρη της οικίας. Αφού περνούσε από την πινακοθήκη (tablinum), εισερχόταν στο περιστύλιο, μία τετράγωνη αυλή με 10 Χ 10 κίονες, που είχε πισίνα (impluvium) στο κέντρο της. Εδώ βρέθηκαν δύο ερμαϊκές στήλες, μία με την κεφαλή από τον δορυφόρο του Πολύκλειτου και μία με την Αμαζόνα, έργο του Απολλώνιου, γιου του Αρχεία του Αθηναίου. Αριστερά από την περίστυλη αυλή ήταν μία 2η πινακοθήκη (tablinum) με δύο κίονες στην είσοδο, δηλ. είχε τη μορφή προπύλου. Σε αυτό υπήρχε το σε αρχαϊκό ρυθμό γλυπτό της Αθηνάς Προμάχου, ενώ στην πινακοθήκη βρισκόταν ένα σύνολο χάλκινων προτομών, όπως αυτή του Σκιπίωνα του Αφρικανού. Έπειτα υπήρχε 2ο περιστύλιο, μία πολύ μεγαλύτερη ορθογώνια αυλή με 10 Χ 25 κίονες και επιμήκη πισίνα στο κέντρο της.

Τα δωμάτια διαμονής και υποδοχής ήταν γύρω από τις στοές στις αυλές ή κατά μήκος των βεραντών, έτσι υπήρχε άπλετο φως με θέα στην εξοχή και στη θάλασσα. Μεταξύ των κοιτώνων βρέθηκαν λουτρά και μία βιβλιοθήκη: οι πάπυροι σε μορφή ρολών ήταν μέσα σε ξύλινα κουτιά (capsae), τα οποία ήταν στα ράφια των τοίχων ή σε μία ξύλινη κατασκευή με ράφια στο μέσον του δωματίου.

Οι δύο περίστυλες αυλές είχαν κήπους ή πλακόστρωτα μονοπάτια για περίπατο. Υπήρχε μία γλυπτοθήκη με προτομές, ερμαϊκές στήλες και μαρμάρινα ή χάλκινα αγαλματίδια· αυτά βρισκόταν μεταξύ των κιόνων και στο τοίχωμα της πισίνας.

 
Ο καθήμενος Ερμής.

Τα έργα τέχνηςΕπεξεργασία

Η πολυτέλεια της βίλας φανερώνεται, όχι μόνο από τα πολλά έργα τέχνης, αλλά κυρίως από τον μεγάλο αριθμό χάλκινων αγαλμάτων που βρέθηκαν, όλα αριστουργήματα. Η βίλα στέγαζε μία συλλογή τουλάχιστον 80 γλυπτών εξαίρετης ποιότητας, που τα πιο πολλά τώρα διατηρούνται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Νάπολης. Μεταξύ αυτών είναι ο καθήμενος Ερμής, που βρέθηκε το 1758. Γύρω από την πισίνα υπήρχαν 11 χάλκινα αγάλματα σατύρων, που έριχναν νερό από έναν αγγείο και ένας ερωτιδέας που έχυνε νερό από το στόμα ενός δελφινιού. Άλλες προτομές και γλυπτά βρέθηκαν σε κόγχες στους τοίχους γύρω από το αίθριο. Πέντε χάλκινα αγάλματα γυναικών σε φυσικό μέγεθος, που έχουν ένθετα μάτια, φέρουν δωρικό πέπλο και έχουν διαφορετικές στάσεις, είναι αντίγραφα έργων του 5ου π.Χ. αι. Είναι υδροφόρες: φέρνουν νερό από μία πηγή.

 
Δύο από τις χορεύτριες ή Δαναΐδες από την τετράγωνη περίστυλο αυλή.

