Φέρεντς Πούσκας

Ούγγρος ποδοσφαιριστής και προπονητής

Ο Φέρεντς Πούσκας Μπίρο (ουγγρικά : Ferenc Puskás Bíró , : [ˈfɛrɛnt͡s ˈpuʃkaːʃ] ; né Purczeld , 1 Απριλίου 1927 - 17 Νοεμβρίου 2006) ήταν Ούγγρος ποδοσφαιριστής, μέλος της Χόνβεντ και της Ρεάλ Μαδρίτης του 1958-1966 και της καλύτερης Εθνικής Ουγγαρίας που υπήρξε στο ποδόσφαιρο, γνωστής ως "Μαγικοί Μαγυάροι". Θεωρείται ως το πρώτο υπέρλαμπρο αστέρι του παγκόσμιου ποδοσφαίρου[1][2][3] και ένας από τους καλύτερους ποδοσφαιριστές όλων των εποχών με πολυάριθμους τίτλους σε ομαδικό και ατομικό επίπεδο.[4][5][6][7][8][9][10] Το 1995 ανακηρύχθηκε από την Διεθνή Ομοσπονδία Ιστορίας και Στατιστικής Ποδοσφαίρου (IFFHS) ως ο κορυφαίος σκόρερ όλων των εποχών στο επίπεδο της υψηλότερης εθνικής κατηγορίας βραβεύοντάς τον,[11][12] ενώ ψηφίστηκε ως 6ος καλύτερος παίκτης του 20ού αιώνα στις εκλογές της Ομοσπονδίας.[13] Ως προπονητής οδήγησε το 1971 τον Παναθηναϊκό στην μεγαλύτερη επιτυχία που είχε ποτέ Ελληνική ομάδα στην Ευρώπη : στον τελικό του Κυπέλλου Πρωταθλητριών όπου ο ΠΑΟ ηττήθηκε με 2-0 από τον Άγιαξ.

Φέρεντς Πούσκας

Με τη φανέλα της Ρεάλ
Προσωπικές πληροφορίες
Πλήρες όνομαΦέρεντς Πούσκας Μπίρο
Ημερ. γέννησης1 Απριλίου 1927
Τόπος γέννησηςΒουδαπέστη, Ουγγαρία
Ημερ. θανάτου17 Νοεμβρίου 2006 (79 ετών)
Τόπος θανάτουΒουδαπέστη, Ουγγαρία
Ύψος1,72 μ.
ΘέσηΕπιθετικός
Νούμερο φανέλας10
Επαγγελματική καριέρα*
ΠερίοδοςΟμάδαΣυμμ.(Γκ.)
1943–1956Χόνβεντ Βουδαπέστης352(362)
1958–1966Ρεάλ Μαδρίτης180(156)
Σύνολο532(518)
Εθνική ομάδα
ΠερίοδοςΟμάδαΣυμμ.(Γκ.)
1945–1956Ουγγαρία85(84)
1961–1962 Ισπανία4(0)
Προπονητική καριέρα
ΠερίοδοςΟμάδα
1967Σαν Φρανσίσκο Γκόλτεν Γκέιτ Γκέιλς
1968Βανκούβερ Ρόγιαλς
1968–1969Ντεπορτίβο Αλαβές
1970–1974Παναθηναϊκός
1975Ρεάλ Μούρθια
1975–1976Κόλο-Κόλο
1976–1977Σαουδική Αραβία
1978–1979ΑΕΚ
1979–1982Αλ-Μασρί ΣΚ
1985–1986Σολ Ντε Αμέρικα
1986–1989Σέρρο Πορτένιο
1989–1992Σάουθ Μέλμπουρν ΦΚ
1993Ουγγαρία
* Οι συμμετοχές και τα γκολ στις προηγούμενες ομάδες υπολογίζονται μόνο για τα εγχώρια πρωταθλήματα.
† Συμμετοχές (Γκολ).

Ο Πούσκας, γνωστός και ως ο «Καλπάζων Συνταγματάρχης», έπαιξε για σχεδόν ένα τέταρτο του αιώνα για ουσιαστικά τρεις ομάδες και όταν έπαιζε για αυτές, ήταν οι καλύτερες ομάδες στον κόσμο, στοιχείο εξαιρετικά σπάνιο. Ήταν το πρώτο μεγάλο "δεκάρι" του παγκοσμίου ποδοσφαίρου.[14][15][16] Το σώμα του δεν ήταν ευλογημένο για να πρωταγωνιστήσει στο άθλημα όμως είχε αριστερό πόδι με το οποίο εξαπέλυε με τρομακτικό ρυθμό ισχυρότατα σουτ, με συχνότατα επιτυχημένα αποτελέσματα. Δεν είναι τυχαίο ότι το βραβείο της ΦΙΦΑ για το καλύτερο γκολ της χρονιάς πήρε το όνομά του, έχοντας κλείσει την καριέρα του με αναλογία τερμάτων ανά αγώνα 0,99 για τους επίσημους (τόσο σε συλλογικό όσο και σε εθνικό επίπεδο) και πάνω από 1,00 συμπεριλαμβανομένων των φιλικών. Η αγωνιστική του παρουσία με την εθνική ομάδα της Ουγγαρίας του χάρισε τη φήμη ως του κορυφαίου ποδοσφαιριστή της υφηλίου,[17] κατέρριψε ρεκόρ κόσμου συμμετοχών και τερμάτων αλλά όχι τον τίτλο του Παγκοσμίου πρωταθλητή, με την ευκαιρία του 1954 να χάνεται, προϊόν κοινά αποδεκτής αδικίας ποικίλων παραγόντων, με την ομάδα να θεωρείται ως η καλύτερη που δεν κατέκτησε τον κορυφαίο ποδοσφαιρικό θεσμό.[18][19]   Εκλέχθηκε 7ος καλύτερος ποδοσφαιριστής του 20ού αιώνα σε ειδική ψηφοφορία του περιοδικού France Football, ανάμεσα στους νικητές της Χρυσής Μπάλας το 1999, ενώ ήταν 6ος στην ψηφοφορία των διεθνώς έγκυρων περιοδικών World Soccer και του ιταλικού Guerin Sportivo.[20]     

ΒιογραφίαΕπεξεργασία

Ο Φέρεντς Πούσκας γεννήθηκε από πτωχή οικογένεια σλαβικής καταγωγής, υπό την ονομασία Φέρεντς Πούρτσελντ (ουγγρικά: Ferenc Purczeld, γερμανικό επίθετο με προέλευση από τη Σουαβία) σύμφωνα με τα έγγραφα.[21][22] Η πραγματική ημερομηνία γέννησης είναι 1η Απριλίου όπως αναφέρεται στο εξαιρετικό βιβλίο του György Szöllősi αυτή είναι η ημέρα των ανόητων στην Ουγγαρία και ο Πούσκας δεν ήθελε να είναι γνωστή αυτή η πληροφορία αλλάζοντας την ημερομηνία σε 2 Απριλίου και καταστρέφοντας όλα τα δεδομένα της ημερομηνίας γέννησής του, εκτός από εκείνα που υπήρχαν στο διαβατήριό του.[23][24] Ο πατέρας ήταν ημιεπαγγελματίας ποδοσφαιριστής έχοντας το ίδιο μικρό όνομα και η μητέρα μοδίστρα. Στην οικογένεια σταδιακά, η μητέρα και τα παιδιά δεν μιλούσαν πλέον Γερμανικά. Το 1938 άλλαξε το επίθετό του.[21] Αυτό έγινε λόγω του αυξανόμενου εθνικισμού του τότε καθεστώτος που υποχρέωσε τους Ούγγρους με "περίεργα" ονόματα να τα αλλάξουν. Έτσι το όνομα της οικογένειας Purczeld άλλαξε σε Puskás. Πέρασε τα πρώτα του χρόνια σε ένα σπίτι στο Κισπέστ, με 32 ενήλικες και 132 παιδιά. Το 1938 ξεκίνησε να παίζει ποδόσφαιρο στις μικρές ομάδες της γενέθλιας πόλης του χρησιμοποιώντας το όνομα "Μίκλος Κόβατς" καθώς η κατώτερη επιτρεπόμενη ηλικία ήταν αυτή των 12 ετών.[25][26]

