Άνοιγμα κυρίου μενού

Θεσσαλία

Γεωγραφικό Διαμέρισμα της Ελλάδας
Αυτό το λήμμα αφορά το γεωγραφικό διαμέρισμα της Θεσσαλίας. Για την Περιφέρεια, δείτε: Περιφέρεια Θεσσαλίας.

Η Θεσσαλία είναι γεωγραφικό διαμέρισμα της Ελλάδας. Προσαρτήθηκε στο ανεξάρτητο κράτος της Ελλάδας το 1881, συμπεριλαμβάνοντας τη σημερινή Φθιώτιδα. Αποτελείται από τις περιφερειακές ενότητες (νομούς) Λαρίσης, Μαγνησίας, Τρικάλων, Καρδίτσας και Σποράδων.

Θεσσαλία
Location map of Thessaly (Greece).svg
Διοίκηση
Χώρα:Ελλάδα
Μητρόπολη:Λάρισα
Περιφέρεια:Θεσσαλίας
Γεωγραφία και στατιστική
Πληθυσμός:732.762 (2011)

ΓεωγραφίαΕπεξεργασία

H συνολική της έκταση είναι 14.036 χλμ² και αντιπροσωπεύει περίπου το 11% της συνολικής έκτασης της ελληνικής επικράτειας. Συνορεύει βόρεια με τις περιοχές της Δυτικής και Κεντρικής Μακεδονίας, νότια με την περιοχή Στερεάς Ελλάδος, δυτικά με την περιοχή Ηπείρου, ενώ ανατολικά βρέχεται από το Αιγαίο Πέλαγος.

Το έδαφος, ως προς τη διαμόρφωσή του, είναι 50% ορεινό-ημιορεινό και 50% πεδινό και στα όριά του περιλαμβάνεται η πεδιάδα της Θεσσαλίας, η μεγαλύτερη πεδιάδα και σιτοβολώνας της ελληνικής επικράτειας, που διαρρέεται στον άξονα ανατολή-δύση από τον ποταμό Πηνειό, το τρίτο μεγαλύτερο ποτάμι της χώρας. Στις ορεινές περιοχές περιλαμβάνονται ο Όλυμπος, το νότιο τμήμα της οροσειράς της Πίνδου, το βόρειο τμήμα των Αγράφων, η Όσσα, το Πήλιο και η Όθρυς. Ιδιαίτερης σημασίας γεωστρατηγικό και οικονομικό έργο στην περιφέρεια της Θεσσαλίας είναι η τεχνητή λίμνη του Ταυρωπού, η οποία δημιουργήθηκε ύστερα από απόφραξη της κοίτης του Ταυρωπού, παραπόταμου του Αχελώου.

Το υπέδαφος της περιφέρειας Θεσσαλίας διαθέτει ορυκτό πλούτο, κυρίως χρωμίτη, θειούχα μεταλλεύματα, αμίαντο, ιλμενίτη και κοιτάσματα λιγνίτη.

Διοικητική πρωτεύουσα της Θεσσαλίας είναι η Λάρισα.

ΙστορίαΕπεξεργασία

Κύριο λήμμα: Θεσσαλοί

Αρχαία ΕλλάδαΕπεξεργασία

ΠροϊστορίαΕπεξεργασία

Στο έπος του Ομήρου Οδύσσεια ο ήρωας Οδυσσέας έκανε επίσκεψη στο Βασίλειο του Αιόλου που ταυτίζεται με την Θεσσαλία. Ο Θεσσαλικός κάμπος βρίσκεται ανάμεσα στα βουνά Οίτη και Όλυμπο, στην περιοχή έγινε η Τιτανομαχία ανάμεσα στους Τιτάνες και τους Δώδεκα θεούς του Ολύμπου. Ο Ιάσονας και οι Αργοναύτες εξέπλευσαν σύμφωνα με τον θρύλο από την πεδιάδα της Μαγνησίας για να αναζητήσουν το Χρυσόμαλλο δέρας. Η Θεσσαλία ήταν πυκνοκατοικημένη την Νεολιθική και την Χαλκολιθική εποχή (6.000 - 2.500 π.χ.) ενώ ήταν αναπτυγμένη έντονα η Καρυδική κεραμική. Την Μυκηναϊκή εποχή βρέθηκαν ισχυροί οικισμοί όπως : η Ιωλκός, το Διμήνι και το Σέσκλο κοντά στον Βόλο.