Η βιβλιοθήκη και η φιλοσοφία του ΕπίκουρουΕπεξεργασία

Ο ιδιοκτήτης της οικίας, μάλλον ο Καλπούρνιος Πίσων, δημιούργησε μία βιβλιοθήκη κυρίως φιλοσοφικού χαρακτήρα. Πιστεύεται ότι οι πάπυροί της μαζεύτηκαν με επιλογή από τον φίλο του και πελάτη (οπαδό) του, τον επικούρειο Φιλόδημο από τα Γάδαρα της Παλαιστίνης, αν και αυτό το συμπέρασμα δεν είναι σίγουρο. Οι οπαδοί του Επίκουρου μελετούσαν τις διδασκαλίες του ηθικού και φυσικού φιλοσόφου· αυτές δίδασκαν τη θνητότητα του ανθρώπου, ότι ο κόσμος έγινε τυχαία, ότι δεν υπάρχει πρόνοια θεού και πως τα κριτήρια της καλής ζωής είναι να ζεις ευχάριστα και με μετριοπάθεια.

Οι συνδέσεις του Φιλόδημου με τον Πίσωνα του έδωσαν την ευκαιρία να επηρεάσει νεαρούς σπουδαστές στην Ελληνική γραμματεία και Φιλοσοφία· οι μαθητές συγκεντρώθηκαν γύρω του από το Ερκουλάνεουμ και τη Νάπολη. Ένα μεγάλο μέρος των έργων του βρέθηκε σε περίπου 1000 ρολά παπύρων στη φιλοσοφική βιβλιοθήκη που ανακαλύφθηκε. Αν και τα κείμενά του είναι λεπτομερή -με το αναλυτικό, όχι με επαναλήψεις ύφος, το τυπικό σε ελληνικά κείμενα της Ελληνιστικής περιόδου, πριν την αναβίωση του Αττικού ύφους από τον Κικέρωνα- ο Φιλόδημος ξεπέρασε το μέσο λογοτεχνικό πρότυπο, από το οποίο εμπνεύστηκαν οι πιο πολλοί επικούρειοι. Ο Φιλόδημος επέτυχε να επηρεάσει τους πιο μορφωμένους και διακεκριμένους Ρωμαίους της εποχής του. Κανένα κείμενό του δεν μας ήταν γνωστό, ώσπου ανακαλύφθηκαν οι απανθρακωμένοι πάπυροι στα ερείπια της βίλας.

Κατά τις εκρήξεις του Βεζούβιου το 79 μ.Χ. οι πολύτιμοι πάπυροι συσκευάστηκαν σε κουτιά, έτοιμα να μετακινηθούν για ασφάλεια, όταν συνέβη μία πυροκλαστική ροή. Η δράση του ηφαιστείου τελικά συσσώρευσε 20-25 μ. ηφαιστειακής στάχτης επάνω στην περιοχή, μισοκαίοντας τους παπύρους, αλλά όταν η τέφρα στερεοποιήθηκε σε τύρφη, τους διατήρησε: είναι η μόνη διασωθείσα βιβλιοθήκη της αρχαιότητας.

Οι ανασκαφέςΕπεξεργασία

Έπειτα από την επαν-ανακάλυψη της Πομπηίας το 1738, ο Οίκος των Βουρβόνων-Ισπανίας υπό τον Κάρολο Ζ΄ της Νάπολης ξεκίνησε ανασκαφές. Αυτές γινόταν με τη μέθοδο εκσκαφής σηράγγων (στοών) και διάτρησης τοίχων, ως μία προσπάθεια να βρεθούν τεχνουργήματα, όπως τοιχογραφίες, αγάλματα και άλλα διακοσμητικά για να εκτεθούν στο Μουσείο του Ερκουάνεουμ, που βρισκόταν σε τμήμα του ανακτόρου του Πόρτιτσι.