Η πρώτη περίοδος της καριέρας στην ΟυγγαρίαΕπεξεργασία

Ξεκίνησε την καριέρα του σε πολύ νεαρή ηλικία (16 ετών) στην ουγγρική Κισπέστ, ομάδα μικρής πόλης της εποχής, 9 χιλιόμετρα από την πρωτεύουσα - που αργότερα (1950) μετονομάστηκε σε Χόνβεντ Βουδαπέστης, όπου ο πατέρας του εργαζόταν πλέον ως προπονητής. Στην ομάδα του συνάντησε και τον μετέπειτα συμπαίκτη του και φίλο του Γιόζεφ Μπόζικ. Του έδωσαν γρήγορα το παρατσούκλι Öcsi (από το ντεμπούτο του το Νοέμβριο του 1943 σε αγώνα απέναντι της Nagyváradi AC στην Οραντέα),[27][28][29] κάτι σαν ο αγαπημένος μικρός όλων, αφού ο πιτσιρίκος από πολύ νωρίς επιβεβαίωσε ότι διαθέτει ένα θεόσταλτο ταλέντο και εν ολίγοις ήταν γεννημένος να παίζει ποδόσφαιρο. Έπαιζε ως επιθετικός, πίσω από τον κεντρικό κυνηγό. Στις 8 Δεκεμβρίου 1943 σημείωσε το πρώτο του γκολ στον τρίτο επίσημο αγώνα του απέναντι στην Ντιόσγκιορι ΒΤΚ, για το πρωτάθλημα που έληξε με νίκη της δεύτερης με 3-2. Το 1944 ήταν ήδη στη βασική ενδεκάδα και το 1945-46 σημείωσε 35 γκολ στο πρωτάθλημα, εκ των οποίων πέντε στον αγώνα απέναντι στην Békéscsaba Pursuit MTE (5-1, 4 Απριλίου 1946).[30] Το ταλέντο του αναγνωρίστηκε πολύ γρήγορα και διεθνώς και μετά από φιλικό αγώνα Ουγγαρίας - Ιταλίας στο Τορίνο που έληξε με νίκη της δεύτερης με 3-2 και ένα γκολ του Πούσκας, το 1947 η Γιουβέντους του έκανε δελεαστικότατη πρόταση που την απέρριψε.[31][21]

Την αγωνιστική περίοδο 1946-47 ήταν δεύτερος σκόρερ του πρωταθλήματος με 32 τέρματα και η ομάδα ήταν δευτεραθλήτρια καταλαμβάνοντας την καλύτερη θέση μέχρι τότε, με αξιοσημείωτη τη νίκη επί της Φερεντσβάρος στις 13 Απριλίου 1947 με 3-0, με χατ-τρικ του Πούσκας.[32] Την επόμενη χρονιά ήταν για πρώτη φορά πρώτος σκόρερ με 50 γκολ από τα 82 που σημείωσε συνολικά η Κισπέστ, χωρίς όμως αντίστοιχη επιτυχία από το σύλλογο που κατετάγη στην τέταρτη θέση της βαθμολογίας.[33] Το 1949, όταν την ομάδα του την ανέλαβε διοικητικά ο Ουγγρικός Στρατός μετονομάστηκε σε Χόνβεντ, άλλαξε έδρα μεταφερόμενη στη γειτονική πρωτεύουσα[34] και ο Πούσκας απέκτησε στρατιωτικό βαθμό και συγκεκριμένα το βαθμό του συνταγματάρχη. Από τότε έγινε γνωστός ως "Ο Καλπάζων Συνταγματάρχης".[35][36][37][38] Η ικανότητα του Πούσκας να καθοδηγεί, να δίνει το παράδειγμα και να υπερέχει σε ποιότητα, οξυδέρκεια και αποτελεσματικότητα, τον κατέταξαν εύλογα κυρίαρχο. Επίσης δύο άλλα προσωνύμια που απέκτησε αργότερα, από τη θητεία του στη Ρεάλ Μαδρίτης, ήταν το "Πάντσο" και το "Κανοντσίτο Πουμ".[39][40]

Η (στρατιωτική πλέον) ομάδα της Χόνβεντ Βουδαπέστης συγκέντρωσε από τις άλλες ομάδες μερικούς από τους πιο ταλαντούχους παίκτες της χώρας και έτσι ο Πούσκας έγινε συμπαίκτης με τα μετέπειτα μέλη της θρυλικής Εθνικής Ουγγαρίας της δεκαετίας του '50 (γνωστής διεθνώς και ως "Μαγικοί Μαγυάροι"), όπως οι επιθετικοί Ζόλταν Τσίμπορ και Σάντορ Κότσις.[41][34] Μέχρι τότε η ομάδα δεν είχε κατακτήσει κανένα τίτλο πρωταθλήματος και η αναδιοργάνωση της την κατέστησε κυρίαρχη δύναμη.[37] Με την Χόνβεντ ο Πούσκας κατέκτησε τα δύο πρώτα αναδιοργανωμένα πρωταθλήματα (1949-50, 1950) με το δεύτερο η ομάδα να σημειώνει 67 τέρματα σε μόνο 15 αγώνες (13 νίκες, μία ισοπαλία, μια ήττα) και συνολικά 5 πρωταθλήματα Ουγγαρίας. Η ομάδα θεωρούταν η καλύτερη της Ευρώπης[42][43] αποτελώντας και τη βάση της Εθνικής και ο ίδιος αναδείχθηκε πρώτος σκόρερ τις αγωνιστικές περιόδους 1947-48, 1949-50 (31 γκολ), 1950 (25 γκολ) και 1953 (27 γκολ).[44] Η επίδοση των 50 τερμάτων σε μια αγωνιστική περίοδο το 1948 τον ανέδειξε επίσης πρώτο σκόρερ όχι μόνο στην Ευρώπη αλλά και σε όλο τον κόσμο.[41][45] Στις 19 Φεβρουαρίου 1949 στον αγώνα πρωταθλήματος με την Γκιόρι ΕΤΟ ΦΚ (11-3) σημείωσε 7 τέρματα.[46]

