Μονή Χρυσοποδαριτίσσης Αχαΐας

μοναστήρι στον Δήμο Ερυμάνθου της Ελλάδας

Συντεταγμένες: 38°6′N 21°54′E / 38.100°N 21.900°E / 38.100; 21.900

Η Ιερά Μονή Παναγίας Χρυσοποδαρίτισσας είναι ανδρώα κοινοβιακή μονή, που ιδρύθηκε στα τέλη του 12ου αιώνα.

Ιερά Μονή Παναγίας Χρυσοποδαρίτισσας
Panagia Chrysopodaritissa Monastery.jpg
Άποψη από τον προαύλιο χώρο του μοναστηριού.
Είδοςμοναστήρι
Γεωγραφικές συντεταγμένες38°2′49″N 21°51′7″E
ΘρήσκευμαΕλληνική Ορθόδοξη Εκκλησία
Θρησκευτική υπαγωγήΙερά Μητρόπολις Πατρών
Διοικητική υπαγωγήΔήμος Ερυμάνθου
ΧώραΕλλάδα

Είναι αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου και γιορτάζει στις 23 Αυγούστου[1], ανήμερα της Απόδοσης της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, που είναι γνωστή στον λαό και ως τα «Εννιάμερα της Παναγίας». Η μονή αποτελεί άβατο για τις γυναίκες με μόνη εξαίρεση την ημέρα της θρησκευτικής της πανηγύρεως[2]. Επίσης έχει κηρυχτεί διατηρητέο μνημείο από το Υπουργείο Πολιτισμού της Ελλάδας.

Ο σημερινός ηγούμενος της μονής είναι ο αρχιμανδρίτης Νικόδημος Μπαρούσης[3][4].

ΤοποθεσίαΕπεξεργασία

Βρίσκεται στην ορεινή Αχαΐα, περίπου στο κεντρικό τμήμα του νομού και συγκεκριμένα στην ιστορική περιοχή των Νεζερών, υπαγόμενη διοικητικά στην Τοπική Κοινότητα Χρυσοπηγής του Δήμου Ερυμάνθου[5]. Είναι χτισμένη πάνω σε ένα σπήλαιο του Ερυμάνθου, σχεδόν στον πυθμένα της κοιλάδας του ποταμού Πείρου και κοντά στις όχθες του,[6] κυκλωμένη από αιωνόβια δέντρα και κήπους[7].

Απέχει οδικώς περίπου 20 χιλιόμετρα από την Χαλανδρίτσα, έδρα του Δήμου Ερυμάνθου, 40 χιλιόμετρα από την Πάτρα και 44 χιλιόμετρα από τα Καλάβρυτα.

ΟνομασίαΕπεξεργασία

Σύμφωνα με την τοπική λαϊκή παράδοση υπάρχουν τρεις εκδοχές για την ονομασία της μονής: είτε πως οφείλεται από το χρυσό αφιέρωμα πιστού για τη θεραπεία του ποδιού ή των ποδιών του, επικαλούμενου την βοήθεια της Παναγίας, είτε από το «χρυσό», δηλαδή θαυματουργό, πόδι της Παναγίας που σπεύδει να βοηθήσει, όταν την επικαλούνται, είτε από το γεγονός ότι η εικόνα της Παναγίας μετακινήθηκε, όταν επρόκειτο να κτιστεί το μοναστήρι σε άλλη θέση από το σπήλαιο στο οποίο είχε βρεθεί[7][8][9].

ΙστορίαΕπεξεργασία

Πρόκειται για ένα από τα αρχαιότερα μοναστήρια της Αχαΐας, με άγνωστη ωστόσο την ακριβής ημερομηνία ίδρυσής του[8]. Πιθανολογείται ότι κτίστηκε στα τέλη του 12ου αιώνα και ο πρώτος ναός λειτούργησε μέσα σε σπήλαιο με σταλαγμίτες στα τοιχώματα του οποίου σώζονται αγιογραφίες[7][8]. Πριν την ίδρυσή της υπήρχαν ασκητήρια στην περιοχή[7]. Τοιχογραφίες του 15ου αιώνα που ανακαλύφθηκαν καθώς και χειρόγραφο του 14ου αιώνα ανάγουν την ίδρυσή της τουλάχιστον στους υστεροβυζαντινούς χρόνους (1204 μ.Χ. - 1453 μ.Χ.) και παλαιότερα[8].