Οι ΑλευάδεςΕπεξεργασία

 
Νόμισμα του 4ου αιώνα π.χ. με απεικόνιση του Αλεύα του Πυρρού.

Στην Αρχαϊκή εποχή και στην Κλασική αρχαιότητα η Θεσσαλινή πεδιάδα έγινε ο τόπος καταγωγής μεγάλων οικογενειών όπως οι Αλευάδαι στην Λάρισα, οι Αντιοχίδες ή Εχεκρατίδες στα Φάρσαλα με γενάρχη τον ταγό Αντίοχο Εχεκρατίδα, και οι Σκοπάδες που ήταν κλάδος των Αλευάδων στην Κραννώνα, με πρώτο άρχοντα τον Σκόπα του Κρέοντα. Ο πρώτος σπουδαίος Θεσσαλός που ένωσε όλες τις φυλές σε ένα βασίλειο ήταν ο Αλεύας ο Πυρρός (7ος αι. π.Χ.), δημιούργησε την "Θεσσαλική τετραρχία" που συνδέθηκε με "κλήρους γης", κάθε κλήρος απασχολούσε 40 ιππείς και 80 πεζούς.[1] Το αξίωμα "Ταγός" σύμφωνα με την επικρατούσα άποψη ήταν το ανώτερο στην Θεσσαλική αριστοκρατία και ισοδυναμούσε με αυτό του βασιλιά αλλά οι πρόσφατες έρευνες έδειξαν ότι στην κορυφή βρισκόταν ο "Τετράρχης".[2]

ΑρχαιότηταΕπεξεργασία

Η Αχαιμενιδική Αυτοκρατορία έκανε το καλοκαίρι του 480 π.χ. την Δεύτερη περσική εισβολή στην Ελλάδα και επιτέθηκε στην Θεσσαλία. Ο Ελληνικός στρατός που βρισκόταν στην Κοιλάδα των Τεμπών δραπέτευσε και ολόκληρη η πεδιάδα υποτάχθηκε εύκολα στους Πέρσες.[3] Η μεγάλη Θεσσαλική οικογένεια των Αλευάδων έγιναν υποτελείς των Περσών. Όταν τελείωσαν οι Περσικοί Πόλεμοι τον 4ο αιώνα π.χ. ο Ιάσων ο Φεραίος έκανε την Θεσσαλία μεγάλη στρατιωτική δύναμη. Όταν ξέσπασε ο Πελοποννησιακός Πόλεμος οι Θεσσαλοί υποστήριξαν την Αθήνα, σπάνια επέτρεπαν στους Σπαρτιάτες να περάσουν από τα εδάφη τους, μοναδική εξαίρεση ο στρατηγός Βρασίδας. Ο Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας διορίστηκε "Άρχοντας της Θεσσαλίας", τους επόμενους αιώνες η περιοχή συσχετίστηκε με το βασίλειο των Μακεδόνων. Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία κατέλαβε στην συνέχεια την Θεσσαλία που έγινε τμήμα της Ρωμαϊκής επαρχίας της Μακεδονίας, χωρίστηκε σε δυο επαρχίες : την "Θεσσαλία Πρίμα" και την "Θεσσαλία Σεκούντα".

ΜεσαίωναςΕπεξεργασία

Εγκατάσταση ΣλάβωνΕπεξεργασία

 
Η Θεσσαλία στην αρχαιότητα.