 
Το αριστερό πόδι του ήταν πάντα η μεγαλύτερη απειλή για τους αντίπαλους

Η φήμη του συλλόγου εξαπλώθηκε πέρα ​​από την Ουγγαρία και στις 13 Δεκεμβρίου 1954 έπαιξε με τη Γουλβς, την πρωτάθλήτρια Αγγλίας, σε φιλική συνάντηση. Η Χόνβεντ προηγήθηκε 2-0 στο ημίχρονο, αλλά τελικά έχασε με 3-2. Οι Άγγλοι ήταν ενθουσιασμένοι με το αποτέλεσμα θεωρώντας την ουγγρική ομάδα ως την καλύτερη στην Ευρώπη. Έπαιξε επίσης και έχασε από τον Ερυθρό Αστέρα στο Βελιγράδι. Ήταν τέτοια τα παιχνίδια που έδωσαν την ιδέα για τη δημιουργία μιας πανευρωπαϊκής διασυλλογικής διοργάνωσης, κάτι που υλοποιήθηκε με την έναρξη του Ευρωπαϊκού Κυπέλλου Πρωταθλητριών το 1955 μετά την πρωτοβουλία του Γκαμπριέλ Ανό της L' Équipe.[47][48] Το 1954 ψηφίστηκε ως ο καλύτερος παίκτης του κόσμου κερδίζοντας το νεοδημιουργημένο βραβείο Pallone d'Oro (Χρυσή Μπάλα) που απένειμε η ιταλική La Gazzetta dello Sport, ιδέα που τελικά επικράτησε (έστω και διαφορετικά) από το γαλλικό περιοδικό France Football δύο χρόνια αργότερα.[49] Στις 9 Ιανουαρίου 1955 στο πιο εντυπωσιακό παιχνίδι στην ιστορία του πρωταθλήματος Ουγγαρίας η Χόνβεντ νίκησε τον ισχυρότερο εγχώριο αντίπαλο εκείνης της εποχής ΜΤΚ Βουδαπέστης με 9-7 με 4 τέρματα του Πούσκας και ίσο αριθμό από το Νάντορ Χιντεγκούτι της ΜΤΚ.[50] Κλείνοντας την καριέρα του στην ομάδα ήταν ο πρώτος σκόρερ της με 358 γκολ σε 349 αγώνες πρωταθλήματος.[40]

Τον Αύγουστο του 1945 συμμετείχε στον πρώτο διεθνή αγώνα με την ουγγρική εθνική ομάδα στην πρώτη της συνάντηση μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, στη νίκη επί της Αυστρίας με 5-2, σημειώνοντας και το πρώτο διεθνές του τέρμα.[51] Ο ομοσπονδιακός προπονητής, Γκούσταβ Σέμπες, εντυπωσιάστηκε από τον τρόπο παιχνιδιού του Πούσκας με τις εξαιρετικές τεχνικές, οργανωτικές και εκτελεστικές ικανότητές του με κυρίαρχο στοιχείο το ισχυρότατο αριστερό σουτ (που συχνά χρησιμοποιούσε από αποστάσεις 30-35 μέτρων θεωρούμενος από πολλούς ως ο καλύτερος σουτέρ της ποδοσφαιρικής ιστορίας) [52][53][54] και πρόβλεψε ότι ο μαθητής του θα γίνει ένας από τους καλύτερους ποδοσφαιριστές στον κόσμο, συνέβαλε δε σημαντικά στην περαιτέρω εκπαίδευση και επιτυχία του. Οι δύο άνδρες συχνά συζητούσαν ζητήματα τακτικής με τον παίκτη να αποτελεί τον κύριο εκφραστή των ιδεών του προπονητή.[26]

Το 1956, με τα γεγονότα στην Ουγγαρία και την εισβολή των σοβιετικών στην Βουδαπέστη, μεταδόθηκε μέσω μεγάλου ειδησεογραφικού πρακτορείου ότι ο Πούσκας είχε σκοτωθεί (27 Οκτωβρίου). Την ώρα που τα νέα έκαναν τον γύρο του κόσμου, ο Πούσκας ήταν κανονικά με την υπόλοιπη αποστολή της Ουγγαρίας πριν το ματς με τη Σουηδία, που τελικά ματαιώθηκε.[55][56] Λόγω της έκρυθμης κατάστασης στη χώρα, η Χόνβεντ υποχρεώθηκε να δώσει φιλοξενούμενη τον αγώνα του Ευρωπαϊκού Κυπέλλου Πρωταθλητριών στην Ισπανία (22 Νοεμβρίου), όπου έχασε από την Ατλέτικο Μπιλμπάο με 3-2. Ο Πούσκας υποστήριξε την εξέγερση των συμπατριωτών του και η Ομοσπονδία Ποδοσφαίρου της Ουγγαρίας προσπάθησε να ματαιώσει το παιχνίδι, αλλά ο καλπάζων συνταγματάρχης, ως αρχηγός, είπε ότι η ομάδα δεν αναγνώριζε πλέον την εξουσία της Ομοσπονδίας. Η καταγγελία του για την Ουγγρική Ομοσπονδία Ποδοσφαίρου ήταν ασυνήθιστη για τους αθλητές των καθεστώτων του υπαρκτού σοσιαλισμού και επιπλέον, ο Πούσκας δεν είχε ιστορικό πολιτικής έκφρασης. Στη συνέχεια, οι αβέβαιες εγχώριες συνθήκες οδήγησαν τον Πούσκας στο να παραμείνει στο εξωτερικό μαζί με άλλους συμπαίκτες του αρνούμενοι να επιστρέψουν ως διαμαρτυρία προς το νέο καθεστώς.[57] Αρχικά μείνανε στην Ισπανία δίνοντας φιλικούς αγώνες, πρώτα με μία μικτή ομάδα της Μαδρίτης αποτελούμενη από παίκτες της Ρεάλ και της Ατλέτικο, αγώνας που έληξε με 5-5 με ένα γκολ του Πούσκας και τρία του Ντι Στέφανο και μετά νικώντας τη Μπαρτσελόνα με 4-3.[58] Η ομάδα ταξίδεψε σε περιοδεία στην Ευρώπη και τη Νότια Αμερική χωρίς άδεια από την Ομοσπονδία της χώρας. Μέχρι τη στιγμή της επιστροφής του Ιανουαρίου η πολιτική αναταραχή είχε λήξει, ο Πούσκας και τα άλλα μέλη της ομάδας αποφάσισαν να παραμείνουν στη Βιέννη φοβούμενοι την αντιμετώπιση των νέων αρχών της πατρίδας τους. Η ομάδα διαλύθηκε τελικά με άλλους να παραμένουν στο εξωτερικό, ενώ άλλοι, επέστρεψαν τελικά στην Ουγγαρία.[25]

 
Κορυφαίος σκόρερ του 20ού αιώνα πρώτης κατηγορίας πρωταθλήματος

Το 1957, ο Πούσκας υπέγραψε σύμβαση με ομάδα της Βιέννης, αλλά δεν είχε άδεια να αγωνιστεί, οπότε η σταδιοδρομία του διακόπτεται. Η ΦΙΦΑ απαγόρευσε σε όλους τους παίκτες να αγωνιστούν για 18 μήνες μετά από παρέμβαση της Ουγγρικής Ποδοσφαιρικής Ομοσπονδίας. Τον Απρίλιο του 1957, ο Εθνικός προσέγγισε τον Πούσκας, και τον έφερε στην Ελλάδα μαζί με τον Κότσις για να ενισχύσουν την εξαιρετική εκείνον τον καιρό ομάδα του Πειραιά. Το ΠΟΚ (Παναθηναϊκός, Ολυμπιακός, ΑΕΚ) αντέδρασε έντονα και η διεθνής απαγόρευση επέτρεψε στους δύο Ούγγρους να αγωνιστούν μόνο για ένα ημίχρονο σε φιλική συνάντηση.[59] Το ίδιο καλοκαίρι αγωνίστηκε και στην Κύπρο με τη φανέλα του Πεζοπορικού.[60] Μετά την άφιξη της οικογένειάς του στη Βιέννη μετακόμισε στην Ισπανία. Παίζοντας αρχικά κάποια ανεπίσημα παιχνίδια με την Εσπανιόλ Βαρκελώνης, το 1958 υπέγραψε τελικά στη Ρεάλ Μαδρίτης, αφού δεν είχε καταφέρει προηγουμένως να συμφωνήσει με ομάδα στην Ιταλία παρά το ενδιαφέρον των μεγάλων συλλόγων και κυρίως της Ίντερ (τα δύο χρόνια αγωνιστικής απραξίας ήταν η αιτία της σημαντικής αύξησης του βάρους του).[61][62]