Η βίλα των Παπύρων βρέθηκε το 1750 από αγρότες, όταν άνοιγαν ένα πηγάδι. Ακολούθησε ανασκαφή πρώτα από τον Ροκ Ζοακίν ντε Αλκουμπιέρ και μετά από τον Σουηδό μηχανικό Καρλ Γιάκομπ Βέμπερ, που εργάστηκε υπό τον Αλκουμπιέρ για τον Κάρολο Ζ΄ της Νάπολης. Αρχικά τα πρώτα ρολά παπύρων, που ανακαλύφθηκαν το 1752, πετάχτηκαν, καθώς ήταν πολλά. Έπειτα όμως ο Μπερνάρντο Τανούτσι συμβούλευσε τον βασιλιά να τους μελετήσει· έτσι ο βασιλιάς εγκατέστησε μία επιτροπή για τη μελέτη τους.

Ο Καμίλο Παντέρνι που έλαβε μέρος στις ανασκαφές, και που ήταν μάλλον ο πρώτος που τους μετέγραψε, αναφέρει σε ένα γράμμα του 1754: "σε πέντε μέρη, όπου επρόκειτο να βρούμε προτομές ή αγάλματα, οι αρχαίοι είχαν σκάψει πριν από εμάς και τα είχαν πάρει. Η μέθοδος, που έκαναν τις έρευνές τους, πρέπει να ήταν αυτή: όσο το έδαφος ήταν μαλακό έσκαβαν, ώσπου να βρουν στερεά λάβα, οπότε σταματούσαν. Φαίνεται όμως πως δεν είχαν χρήματα ή εργατικά χέρια, έτσι δεν προχώρησαν και βρήκαμε εμείς τα αγάλματα".

Το 1765 οι ανασκαφές σταμάτησαν, λόγω των παραπόνων των κατοίκων που ζούσαν από επάνω. Η ακριβής θέση της βίλας χάθηκε για δύο αιώνες. Τη δεκαετία του 1980 έγιναν προσπάθειες να ξαναβρεθεί η βίλα: μελετήθηκαν έγγραφα του 18ου αι. για εισόδους στις σήραγγες και το 1986 ανακαλύφθηκε ένας αρχαίος τοίχος. Οι σήραγγες καθαρίστηκαν για να επιτρέψουν να ερευνηθεί ξανά η βίλα. Βρέθηκε ότι τα μέρη της βίλας, που δεν είχαν ερευνηθεί τον 18ο αι., ήταν αξιόλογα σε ποσότητα και ποιότητα.

Τη δεκαετία του 1990 έγινε ανασκαφή για να αποκαλυφθεί μέρος της βίλας, πράγμα που αποκάλυψε ακόμη δύο επίπεδα πιο κάτω, τα οποία δεν είχαν πριν ανακαλυφθεί. Αυτά βρέθηκαν μαζί με τη νοτιο-δυτική βεράντα, ύψους 4 μ. Η πρώτη σειρά δωματίων κάτω από την περίστυλο στοά πιστοποιήθηκαν από μία σειρά ορθογώνιων ανοιγμάτων κατά μήκος της πρόσοψης.

 
Ερωτιδεύς από νωπογραφία της βίλας.

Το 2007 ξεκίνησαν περιορισμένες ανασκαφές για τη συντήρηση των ερειπίων, όταν ανακαλύφθηκαν ωραία σκαλισμένα ξύλινα και από ελεφαντόδοντο τμήματα επίπλων. Από τότε έγινε αναγκαίο οι επισκέπτες να είναι περιορισμένοι.

Το 2012 υπήρχαν 2800 τ.μ. της βίλας ακόμη για να ανασκαφτούν. Αυτό δεν έγινε, καθώς η ιταλική κυβέρνηση προτίμησε τη συντήρηση από την ανασκαφή και να προστατεύσει ό,τι είχε ως τότε ανακαλυφθεί. Ο [Ντέιβιντ Γούντλεϋ Πάκαρντ]], που χρημοτοδοτούσε την ανασκαφή της βίλας των παπύρων στο Ερκουλάνεουμ δια του Ανθρωπιστικού Ιδρύματός του, έχει πει ότι πιθανά να μπορέσει να χρηματοδοτήσει τις ανασκαφές, όταν οι αρχές συμφωνήσουν.