Η Θεσσαλία μετά την κατάρρευση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας έγινε τμήμα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και δέχτηκε πολλές επιθέσεις από Σλαβικές φυλές όπως οι Βελεγεζίται τον 7ο αιώνα.[4] Οι Άβαροι έφτασαν στην Ευρώπη στα τέλη της δεκαετίας του 550, οι Σλάβοι μπήκαν στην υπηρεσία τους.[5][6] Οι ενωμένες δυνάμεις των Άβαρων και των Σλάβων έκαναν σκληρές επιθέσεις στα όρια του Βυζαντίου με σημαντικότερη την Πολιορκία της Θεσσαλονίκης (617), στην συνέχεια όταν ο αυτοκράτορας Ηράκλειος πολεμούσε με τους Πέρσες πολιόρκησαν την Κωνσταντινούπολη. Οι Σλάβοι είχαν καταλάβει τον 8ο αιώνα ολόκληρα τα Βαλκάνια από την Αυστρία μέχρι την Πελοπόννησο και από την Αδριατική μέχρι την Μαύρη Θάλασσα με εξαίρεση τα παράλια και απομονωμένες ορεινές περιοχές.[7]

Οι σχέσεις ανάμεσα στους Σλάβους και τους Έλληνες μετά την επεισοδιακή τους εγκατάσταση τον 7ο αιώνα σταδιακά βελτιώθηκαν.[8] Οι Σλάβοι ασχολήθηκαν με την γεωργία και ξεκίνησαν το εμπόριο στις Ελληνικές πόλεις.[9] Ο Εξελληνισμός τους μέσα στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία έγινε σταδιακά τους επόμενους αιώνες. Όταν ξέσπασαν οι Αραβοβυζαντινοί Πόλεμοι οι Βυζαντινοί αποφάσισαν να υποτάξουν τους Σλάβους που είχαν εγκατασταθεί στην Ελληνική χερσόνησο από τον 7ο αιώνα, ο ευνούχος Σταυράκιος υπέταξε σε εκστρατεία ολόκληρη την Θεσσαλία (782 - 783) με πολλούς Σλάβους αιχμαλώτους.[10] Ο αυτοκράτορας Νικηφόρος Α´ προσπάθησε να τους εξελληνίσει πλήρως με την μεταφορά πληθυσμών.[11] Πολλοί Σλάβοι μετακινήθηκαν στην Ανατολή και μπήκαν στην στρατιωτική υπηρεσία των Βυζαντινών.[12] Οι αυτοκράτορες κάλυψαν το πληθυσμιακό κενό που δημιουργήθηκε μεταφέροντας στην Ηπειρωτική Ελλάδα πολλούς Έλληνες από την Μικρά Ασία και την Σικελία.[13]

Το Δεσποτάτο της ΗπείρουΕπεξεργασία

Η Θεσσαλία δέχτηκε σκληρές επιθέσεις από την Πρώτη Βουλγαρική Αυτοκρατορία. Η μεγάλη δυσαρέσκεια του Ελληνικού και του Βουλγαρικού πληθυσμού της περιοχής από την υψηλή φορολογία οδήγησε σε εξέγερση με τον τοπικό ηγεμόνα Νικουλιτζά Δελφινά, ξεκίνησε από την Λάρισα, επεκτάθηκε στα Τρίκαλα και έφτασε μέχρι τα βόρεια Βυζαντινά σύνορα.[14] Ο επαναστάτης γαμπρός του Αλεξίου Γ΄ Άγγελου Μανουήλ Καμύτζης δημιούργησε με την υποστήριξη του Ντόμπρομιρ Χρυσός που είχε ιδρύσει αυτόνομη ηγεμονία στην Μακεδονία του Βαρδάρη ένα μικρό πριγκιπάτο στα βόρεια της Θεσσαλίας (1199 - 1201), το διέλυσε γρήγορα ο αυτοκράτορας.[15]