Η δεύτερη περίοδος της καριέρας στην ΙσπανίαΕπεξεργασία

Όταν πήγε ο Πούσκας στη Ρεάλ, ο σύλλογος ήταν ήδη στην κορυφή της Ευρώπης και είχε ήδη μεγάλα αστέρια στη σύνθεσή της. Χάνοντας βάρος έγινε το ίδιο σημαντικός όσο και ο Αλφρέδο Ντι Στέφανο, δημιουργώντας παράλληλα και ένα δίδυμο που οδήγησε την ομάδα στην αναγνώρισή της ως της πιο επιτυχημένης όλων των εποχών.[63][64] Η διαφορά ήταν ότι πλέον δεν ήταν ο ηγέτης αυτής της ομάδας, κάτι που ο ίδιος το ήξερε και προσαρμόστηκε ανάλογα στο νέο του ρόλο (περισσότερο εκτελεστικό) με εξαιρετική επιτυχία. Συνδέονταν σαν δύο ραδιοκύματα που ταξίδευαν στην ίδια συχνότητα, κοιτάζοντας ο ένας τον άλλον και αναγνωρίζωντας ο ένας τον άλλον με χαρακτηριστική ευχέρεια για 6 χρόνια.[65] Είναι ενδεικτικό ότι στο τελευταίο παιχνίδι της πρώτης χρονιάς του Ούγγρου, ο ίδιος και ο Ντι Στεφάνο ήταν ισοδύναμοι ως οι πρώτοι σκόρερ του πρωταθλήματος έχοντας από 21 τέρματα. Ο Πούσκας πέρασε τον τερματοφύλακα αλλά αντί να σκοράρει, γύρισε τη μπάλα στον ελεύθερο εκείνη τη στιγμή Αργεντίνο προκειμένου να τη στείλει ο τελευταίος στα δίχτυα και να αναδειχθεί μόνος του κορυφαίος σκόρερ, ενώ ο ίδιος κατατάχθηκε τελικά δεύτερος. Στο βιβλίο του Gracias, vieja ο Ντι Στέφανο έγραψε ότι «Οι νεότερες γενιές δεν είδαν τον Πούσκας να παίζει, δεν ξέρουν τι έχασαν».[66][67] Είναι ο Ντι Στέφανο που βαπτίζει τον Πούσκας ως Πάντσο.[68] Το στυλ παιχνιδιού της ομάδας προσομοίαζε προς αυτό της Χόνβεντ και της Εθνικής Ουγγαρίας βασιζόμενο στην απελευθέρωση από την τακτική ορθοδοξία του σχηματισμού WM που ήταν κυρίαρχος για δεκαετίες με τη συνεχή κίνηση.[69] Έκανε το επίσημο ντεμπούτο του με τη μαδριλένικη ομάδα στις 14 Σεπτεμβρίου 1958 στη νίκη 1-2 απέναντι στην Λας Πάλμας. Ήδη από την πρώτη του χρονιά σημείωσε τέσσερα χατ-τρικ, εκ των οποίων το πρώτο στον πρώτο αγώνα που σκόραρε απέναντι στη Σπόρτινγκ Χιχόν (21 Σεπτεμβρίου), ενώ τη δεύτερη χρονιά ήταν πρώτος σκόρερ του πρωταθλήματος, τίτλο που κατέκτησε άλλες τρεις φορές (η τελευταία το 1963-64 σε ηλικία 37 ετών),[70] ενώ ήταν και πρωταθλητής με το σύλλογο για πρώτη φορά το 1961 ακολουθούμενος από τέσσερεις ακόμη συνεχόμενους τις επόμενες χρονιές. Το 1959 στέφθηκε πρωταθλητής Ευρώπης με την κατάκτηση του Κυπέλλου Πρωταθλητριών μετά τη νίκη επί της Σταντ ντε Ρενς. Η ευρωπαϊκή κυριαρχία με την αγαστή συνεργασία των δύο κορυφαίων ποδοσφαιριστών οδήγησε και στην κατάκτηση του κόσμου την ίδια χρονιά με την επικράτηση επί της Πενιαρόλ στο διπλό τελικό του πρώτου Παγκόσμιο Κύπελλο Συλλόγων (0-0 στο Μοντεβιδέο και 5-1 στη Μαδρίτη με δύο γκολ του Πούσκας).[71]

 
Η Ρεάλ Μαδρίτης το 1959 με τον Πούσκας καθιστό, δεύτερο από δεξιά

Στη Μαδρίτη παρέμεινε μέχρι το τέλος της καριέρας του το 1966, πετυχαίνοντας 324 τέρματα σε 372 επίσημες και φιλικές εμφανίσεις,[72] σαρώνοντας τους τίτλους τόσο στις εγχώριες όσο και στις διεθνείς διοργανώσεις (5 Πρωταθλήματα Ισπανίας, ένα Κύπελλο, τρία Κύπελλα Πρωταθλητριών και ένα Διηπειρωτικό Κύπελλο).[73] Το ρεκόρ του με 15 τέρματα στη διοργάνωση του Κυπέλλου Ισπανίας 1960-1961 παραμείνει ακόμα.[74] Στον ημιτελικό εκείνης της διοργάνωσης απέναντι στη Ρεάλ Μπέτις που διεξήχθη στη Μαδρίτη στις 18 Ιουνίου 1961 και έληξε με 7-1 σημείωσε 6 γκολ.[75]

Αξιομνημόνευτος παραμένει ο τελικός του 1960 απέναντι στην Άιντραχτ Φρανκφούρτης (7-3), θεωρούμενος ως ο θεαματικότερος στην ιστορία του θεσμού, στη Γλασκόβη μπροστά σε 130.000 θεατές (αριθμός ρεκόρ στην ιστορία των τελικών), όπου ο Πούσκας σκόραρε τέσσερα τέρματα και ο Αλφρέδο Ντι Στέφανο τρία, με τη γερμανική ομάδα να παίρνει το προβάδισμα στο σκορ και στη συνέχεια να δέχεται το σύνολο των επιθετικών πυρών της μαδριλένικης αρμάδας.[76][77][78] Το ρεκόρ του αυτό παραμένει ακατάρριπτο. Στα ημιτελικά της διοργάνωσης του 1959-60 ήρθε η σύγκρουση με τη Μπαρτσελόνα που συνοδεύτηκε με δύο νίκες με 3-1, με ένα γκολ του Πούσκας στη Μαδρίτη και δύο στη Βαρκελώνη.[79] Την ίδια χρονιά ήταν και πρώτος σκόρερ της διοργάνωσης με 12 τέρματα, τίτλο που επανέλαβε τη χρονιά 1963-64, ο πρώτος που κατάφερε κάτι τέτοιο, ο μεγαλύτερος σε ηλικία πρώτος σκόρερ (ρεκόρ που παραμένει), ενώ είναι και ο μεγαλύτερος σε ηλικία παίκτης που σκόραρε σε ευρωπαϊκή διοργάνωση με τα τέσσερα γκολ που πέτυχε απέναντι στη Φέγενορντ το 1965 σε ηλικία 38 ετών και 175 ημερών.[80] Κλείνοντας την καριέρα του ήταν δεύτερος συνολικά σκόρερ του Κυπέλλου Πρωταθλητριών με 36 τέρματα (35 με τη Ρεάλ), πίσω μόνο από το Ντι Στέφανο.[81] Επίσης, σε ένα από τους καλύτερους τελικούς της διοργάνωσης, το 1962 στο Άμστερνταμ απέναντι στη Μπενφίκα, ο Πάντσο σημείωσε τα τρία γκολ της Ρεάλ (δίνοντας το προβάδισμα με δύο τέρματα) στην ήττα της με 5-3[82] φτάνοντας τα επτά (ίδιος αριθμός για τον Ντι Στέφανο) σε τελικούς της κορυφαίας ευρωπαϊκής διασυλλογικής διοργάνωσης, ένα ακόμα ρεκόρ που δεν έχει καταρριφθεί.[83] Το 1962 σημείωσε και τα δύο γκολ της Ρεάλ στον νικητήριο τελικό του Κυπέλλου επί της Σεβίλλης (2-1). Είχε σκοράρει και στους δύο προηγούμενους τελικούς από ένα γκολ αλλά και τις δύο φορές ο τίτλος πήγε στην Ατλέτικο Μαδρίτης.[84] Ο τελευταίος αγώνας του για τη μαδριλένικη λέσχη ήταν στις 8 Μαΐου 1966 σε συνάντηση για το πρωτάθλημα εναντίον της Ρεάλ Μπέτις εκτός έδρας και συνοδεύτηκε με ήττα με 2-1 με το τέρμα της Ρεάλ από τον Πούσκας.[85]