Η μονή είχε μεγάλη ακίνητη περιουσία στα γύρω χωριά και περιοχές ενώ είχε και μετόχια σε πιο μακρινές περιοχές, όπως π.χ. στα Μαύρα Βουνά, στο Θεριανό, στην Πάτρα, στην Κέρτεζη και αλλού[8][10][11][12].

Σύμφωνα τον Μανουήλ Γεδεών, η μονή της Χρυσοποδαρίτισσας έχει ανακηρυχθεί πατριαρχική το 1635 από τον πατριάρχη Κύριλλο. Το 1786 κηρύχτηκε σταυροπηγιακή με σιγίλλιο του πατριάρχη Προκοπίου και ύστερα από μέριμνα του εκ Δημητσάνης, μητροπολίτη Πατρών Θεοφάνη Α΄ Φλωρία.

Άλλη άποψη αναφέρει ότι η μονή έγινε σταυροπηγιακή το 1635 και ότι το προνόμιο αυτό ανανεώθηκε μέχρι το 1798[8]. Αναφέρεται επίσης ότι: «Εις την μονήν υπάρχουν δύο μολυβδόβουλα πατριαρχικά, έν του Προκοπίου του 1786 και το άλλο του Γρηγορίου του Ε΄ του Φεβρουαρίου του 1798 τα οποία αμφότερα ανακηρύσσουν την πατριαρχικήν αξίαν της μονής»[9].

Η μονή επί Τουρκοκρατίας ανήκε στη Μητρόπολη Πατρών, αν και τα Νεζερά τότε υπαγόντουσαν διοικητικά στον καζά των Καλαβρύτων[13]. Το 1707 βρισκόταν σε καλύτερη οικονομική κατάσταση από τις μονές Γηροκομειού και Ομπλού και υποχρεώθηκε να δώσει προκαταβολή 100 τσεκίνια για την οχύρωση του Ρίου[13]. Το 1715 ηγούμενος ήταν ο Παχώμιος[14] ενώ μετά το 1770 ο Ανανίας[15] από το χωριό Κομπηγάδι. Σύμφωνα με έγγραφο που συντάχθηκε στο μοναστήρι στις 15 Μαΐου του 1780 είχαν εκεί το κελί τους οι μοναχές Πραξιά και Προφηρία[16].

Κατά τα Ορλωφικά, το 1770, πυρπολήθηκε[8][13] από τον Σουλεϊμάν Τζιαπάρι και τους Τουρκαλβανούς στρατιώτες του μαζί με την ευρύτερη περιοχή των Νεζερών και ξαναχτίστηκε το 1812 από τον μοναχό Ανανία. Τον Μάιο του 1826 καταστράφηκε ξανά[8], μαζί με όλα τα γύρω χωριά, αυτή την φορά από τον Ιμπαραήμ Πασά και τα στρατεύματά του, σε μια προσπάθεια κατάπνιξης Επανάστασης του ’21. Ξαναχτίστηκε έπειτα από το τέλος της ελληνικής επανάστασης, το 1879[8].

Όπως αναφέρεται, επισκέπτονταν συχνά το μοναστήρι ο Μητροπολίτης Παλαιών Πατρών Γερμανός για διάφορες υποθέσεις[7][8]. Πιο συγκεκριμένα, το μοναστήρι αυτό «χρησίμευε ως καταφύγιο του απηνώς υπό του Κωλέτου και των συν αυτώ καταδιωκομένου πρωτεργάτου της Επαναστάσεως αοιδίμου Μητροπολίτου Π. Πατρών Γερμανού» (Χ. Π. Κορύλλος)[εκκρεμεί παραπομπή]. Απ’ εκεί που είχε καταφύγει ο Π. Π. Γερμανός διατάχθηκε να τον συλλάβει ο Ν. Σοφιανόπουλος, που είχε διοριστεί φρούραρχος Χλουμουτσίου, και έτσι τον οδήγησε από τα χιονισμένα βουνά στη Γαστούνη που κατείχε ο Γκούρας[17][18]. «Κι ο Νικολέτος ήρθε στα Νεζερά, στο μοναστήρι της Χρυσοποδαρίτισσας, μπήκε μ’ απάτη μέσα κι έπιασε τους μοναχούς Νεκτάριο και Νικηφόρο, «τους παλληκαράδες του αγώνος», κι αφού τους εβασάνισε, τους πήρε «ότι πολύτιμον πράγμα είχαν» και τα πιστόλια τους ακόμα. Και τον Π. Π. Γερμανό, αφού τον εγύμνωσαν και τον ελήστεψαν, υποβάλλοντας τον σε πολλούς εξευτελισμούς τον έσερναν μαζί τους πεζό στα Καλαβρυτοχώρια, ως ότου να φτάσουν στη Γαστούνη, όπου με την επέμβαση και την επιμονή του Γ. Δράκου, τον ηλευθέρωσαν»[19].