Όταν οι Φράγκοι που συμμετείχαν στην Δ΄ Σταυροφορία κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη και δημιούργησαν την Λατινική Αυτοκρατορία (1204) η Θεσσαλία πέρασε στον Βονιφάτιο τον Μομφερρατικό.[16][17] Ο ιδρυτής του Δεσποτάτου της Ηπείρου Μιχαήλ Α΄ Κομνηνός Δούκας επιτέθηκε στην Θεσσαλία, έκαμψε την αντίσταση των Λομβαρδών βαρόνων και την κατέλαβε. Η Λάρισα και το μεγαλύτερο τμήμα της κεντρικής Θεσσαλίας ήρθαν σε Ηπειρώτικη κυριαρχία και διαχωρίστηκε από το Σταυροφορικό Βασίλειο της Θεσσαλονίκης.[18] Το έργο του Μιχαήλ Α΄ ολοκλήρωσε ο ετεροθαλής αδελφός και διάδοχος του Θεόδωρος Κομνηνός Δούκας που κατέκτησε ολόκληρη την υπόλοιπη Θεσσαλία (1220), μονάχα ο Αλμυρός παρέμεινε στους Λατίνους μέχρι το 1246.[19]

Εγκατάσταση ΒλάχωνΕπεξεργασία

Οι Βλάχοι ένας Λατινογενής πληθυσμός από την Ρουμανία αναφέρονται για πρώτη φορά τον 11ο αιώνα στο Στρατηγικόν του Κεκαυμένου και στην Αλεξιάδα που έγραψε η Άννα Κομνηνή.[20][21] Τον 12ο αιώνα ο Ιουδαίος ταξιδιώτης Βενιαμίν του Τουντέλα καταγράφει την Βλαχία γύρω από τον Αλμυρό ενώ ο ιστορικός Νικήτας Χωνιάτης τοποθετεί την Μεγάλη Βλαχία γύρω από τα Μετέωρα.Τον 13ο αιώνα ο ιστορικός Γεώργιος Παχυμέρης παρουσιάζει την Βλαχία σαν μια διακριτή εθνότητα (1276) με κυβερνήτη τον Ραούλ Κομνηνό με τον τίτλο της (Κεφαλής).[22] Η Θεσσαλική Βλαχία είναι γνωστή επίσης σαν "Ελληνική Βλαχία".

Το Δουκάτο των Νέων ΠατρώνΕπεξεργασία

Η Θεσσαλία παρέμεινε στην Θεσσαλονίκη μέχρι την χρονιά που ο εκθρονισθείς Μανουήλ Κομνηνός Δούκας την κατέκτησε από τον ανιψιό του Ιωάννη (1239) δημιουργώντας ανεξάρτητες οικογενειακές εκτάσεις.[23] Με τον θάνατο του Μανουήλ (1241) ο νόθος ανιψιός του Δεσπότης της Ηπείρου Μιχαήλ Β΄ Κομνηνός Δούκας κατέλαβε αμέσως την περιοχή χωρίς αντίσταση πριν τους θείους του.[24] Με την Μάχη της Πελαγονίας (1259) η Αυτοκρατορία της Νίκαιας κατέλαβε την Θεσσαλία αλλά σε μια Ηπειρώτικη αντεπίθεση την επόμενη χρονιά ο Μιχαήλ Β΄ νίκησε τον στρατηγό Αλέξιο Στρατηγόπουλο και την ανέκτησε (1260), μόνο ο Βόλος έμεινε στους Νικαιώτες.[25] Με τον θάνατο του Μιχαήλ Β΄ το Δεσποτάτο του μοιράστηκε στους γιους του (1268) : Ο νόμιμος γιος του Νικηφόρος Α΄ Κομνηνός Δούκας πήρε το Δεσποτάτο της Ηπείρου και ο νόθος Ιωάννης Α΄ Δούκας παντρεύτηκε μια Βλάχα πριγκίπισσα και πήρε την Θεσσαλία.[26][27][28]