Διεθνής καριέραΕπεξεργασία

Με την Εθνική Ουγγαρίας είχε 85 συμμετοχές και 84 τέρματα (κατάλογος ποδοσφαιριστών ανδρών με 50 ή περισσότερα διεθνή γκολ), ενώ αγωνίστηκε και 4 φορές με την Εθνική Ισπανίας χωρίς να καταφέρει να σκοράρει.[51][86] Η παρουσία του στην ομάδα της χώρας του ήταν καταλυτική: ο συμπαίκτης του, Τζένο Μπουζάντσκι, είχε πει πως «αν ένας καλός παίκτης έχει τη μπάλα, έχει συνήθως τρεις διαφορετικές επιλογές. Ο Πούσκας ήταν ο μόνος που έβλεπε τουλάχιστον πέντε».[24]

 
Με τη φανέλα της Εθνικής το 1954

Η πρώτη διεθνή επιτυχία ήρθε άμεσα μεταπολεμικά (1947) με την κατάκτηση του Βαλκανικού Κυπέλλου με τον ίδιο να σημειώνει τρία τέρματα σε δύο αγώνες που συμμετείχε.[87][51] Η καριέρα του στη συνέχεια με την Εθνική Ουγγαρίας (γνωστής ως Aranycsapat - χρυσή ομάδα - ή "Μαγικοί Μαγυάροι" , για πολλούς η καλύτερη εθνική ομάδα ποδοσφαίρου όλων των εποχών σε σειρά ετών[88][89][90][91][92]) ήταν λαμπρή συμπεριλαμβανομένων του χρυσού μεταλλίου της Ολυμπιάδας του 1952, δύο νικών σε βάρος της Αγγλίας (3-6 και 7-1), με τον πρώτο (25 Νοεμβρίου 1953) να αποτελεί την πρώτη εντός έδρας ήττα της Αγγλίας στην ιστορία της από μη Βρετανική ομάδα, ονομαζόμενος στην εποχή του "ο αγώνας του αιώνα" [93][22] και τον δεύτερο (23 Μαΐου 1954) τη μεγαλύτερη σε έκταση ήττα της[94] και ένα ακατάρριπτο μέχρι σήμερα ρεκόρ με 32 συνεχόμενες συναντήσεις αήττητη (28 νίκες, 4 ισοπαλίες) σε χρονικό διάστημα τεσσάρων ετών και ενός μηνός.[61][95] Στον ηχηρό θρίαμβο επί της Αγγλίας στο Γουέμπλεϊ, ο Πούσκας πέτυχε το τρίτο ουγγρικό γκολ με μια προσπάθεια που θα περιέγραφε αργότερα ως "ένα από τα καλύτερα της καριέρας μου". Πριν νικήσει τον Άγγλο τερματοφύλακα, είχε την πολυτέλεια να ντροπιάσει τον Άγγλο αρχηγό Μπίλι Ράιτ με μια υπέροχη ντρίπλα, τραβώντας τη μπάλα προς τα πίσω με τη σόλα του. Το αποτέλεσμα σε εκείνο τον αγώνα θα μπορούσε να ήταν πολύ ευρύτερο καθώς οι Ούγγροι είχαν 35 τελικές προσπάθειες και οι Άγγλοι μόνο έξι.[96] Και στις δύο αυτές συναντήσεις σημείωσε από δύο τέρματα.[97][98] Λίγοι από τις άλλες χώρες περίμεναν την ουγγρική ομάδα να πρωταγωνιστήσει, παρά την ιστορία της εθνικής της χώρας πριν το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι άλλες ομάδες εξεπλάγησαν από την ικανότητα των Μαγυάρων και η Ουγγαρία συγκλόνισε τον κόσμο με τις εμφανίσεις και με την εύκολη επικράτησή της ως κορυφαίας ομάδας της εποχής.[99][100][101] Όπως εξηγεί ο συγγραφέας ποδοσφαίρου Jonathan Wilson στο βιβλίο του The Names Heard Long Ago η χρυσή εποχή του ουγγρικού ποδοσφαίρου διαμόρφωσε το σύγχρονο παιχνίδι - με τα λόγια του κεντρικού μέσου της εθνικής Αγγλίας Σιντ Όουεν χαρακτηριστικά «το να παίζεις εναντίον τους ήταν σαν να παίζεις με ανθρώπους από το διάστημα».[102] Η πολιτική μεταβολή του 1949 στόχευε στη δημιουργία μιας πανίσχυρης ομάδας, κάτι που τελικά επετεύχθη με τους διεθνείς παίκτες να έχουν μισθό πέντε φορές την αμοιβή του μέσου Ούγγρου εργαζομένου.[103] Πολλοί πιστεύουν ότι οι Ολλανδοί των Ρίνους Μίχελς-Γιόχαν Κρόιφ δημιούργησαν το ολοκληρωτικό ποδόσφαιρο. Στην πραγματικότητα, ο Φέρεντς Πούσκας βοήθησε την ουγγρική εθνική ομάδα να το αναπτύξει, απλά η ουγγρική έκδοση του ποδοσφαίρου της νέας εποχής βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στα περάσματα και την ομαδική δουλειά στον αγωνιστικό χώρο και θεωρείται ημιτελής, αλλά θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ο πρόδρομος του ολοκληρωτικού ποδοσφαίρου:[19][104][105] το 2-3-5 που ήταν το σύστημα που κυριάρχησε τις προηγούμενες δεκαετίες, με τον κεντρικό επιθετικό να παίζει σε πιο οπισθοχωρημένες θέσεις και τους ποδοσφαιριστές να προτιμούν χαμηλό παιχνίδι, με κοντινές μεταβιβάσεις, άρχισε να αποκτά ορισμένες διαφοροποιήσεις, τόσο στη διάταξη, όσο και στις κινήσεις των ποδοσφαιριστών, τεχνικά θεωρούμενη ως άτυπη εφαρμογή του συστήματος 4-2-4, που επικράτησε στα τέλη της δεκαετίας του 1950 πρωτίστως από τη Βραζιλία στο επόμενο Παγκόσμιο Κύπελλο.[95][106][107]

Στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Ελσίνκι το 1952, οι "Μαγικοί Μαγυάροι" κέρδισαν εύκολα το χρυσό μετάλλιο με 5 νίκες σε ισάριθμους αγώνες, συντελεστή τερμάτων 20-2, νικώντας στον ημιτελικό την κάτοχο του τίτλου Σουηδία με 6-0 και στον τελικό την Γιουγκοσλαβία με 2-0. Ο Πούσκας σημείωσε τέσσερα τέρματα, δύο στον προημιτελικό απέναντι στην Τουρκία (7-1), ένα στον ημιτελικό και το τέταρτο στον τελευταίο αγώνα.[108][109] Το 1953 κατέκτησε το 5ο Διεθνές Κύπελλο (γνωστό και ως Κύπελλο Κεντρικής Ευρώπης), όπου συμμετείχαν 6 εθνικές ομάδες και θεωρείται ως ο πρόδρομος του Κυπέλλου Εθνών Ευρώπης (αργότερα Ευρωπαϊκό Πρωτάθλημα Ποδοσφαίρου). Στον τελικό του νεόκτιστου Ολυμπιακού Σταδίου της Ρώμης (17 Μαΐου) η Ουγγαρία νίκησε την Ιταλία με 3-2 με τον Πούσκας να σημειώνει δύο γκολ. Ήταν καλύτερος παίκτης και πρώτος σκόρερ της διοργάνωσης με 10 τέρματα σε 8 αγώνες.[110][111]