Στη μονή Χρυσοποδαριτίσσης, που είχε μετατραπεί σε κέντρο αποθήκευσης εφοδίων του αχαϊκού στρατοπέδου, εναπόθεταν τα τρόφιμα που συγκέντρωναν από την επαρχία και τα γύρω χωριά για την τροφοδοσία του στρατού κατά την πολιορκία της Πάτρας την άνοιξη του 1821[8][18][20]. Εκεί κατασκεύασαν φούρνους και διόρισαν φροντιστή τον ηγούμενο αυτής Νικηφόρο και μοίραζαν τις τροφές τακτικά[20].

Κατά το 1903, σύμφωνα με τον Χρήστο Κορύλλο που την αναφέρει ως αφιερωμένη στη γέννηση της Θεοτόκου, τα ετήσια έσοδα της μονής ανέρχονταν σε 7.337 δραχμές[21].

ΔημογραφίαΕπεξεργασία

Αναφέρεται στην επιστημονική έρευνα της γαλλικής αποστολής του στρατηγού Μαιζώνος (1829-1830) ως "Panagia Nezeron" χωρίς να αναγράφεται ο πληθυσμός της[εκκρεμεί παραπομπή]. Στα 1906 εμφανίζεται να έχει 6 μοναχούς[εκκρεμεί παραπομπή]. Από τη δεκαετία 1950 κ.εξ. έπαψε να απογράφεται καθώς ήταν ανενεργή Μονή[8].

Συγκεντρωτικά, η δημογραφική εξέλιξη του μοναστηριού σύμφωνα με τις εθνικές απογραφές[22][23] είναι η εξής:

1835 1844 1848-1851 1861 1879 1889 1896 1907 1920 1928 1940 1951
8 μοναχοί[6][Σ 1][24] 6[6] - [Σ 2][25] 89[Σ 3][26] 20[6] 12[6] 9[6] 13[6] 19[6] 11[6] 7[6] 5[6]

Το 2009 είχε 8 μοναχούς, αλλά δεν απογράφηκε ωστόσο το 2001 στην αμέσως προηγούμενη επίσημη απογραφή του κράτους[8].

ΣημειώσειςΕπεξεργασία

  1. Αναφέρεται ως "Moni Chrysopodaritissa", απέχουσα 10 λεπτά δρόμο από το χωριό Κάλανος.
  2. Αναφέρεται "Μονή Χρυσοποδαριτίσσης διατηρουμένη"
  3. Απογράφεται από κοινού με τις μονές Ευαγγελισμού, Μπαμπιώτου και Ομπλού