Με τη χρήση πολυ-φασματικής απεικόνισης, μίας τεχνικής που αναπτύχθηκε τη δεκαετία του 1990, είναι δυνατό να αναγνωστούν μισοκαμμένοι πάπυροι. Με την τεχνική αυτή, πολλές εικόνες των παπύρων λαμβάνονται με διαφορετικά φίλτρα, από το υπέρυθρο ως το υπεριώδες φάσμα, και τελικά επιτυγχάνεται να ληφθεί φως σε κάποιες συχνότητες. Έτσι μπορεί να βρεθεί το καλύτερο εύρος φάσματος, στο οποίο το μελάνι διακρίνεται από την επιφάνεια του παπύρου.

Το Μουσείο ΓκέτιΕπεξεργασία

Το 1970 ο δισεκατομμυριούχος Τζιν Πολ Γκέτι ανέθεσε στο αρχιτεκτονικό γραφείο Λάνγκτον & Γουίλσον να δημιουργήσουν ένα αντίγραφο της Βίλας των Παπύρων, για να χρησιμοποιηθεί ως μουσείο, όπου θα εκτίθετο η συλλογή του από αρχαιότητες. Βασισμένοι στα σχέδια του Βέμπερ, που είχαν δημοσιευθεί στο έργο Η Αρχαιότητες του Ερκολάνο, το μουσείο χτίστηκε στο αγρόκτημα (ranch) του Γκέτι στο Μαλιμπού το 1972-74. Ο αρχιτεκτονικός σύμβουλος Νόρμαν Νόιερμπουργκ και ο έφορος των αρχαιοτήτων του Γκέτι, Γίρι Φρελ, εργάστηκαν στενά με τον Γκέτι και τους αρχιτέκτονες για να διασφαλήσουν την ακρίβεια στον σχεδιασμό του κτηρίου του Μουσείου.

Εκτός από τη Βίλα των Παπύρων, ο Νόιερμπουργκ, για τις λεπτομέρειες του κτηρίου και του περιβάλλοντος χώρου, βασίστηκε σε στοιχεία από άλλες ρωμαϊκές οικίες στις πόλεις της Πομπηίας, του Ερκουλάνεουμ και των Σταβιών. Για παράδειγμα, το ψηφιδωτό αναβρυτήριο στον περίστυλο κήπο του Μουσείου αντιγράφει ένα από το Νυμφαίο της "Οικίας του Μεγάλου Αναβρυτηρίου" στην Πομπηία. To 1997 το Μουσείο Γκέτι μεταφέρθηκε στο "Κέντρο Γκέτι". Η βίλα στο Μαλιμπού ανακαινίστηκε και άνοιξε ξανά το 2006. Η επανασχεδιασμένη "Βίλα Γκέτι", όπως τώρα αποκαλείται, χρησιμοποιείται ως παράρτημα αφιερωμένο στην έκθεση αρχαιοτήτων του Μουσείου και ως κέντρο σπουδής της αρχαίας τέχνης.

Γλυπτά της βίλαςΕπεξεργασία

Σύμφωνα με το έργο Το θαμμένο Ερκουλάνεουμ του 1908 από τον Έθελ Ρος Μπάρκερ, υπάρχουν προτομές της Αθηνάς Γοργολόφου, μία αρχαϊστική Παλλάδα, ένας αρχαϊκός Απόλλων, μία κεφαλή Αμαζόνας, του Διονύσου ή Πλάτωνα ή Ποσειδώνα, ενός Δορυφόρου, του Ερμή, του Ομήρου, του Πτολεμαίου Α΄ Σωτήρα ή Αλεξάνδρου Γ΄ Μεγάλου, του Πτολεμαίου Β΄ Φιλαδέλφου, του Σελεύκου Α΄ Νικάτορος, των υδροφόρων Δαναΐδων ή Χορευτριών, κ.ά.

ΠροτομέςΕπεξεργασία

ΑγάλματαΕπεξεργασία

ΠηγέςΕπεξεργασία

ΠαραπομπέςΕπεξεργασία