 
Η "Χρυσή ομάδα" μετά τον τελικό των Ολυμπιακών Αγώνων του 1952

Στο εντυπωσιακό σερί των "Μαγικών Μαγυάρων" περιλαμβάνονται και οι δύο πρώτοι αγώνες του Παγκόσμιου Κυπέλλου του 1954 στην Ελβετία, όπου ο φυσικός της ηγέτης σημείωσε τρία τέρματα, δύο κατά της Νότιας Κορέας στη μεγαλύτερη νίκη στην ιστορία της διοργάνωσης με 9-0 και ένα απέναντι στη Δυτική Γερμανία.[51][112] Η ήττα ήρθε στο σημαντικότερο όμως αγώνα, στον τελικό (4 Ιουλίου 1954), όπου η Δυτική Γερμανία νίκησε με 3-2 προς έκπληξη όλων, παρά το γεγονός ότι έχανε στο ημίχρονο με 0-2 (ήδη από το 12ο λεπτό) με το πρώτο γκολ στο 6ο λεπτό να είναι του αρχηγού Πούσκας. Η καταρρακτώδης βροχή που ξέσπασε στο δεύτερο ημίχρονο ευνόησε τους σκληροτράχηλους Γερμανούς απέναντι στους τεχνίτες (και εφησυχασμένους) Μαγυάρους, που πέτυχαν τρία τέρματα ανατρέποντας το αποτέλεσμα. Η υπεροχή των Ούγγρων ήταν σαφής με 26 τελικές προσπάθειες έναντι 16 των Γερμανών.[113] Ένα λεπτό πριν από το τέλος του παιχνιδιού, ο Πούσκας πέτυχε τέρμα ισοφαρίζοντας τον τελικό, αλλά ακυρώθηκε από τον Βρετανό διαιτητή Γουίλιαμ Λινγκ ως οφ-σαΐτ, με την υπόδειξη του Ουαλού επόπτη. Όλοι ήταν έκπληκτοι καθώς το γκολ φαίνονταν νόμιμο, αλλά το αποτέλεσμα δεν άλλαξε και έμεινε γνωστό ως το "θαύμα της Βέρνης".[114][115][116][117][118] Στο τελευταίο λεπτό των καθυστερήσεων, ο Κότσις θα ανατραπεί αντικανονικά μέσα στην περιοχή αλλά πέναλτι δεν θα δοθεί. Ο αγώνας θα τελειώσει με τους Δυτικογερμανούς να κάνουν το «θαύμα» και τους Ούγγρους να ξεσπούν σε κλάματα. Αργότερα ο Πούσκας παραδέχτηκε: " Ήταν δικό μας λάθος. Πιστεύαμε ότι είχαμε κερδίσει το παιχνίδι, οπότε δεχτήκαμε δύο γκολ και τους αφήσαμε να επιστρέψουν στο παιχνίδι".[119] Οι φήμες ότι η απόδοση των Γερμανών δεν ήταν φυσική αλλά ότι οι παίκτες ήταν ντοπαρισμένοι έκαναν άμεσα την εμφάνισή τους. Μερικοί από τους νέους παγκόσμιους πρωταθλητές νοσηλεύονται με ίκτερο. Γίνεται λόγος για ντόπινγκ, μετά την ανακάλυψη φιαλιδίων στις τουαλέτες της γερμανικής ομάδας. Παρά τις επίσημες δηλώσεις των Γερμανών ηγετών (οι οποίοι θα υποστηρίξουν ότι υπήρχαν μόνο γλυκόζη και βιταμίνη C στις φιάλες), υπήρχε η υποψία ότι κάποια άλλη ουσία ήταν το περιεχόμενο.[120] Ακόμη και μισό αιώνα αργότερα γίνονταν έρευνες για τα όσα συνέβησαν σε εκείνο το Παγκόσμιο Κύπελλο από τον γερμανικό τύπο και όχι μόνο. Η γερμανική Ολυμπιακή Επιτροπή το 2010 αποκάλυψε ότι οι παίκτες είχαν ντοπαριστεί με περβιτίνη, μια μεθαμφεταμίνη επίσης γνωστή ως "φάρμακο του στρατιώτη".[121][122][123] Η για πρώτη φορά μετάδοση των αγώνων από την τηλεόραση έδωσε την ευκαιρία στους φιλάθλους να έχουν και αυτοί άμεση εικόνα και γνώμη, πέραν της αθλητικής απόλαυσης που εισέπραξαν.

Εκείνος ο τελικός έμεινε στην ιστορία ως η μεγαλύτερη αδικία σε τελική φάση της κορυφαίας ποδοσφαιρικής διοργάνωσης, ο Γιουγκοσλάβος συγγραφέας Βλαντιμίρ Ντιμιτρίεβιτς θα του αφιερώσει και ένα ολόκληρο κεφάλαιο στο βιβλίο του La Vie est un ballon rond (Η ζωή είναι μια στρογγυλή σφαίρα) ως το απαύγασμα της αδικίας, τη μεγαλύτερη αγωνιστική τραγωδία όλων των εποχών στο ποδόσφαιρο.[124][125][41][126][127] Όταν η αναφορές αφορούν στην τελική φάση του Παγκοσμίου Κυπέλλου στην Ελβετία, μια ομάδα και ο πρωταγωνιστής τους ξεχωρίζουν, η Ουγγαρία και ο Φέρεντς Πούσκας παρά το γεγονός ότι έχασαν εκείνο τον αγώνα.[19] Μέχρι και τον 21ο αιώνα, οι παλαιότερης γενιάς Ούγγροι οπαδοί ποδοσφαίρου ισχυρίζονται ότι στερήθηκαν τη νόμιμη νίκη τους επειδή οι Δυτικές χώρες ήθελαν ένα «δυτικό» νικητή και δεν ήταν διατεθειμένοι να αντιμετωπίσουν ένα παγκόσμιο πρωταθλητή του τότε «ανατολικού μπλοκ», με όλες τις δυνατότητες προπαγάνδας που θα παρείχε στο σοβιετικό μπλοκ την περίοδο του «Ψυχρού Πολέμου».[128] Ο Άλεξ Φέργκιουσον δήλωσε σχετικά με τον Πούσκας και τον τελικό: "Ήταν εξαιρετικός παίκτης στην εποχή του χωρίς αμφιβολία. Το πώς η Ουγγαρία δεν κέρδισε το Παγκόσμιο Κύπελλο του 1954 με ξεπερνά".[129] Σε προηγούμενο αγώνα της διοργάνωσης οι Ούγγροι είχαν συντρίψει τους Γερμανούς με 8-3, αλλά ο Πούσκας υπέστη κάταγμα αστραγάλου (από μαρκάρισμα κατά ορισμένους εσκεμμένο) και απείχε του προημιτελικού και του ημιτελικού,[130][131][132] [128][19] στα ιστορικά παιχνίδια με τις δύο φιναλίστ του προηγούμενου Παγκοσμίου Κυπέλλου, Βραζιλία και Ουρουγουάη, που αμφότερα έληξαν με νίκη των Μαγυάρων με 4-2. Για τον τελικό δεν ήταν ιατρικά έτοιμος αλλά η συμμετοχή του δεν υπό αμφισβήτηση. Ψηφίστηκε καλύτερος παίκτης της διοργάνωσης. [112] Σε 5 αγώνες της διοργάνωσης η ομάδα σημείωσε 27 τέρματα, ρεκόρ που παραμένει ακατάρριπτο.[133][134] Η απογοήτευση είναι των Ούγγρων φιλάθλων ήταν μεγάλη στη Βουδαπέστη. Οι άνθρωποι επιτίθενται στα διαμερίσματα των παικτών και στην έδρα του εθνικού ραδιοφωνικού σταθμού. Οι παίκτες φοβόντουσα για ημέρες ακόμη και να κυκλοφορήσουν.[135]