Η Θεσσαλία είχε την ίδια μορφή διακυβέρνησης με το Δεσποτάτο της Ηπείρου, μετά την ανακατάληψη της Θεσσαλονίκης από τον Μιχαήλ Η΄ οι ελπίδες του Οίκου των Αγγέλων είχαν ναυαγήσει και συμμάχησαν με τα Λατινικά κράτη του νότου. Την περίοδο 1271 - 1318 η Θεσσαλία έγινε ανεξάρτητο Δεσποτάτο που έφτανε μέχρι την Αιτωλοακαρνανία. Οι Αλμογάβαροι ή Καταλανική Εταιρεία εγκαταστάθηκαν στην Θεσσαλία (1309), μετά από την αποτυχημένη πολιορκία της Θεσσαλονίκης μπήκαν μισθοφόροι στην υπηρεσία του Σεβαστοκράτωρ Ιωάννη Β΄ Δούκα. Οι Αλμογάβαροι κατέβηκαν στην συνέχεια στο Δουκάτο των Αθηνών και μπήκαν στην υπηρεσία του Γκωτιέ Ε΄ του Μπριέν. Όταν ο Οίκος των Αγγέλων ξεκληρίστηκε οι Αλμογάβαροι κατέλαβαν το κάστρο του Σιδηρόκαστρου και ολόκληρη την νότια Θεσσαλία (1319), ίδρυσαν το Δουκάτο Νέων Πατρών.

Σύγχρονα χρόνιαΕπεξεργασία

Οθωμανική κυριαρχίαΕπεξεργασία

 
Η Θεσσαλία στην αρχαιότητα.

Η Θεσσαλία δέχτηκε επίθεση από τους Σέρβους με τον Στέφανο Πρελζούμπ, μετά τον θάνατο του η περιοχή κατακτήθηκε από τον Νικηφόρο Β΄ Ορσίνι, τον διαδέχθηκε τρία χρόνια αργότερα (1359) ο Συμεών Ούρεσης Παλαιολόγος. Ο Συμεών Ούρεσης πέθανε (1370) και τον διαδέχθηκε ο γιος του Τζον Ούρος, κυβέρνησε μέχρι την εποχή που αποσύρθηκε σε μοναστήρι (1373). Την κυβέρνηση της Θεσσαλίας ανέλαβαν στην συνέχεια ο Αλέξιος Άγγελος Φιλανθρωπηνός και ο Μανουήλ Άγγελος Φιλανθρωπηνός που αναγνώρισαν την Βυζαντινή κυριαρχία μέχρι την κατάκτηση της από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η Οθωμανική κυριαρχία αμφισβητήθηκε τα πρώτα χρόνια μέχρι την δεκαετία του 1420 που διορίστηκε κυβερνήτης ο Τουραχάν μπέης, μετέφερε Τούρκους που ίδρυσαν τον Τύρναβο. Η Θεσσαλία ανήκε στο Σαντζάκι των Τρικάλων, διοικητική διαίρεση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ξέσπασαν πολλές επαναστάσεις στην περιοχή όπως το 1600 αλλά ήταν όλες σύντομες και αποτυχημένες.

Ένωση με την ΕλλάδαΕπεξεργασία

Ο Ρήγας Φεραίος, μια σημαντική προσωπικότητα στην Ελληνική Επανάσταση του 1821 γεννήθηκε στο Βελεστίνο κοντά στις αρχαίες Φερές.[29] Πολλές περιοχές της Θεσσαλίας ιδιαίτερα ο Βόλος συμμετείχαν στην Ελληνική επανάσταση του 1821 αλλά όλες οι Τούρκοι μπόρεσαν να τις καταστείλουν. Η Θεσσαλία ενώθηκε με την υπόλοιπη Ελλάδα με την Συνθήκη της Κωνσταντινούπολης (1881), μονάχα η Ελασσόνα παρέμεινε Οθωμανική μέχρι το 1912. Οι Οθωμανοί την ανακατέλαβαν σύντομα όταν ξέσπασε ο Ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897 και με την νέα Συνθήκη της Κωνσταντινούπολης (1897) η Ελλάδα αναγκάστηκε να δώσει μερικές περιοχές και να πληρώσει βαριές αποζημιώσεις. Τα τμήματα της Θεσσαλίας που κράτησαν οι Οθωμανοί κέρδισαν ξανά οι Έλληνες όταν ξέσπασε ο Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος (1912). Όταν ξέσπασε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος κατέλαβε την Θεσσαλία τον Απρίλιο του 1941 το Βασίλειο της Ιταλίας και την κράτησε μέχρι τις 3 Σεπτεμβρίου του 1943, στην συνέχεια την κατέλαβαν οι Γερμανοί και την κράτησαν μέχρι τον Οκτώβριο του 1944.