ΠαραπομπέςΕπεξεργασία

  1. Τριανταφύλλου 1995, σελ. 2255
  2. Λουλούδης 2010, σελ. 292-293
  3. Τριανταφύλλου 1995, σελ. 2263
  4. «Ανδρώα κοινοβιακή Μονή Χρυσοποδαριτίσσης». i-m-patron.gr. Ανακτήθηκε στις 2 Οκτωβρίου 2016. 
  5. «Ε.Ε.Τ.Α.Α. - Διοικητικές μεταβολές Μονής Χρυσοποδαριτίσσης Αχαΐας». eetaa.gr. Ανακτήθηκε στις 17 Νοεμβρίου 2017. 
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 Λουλούδης 2010, σελ. 292
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 «Τουριστικός οδηγός Νομού Αχαΐας - Μοναστήρια». nea.gr. 9 Μαΐου 2006. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 9 Μαΐου 2006. Ανακτήθηκε στις 16 Απριλίου 2020. 
  8. 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 8,11 8,12 Λουλούδης 2010, σελ. 293
  9. 9,0 9,1 Τριανταφύλλου 1995, σελ. 2256
  10. Τριανταφύλλου 1995, σελ. 2257-2262
  11. Γκουρβέλος 2007, σελ. 329-331
  12. Τσελίκας 2000
  13. 13,0 13,1 13,2 Τριανταφύλλου 1995, σελ. 2257
  14. Τριανταφύλλου 1995, σελ. 2257-2258
  15. Τριανταφύλλου 1995, σελ. 2262
  16. Τριανταφύλλου 1995, σελ. 2258
  17. Πορετσάνος 1970
  18. 18,0 18,1 Τριανταφύλλου 1995, σελ. 2260
  19. Σταματόπουλος 1979, σελ. 456
  20. 20,0 20,1 Φραντζής, Αμβρόσιος (1839). Επιτομή της Ιστορίας της αναγεννηθείσης Ελλάδος αρχομένη από του έτους 1715, και λήγουσα το 1837. 2. Αθήνα: Τυπογραφία «Η Βιτώρια», Κωνστ. Καστόρχη και Συντροφίας. σελ. 183. 
  21. Κορύλλος 1903, σελ. 82
  22. «Ψηφιακή βιβλιοθήκη της Ε.Σ.Υ.Ε./ΕΛ.ΣΤΑΤ.». dlib.statistics.gr. Ανακτήθηκε στις 24 Οκτωβρίου 2017. 
  23. «Ε.Ε.Τ.Α.Α. - Διοικητικές μεταβολές στην Τ.Α. - Δημοσιεύματα απογραφών». eetaa.gr. Ανακτήθηκε στις 24 Οκτωβρίου 2017. 
  24. Λουλούδης 2010, σελ. 292
  25. Λουλούδης 2010, σελ. 292
  26. Λουλούδης 2010, σελ. 292

ΠηγέςΕπεξεργασία

  • Γκουρβέλος, Σπυρίδων Ν. (2007). «Εν ταις των Νεζερών κώμαις» - Ιστορία των Νεζερών. Πάτρα: Γραφικές Τέχνες Πέτρος Κούλης. ISBN 978-960-930162-6. 
  • Κορύλλος, Χρήστος Π. (1903). Νομός Αχαΐας. Χωρογραφία της Ελλάδος. 1. Αθήνα: Τυπογραφείον των Καταστημάτων «Ανέστη Κωνσταντινίδου». 
  • Παπανδρέου, Γεώργιος (1906). Καλαβρυτινή επετηρίς: ήτοι πραγματεία περί της ιστορικής των Καλαβρύτων επαρχίας. Αθήνα: Τυπογραφείον των Καταστημάτων Μιχαήλ Ι. Σαλιβέρου. 
  • Πορετσάνος, Γεώργιος (1970). «Οι Λεχουριταίοι. Άγνωστες δόξες, δράματα και θυσίες της επαρχίας μας». Επετηρίς των Καλαβρύτων (Αθήνα: Παγκαλαβρυτινή Ένωση) 2. 
  • Σταματόπουλος, Τάκης Α. (1979). Ο εσωτερικός αγώνας πριν και κατά την επανάσταση του 1821. 1 (3η έκδοση). Αθήνα: Εκδόσεις Κάλβος. 
  • Τσελίκας, Αγαμέμνων (2000). «Τα δικαιοπρακτικά έγγραφα των μοναστηριών Ομπλού, Χρυσοποδαριτίσσης, Αγίων Πάντων και Γηροκομείου Πατρών (1712-1855)». Δελτίο του Ιστορικού και Παλαιογραφικού Αρχείου (Αθήνα: Μ.Ι.Ε.Τ.) 9. ISSN 1108-6068. 

Περαιτέρω ανάγνωσηΕπεξεργασία

  • Λουλούδης, Θεόδωρος Η. (2010). Αχαΐα: Οικισμοί, Οικιστές, Αυτοδιοίκηση. Πάτρα: Νομαρχιακή Επιχείρηση Πολιτιστικής Ανάπτυξης Ν.Α. Αχαΐας. 
  • Τριανταφύλλου, Κώστας Ν. (1995). «Χρυσοποδαρίτισσα». Ιστορικόν Λεξικόν των Πατρών. 2 (3η έκδοση). Πάτρα: Τυπογραφείο Πέτρου Χρ. Κούλη.