 
Με τον αρχηγό των Γερμανών στην έναρξη του τελικού του Παγκοσμίου Κυπέλλου

Τελευταίος διεθνής αγώνας ήταν στις 14 Οκτωβρίου 1956 σε φιλική αναμέτρηση με την Αυστρία στη Βιέννη, όπου και πέτυχε και το τελευταίο του γκολ με την εθνική Ουγγαρίας (αποτέλεσμα 0-2).[51] Οι επιδόσεις του Πούσκας με την εθνική του ομάδα σε συμμετοχές και τέρματα αποτελούσαν ρεκόρ κόσμου, με την επίδοση των 84 γκολ να καταρρίπτεται 47 χρόνια αργότερα,[136] ενώ ως ευρωπαϊκή μετά από 62 χρόνια.[137] Έγινε κάτοχος του ρεκόρ τερμάτων με το 60ο που ήταν το πρώτο του που σημειώθηκε στον ιστορικό αγώνα με την Αγγλία στο Λονδίνο και του ρεκόρ συμμετοχών στις 15 Ιουλίου 1956 σε αγώνα απέναντι στην Πολωνία όταν έκανε την 81η του εμφάνιση.[138][139] Έλαβε ισπανική ιθαγένεια το 1961 και συμμετείχε στο Παγκόσμιο Κύπελλο του 1962 στη Χιλή ως μέλος της Ισπανικής εθνικής ομάδας. Ωστόσο, η απόδοσή του ήταν απογοητευτική και δεν κατάφερε να βρει το στόχο σε κανέναν από τους τρεις αγώνες. Το 1962 έπαιξε τον τέταρτο και τελευταίο αγώνα της διεθνούς δραστηριότητάς του με τη νέα εθνική του απέναντι στην Αγγλία στις 6 Ιουνίου.[51]

Στις 23 Οκτωβρίου 1963 συμμετείχε ως μέλος της Μικτής Κόσμου (ο επίσημος τίτλος ήταν Rest of the World) στον αγώνα εναντίον της Εθνικής Αγγλίας για τον εορτασμό των 100 χρόνων της αγγλικής ποδοσφαιρικής ιστορίας μαζί με τους Αλφρέδο Ντι Στέφανο, Φρανσίσκο Χέντο, Λεβ Γιασίν, Εουσέμπιο, Ρεϊμόν Κοπά, Ντζάλμα Σάντος, Γιόζεφ Μάζοπουστ κα.[140] Επίσης συμμετείχε στη Μικτή Ευρώπης στον αγώνα προς τιμή του Στάνλεϊ Μάθιους στις 28 Απριλίου 1965, όπου σημείωσε δύο τέρματα.[141]

Τους πρώτους μήνες του 1967 συμμετείχε σε μερικούς φιλικούς αγώνες με τη Ρεάλ, ενώ αξιομνημονευτη είναι η συμμετοχή του σε αγώνα που διοργανώθηκε από την ομάδα του Νότιου Λίβερπουλ στις 8 Μαΐου ανάμεσα σε επίλεκτες ομάδες, τα έσοδα του οποίου θα πήγαιναν σε τοπικές φιλανθρωπικές οργανώσεις για να βοηθήσουν τα στερημένα παιδιά, τους συνταξιούχους και τα άτομα με ειδικές ανάγκες. Ο Πούσκας αγωνίστηκε αποθεώμενος από τους 10.000 φιλάθλους σημειώνοντας χατ-τρικ στο τελικό 5-3.[142] Το 1969 η Ρεάλ Μαδρίτης διοργάνωσε αποχαιρετιστήριο αγώνα προς τιμή του αντιμετωπίζοντας στο γήπεδό της τη Ραπίντ Βιέννης μπροστά σε 80.000 φιλάθλους.[52]

Μετά το τέλος της ενεργού δράσηςΕπεξεργασία

Μετά την αποχώρησή του από τα γήπεδα ακολούθησε προπονητική καριέρα σε διάφορες χώρες σε τέσσερις ηπείρους. Ως προπονητής είναι γνωστός στο ελληνικό κοινό, καθώς ανέλαβε το 1970 τον Παναθηναϊκό (έως το 1974), καταφέρνοντας να τον οδηγήσει στον τελικό του Κυπέλλου Πρωταθλητριών το 1971.[143]

Ο Παναθηναϊκός είχε μείνει χωρίς προπονητή μετά την αποχώρηση του Λάκη Πετρόπουλου για την Εθνική και ο τότε πρόεδρος έψαχνε εναγωνίως για αντικαταστάτη και βρήκε στον Πάντσο ως το καταλληλότερο πρόσωπο για επιτυχημένη ευρωπαϊκή πορεία, παρά τη μικρή του εμπειρία. Πράγματι στις 2 Ιουνίου 1970 ο Ούγγρος αναλαμβάνει την ομάδα και με τις συναντήσεις απέναντι στην Έβερτον και τον Ερυθρό Αστέρα Βελιγραδίου (σε μια από τις μεγαλύτερες ανατροπές στην μέχρι τότε ιστορία του θεσμού, ήττα με 4-1 στη Γιουγκοσλαβία, νίκη 3-0 στην Αθήνα) οι πράσινοι κατάφεραν κάτι που δεν είχε συμβεί μέχρι τότε και ούτε έχει ξανασυμβεί έκτοτε: να φτάσουν στον τελικό της κορυφαίας ευρωπαϊκής διασυλλογικής διοργάνωσης, διάκριση που παρέμεινε ιστορική για το σύλλογο και το ελληνικό ποδόσφαιρο. Με τους «πράσινους» κέρδισε και δύο πρωταθλήματα, αγαπήθηκε όσο ελάχιστοι από τους οπαδούς των πρασίνων, ενώ στην ιστορία έμεινε η φράση που χρησιμοποιούσε «έντεκα αυτοί, έντεκα και εμείς».[144][145] Έφερε σημαντικές αλλαγές στην ομάδα τόσο από πλευράς τακτικής με την καθιέρωση νέων παικτών - ορισμένοι από τους οποίους πρωταγωνίστησαν στο ελληνικό ποδόσφαιρο μέχρι και την επόμενη δεκαετία όπως οι Καψής, Ελευθεράκης - όσο και από πλευράς νοοτροπίας, δίνοντας αίγλη στο σύλλογο: όπου και αν πήγαινε η ομάδα οι δημοσιογράφοι επικεντρώνονταν στον Πάντσο.[146]

 
Το 1971 όταν οδήγησε τον Παναθηναϊκό στον τελικό του Κυπέλλου Πρωταθλητριών απέναντι στον Άγιαξ

Επίσης, τη χρονιά 1978-79 ήταν προπονητής της ΑΕΚ.[147] Ο «δικέφαλος» κατέκτησε το πρωτάθλημα και ο Πούσκας μοιράστηκε τον τίτλο μαζί με τον Ανδρέα Σταματιάδη, που τον διαδέχθηκε.[35] Στην Ελλάδα αγαπήθηκε ιδιαίτερα : εξωστρεφής χαρακτήρας, πρόσχαρος και φιλικός, γλεντζές, ταίριαζε στην νοοτροπία του κόσμου. Διατηρούσε το ηθικό του και μετά τις αποτυχίες και ο επικοινωνιακός Πάντσο το μετέφερε με ευκολία στους παίκτες του.