ΠαραπομπέςΕπεξεργασία

  1. Χανς Μπέκ, "Θεσσαλία"
  2. Χανς Μπέκ, "Θεσσαλία"
  3. Rhodes, P.J. (September 30, 2014). A Short History of Ancient Greece. I.B. Tauris. σ. 59.
  4. de Laet, Sigfried J.; Herrmann, Joachim (January 1, 1996). "The Invasion of Slaves and Avars (c. 568 to 626)". In Tapkova-Zaimova, Vasilka. History of Humanity: From the seventh century B.C. to the seventh century A.D. UNESCO. σ. 252.
  5. Fine, John V. A., Jr. 1983, Early Medieval Balkans: A Critical Survey From the Sixth to the Late Twelfth Century, University of Michigan Press
  6. Fine 1991, σ. 30.
  7. Fine 1991, σ. 36.
  8. Fine 1991, σ. 63.
  9. Fine 1991, σ. 61.
  10. Fine 1991, σ. 79.
  11. Fine 1991, σ. 81.
  12. Fine 1991, σ. 66.
  13. Fine 1991, σ. 82.
  14. Fine 1991, σ. 216.
  15. Fine 1991, σ. 32.
  16. Fine 1991, σ. 63.
  17. Fine 1991, σ. 64.
  18. Fine 1991, σ. 68.
  19. Fine 1991, σ. 114.
  20. Αλεξάντρ Καζντάν, Oxford Dictionary of Byzantium, σ. 2183.
  21. Αλεξάντρ Καζντάν, Oxford Dictionary of Byzantium, σ. 2184.
  22. Αλεξάντρ Καζντάν, Oxford Dictionary of Byzantium, σ. 2183.
  23. Fine 1994, σ. 133.
  24. Fine 1994, σσ. 133–134.
  25. Fine 1994, σ. 164.
  26. Savvides 1998, σ. 410.
  27. Ντόναλντ Νίκολ (1984), Το Δεσποτάτο της Ηπείρου (1267 - 1479), Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ σσ. 9-10
  28. Fine 1994, σσ. 162, 169.
  29. Daskalov, Roumen Dontchev; Marinov, Tchavdar (June 13, 2013). Entangled Histories of the Balkans: National Ideologies and Language Policies. 1. Brill Publishers. σ. 159.

ΠηγέςΕπεξεργασία

  • Αριστοτέλη Σταυροπούλου,«Οι περιηγήσεις στη Θεσσαλία των Σουηδών Jornstahl (1779) και A.F Sturtzenbrsker (1874)», Δελτίον της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος, τομ.25, σελ.427-459
  • Δημήτριος Καραμπερόπουλος, "Το Βελεστίνο και η Θεσσαλία στο έργο του Ρήγα Βελεστινλή", Υπέρεια, τόμ. 3, Πρακτικά Γ΄Διεθνούς Συνεδρίου "Φεραί-Βελεστίνο-Ρήγας", (Βελεστίνο1997), Αθήνα 2002, σελ. 713-738.
  • Fine, John Van Antwerp (May 15, 1991). The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century
  • Fine, John Van Antwerp (1994). The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest
  • Αλεξάντρ Καζντάν, Oxford Dictionary of Byzantium, "Βλαχία"
  • Ουίλλιαμ Σμιθ (1857), Λεξικό των ελληνικών και ρωμαϊκών αρχαιοτήτων / A Dictionary of Greek and Roman Antiquities, Ελληνική μετάφραση : Anemi

Εξωτερικοί σύνδεσμοιΕπεξεργασία