Το 1989 ανέλαβε την ελληνική-ομογενειακή ομάδα της Νότιας Μελβούρνης (Σάουθ Μέλμπουρν ΦΚ) στην Αυστραλία οδηγώντας την στην κατάκτηση ενός πρωταθλήματος και δύο Κυπέλλων. Το αυστραλιανό ποδόσφαιρο ήταν ακόμα ημι-επαγγελματικό το 1989 και η εθνική του ομάδα, εκτός από μια μοναδική εμφάνιση στο Παγκόσμιο Κύπελλο του 1974, σε μεγάλο βαθμό ήταν ανώνυμη στο παγκόσμιο ποδόσφαιρο. Μια μικρή εγχώρια σκηνή όπου κυριαρχούσαν από κοινότητες που έφτασαν στην Αυστραλία στο κύμα μετανάστευσης από τον Δευτέρο Παγκόσμιο Πόλεμο που, με το ποδόσφαιρο να χρησιμεύει ως συνδετικός κρίκος ένωσε αυτούς με τους νέους Αυστραλούς, δημιούργησαν συλλόγους που έκτοτε ήρθαν και σχημάτισαν τη ραχοκοκαλιά του NSL. Ο Πούσκας έδειξε αναμφισβήτητο πάθος και ισχυρή εστίαση στην ανάπτυξη του αθλήματος, το NSL όμως επισκιαζόταν από άλλα αθλήματα στην Αυστραλία. Παλεύοντας για τη δημοφιλή αναγνώριση, οι θεατές ήταν σχετικά λίγοι και οι σύλλογοι διοικούνταν σε μεγάλο βαθμό από εθελοντές και όχι επαγγελματίες. Ο ομογενής παίκτης Ποστέκογλου θυμάται ότι "Δεν ήταν μόνο αυτό που έφερε ως προπονητής, ήταν ολόκληρη η φιλοσοφία του στη ζωή και κατ' επέκταση στο ποδόσφαιρο". Παρά το γεγονός ότι ο Πάντσο δεν έπαιξε ποτέ στη Αυστραλία (οι Θερινοί Ολυμπιακοί Αγώνες 1956 της Μελβούρνης διοργανώθηκαν όταν ήδη είχαν ξεσπάσει τα γεγονότα στην Ουγγαρία), ένα άγαλμά του διακοσμεί το Ολυμπιακό χωριό στη Μελβούρνη από το 2017 προς τιμή της συνεισφοράς του στην ανάπτυξη του δημοφιλέστερου αθλήματος στην μικρότερη των ηπείρων.[148] Αγάλματά του υπάρχουν ακόμη στη Βουδαπέστη και στην πόλη Szentes στην πατρίδα του.[149][150]

Το 1981 επέστρεψε στην πατρίδα του μετά από 25 χρόνια λαμβάνοντας θερμή υποδοχή και αποκαταστάθηκε εν μέρει μιας και μέχρι τότε οι αναφορές στο πρόσωπό του δεν επιτρεπόταν λόγω της φυγής του από τη χώρα. Δόθηκε και ένας τιμητικός αγώνας στον οποίο συμμετείχε και ο ίδιος.[26] Εγκαταστάθηκε μόνιμα στην πατρίδα του το 1991 και του αποδόθηκαν όλοι οι τίτλοι και οι τιμές του παρελθόντος. Ανέλαβε προπονητής της Εθνικής ομάδας της χώρας του για μικρό χρονικό διάστημα (1993). Το 1995 βραβεύτηκε από την IFFHS ως ο κορυφαίος σκόρερ των πρωταθλημάτων πρώτης κατηγορίας με 511 τέρματα με τις μετέπειτα στατιστικές να του αποδίδουν 514 τέρματα σε 529 αγώνες.[11][151][152] Το 1998, έγινε ένας από τους πρώτους πρεσβευτές της FIFA- παιδικά χωριά SOS. Το 1997 η Διεθνής Ολυμπιακή Επιτροπή (ΔΟΕ) τον βράβευσε με το Ολυμπιακό Τάγμα, ενώ το 1999, η γαλλική αθλητική εφημερίδα L'Équipe τον ονόμασε Ευρωπαίο ποδοσφαιριστή του αιώνα.[109]

Το 2005 ιδρύθηκε ποδοσφαιρικός σύλλογος με το όνομά της προς τιμή του (Πούσκας Ακαντέμια-Puskás Ferenc Labdarugó Akadémia ή απλά Puskás Akadémia) με έδρα το Felcsút της Ουγγαρίας. Στόχος των δημιουργών είναι να ιδρύσουν μια ακαδημία και να δημιουργήσουν ένα κατάλληλο μνημείο-μουσείο για τον εθνικό ποδοσφαιριστή. Η συλλογή βασίζεται στην μεγάλη κληρονομιά του που ήρθε από την Ισπανία το 2011, αλλά η ακαδημία συλλέγει όλα τα αντικείμενα, φωτογραφίες, τρόπαια και έγγραφα που διακηρύσσουν τη δόξα του παρελθόντος του ουγγρικού ποδοσφαίρου. Μίλησαν επίσης για ένα νέο ακαδημαϊκό σύστημα για την επανεκκίνηση του ουγγρικού ποδοσφαίρου. Ο Πούσκας είχε την ιδέα μιας Ακαδημίας με σκοπό την αναβάθμιση του αθλήματος στη χώρα που βρίσκεται σε κατακόρυφη πτώση τις τελευταίες δεκαετίες.[153] Μετά το θάνατό του, η χήρα του συμφώνησε να ονομαστεί η νεοσύστατη ακαδημία με το όνομα του συζύγου της.

Για τη σχέση του με το ποδόσφαιρο ο Πούσκας είχε δηλώσει: "Αγαπούσα το ποδόσφαιρο!", "Αγαπώ το ποδόσφαιρο! Αγάπησα την οικογένειά μου και ήμουν πάντα στο γήπεδο ποδοσφαίρου, δεν με ενδιέφερε τίποτα άλλο. Η μπάλα ήταν πάντα το κατοικίδιο ζώο μου. Θα μπορούσα να αισθάνομαι βέβαιος όταν είχα την μπάλα ή όταν την κλωτσούσα." Φέρεντς Πούσκας μετά την αποχώρησή του.[154]

 
Το άγαλμα του Πούσκας στο Szentes

Το 2000 οι γιατροί διέγνωσαν πως ο Πούσκας έπασχε από τη νόσο Αλτσχάιμερ. Το 2002 το κεντρικό στάδιο της Βουδαπέστης πήρε το όνομά του προς τιμή του.[155] Παρά και την γεμάτη επιτυχίες καριέρα του τελείωσε τη ζωή του σε οικονομική ανάγκη. Αποτυχημένες επενδύσεις και η απλόχερη αντιμέτωπη ανθρώπων του περιβάλλοντός του τον έφεραν σε αυτή τη θέση.[67] Το 2005 η οικογένειά του δημοπράτησε βραβεία του όπως το ασημένιου μετάλλιο του Παγκοσμίου Κυπέλλου του 1954 ή του "χρυσού παπουτσιού" του κορυφαίου σκόρερ για να χρηματοδοτήσει τη θεραπεία της ασθένειάς του Αλτσχάιμερ. Διακομίστηκε σε νοσοκομείο της Βουδαπέστης τον Σεπτέμβριο του 2006. Απεβίωσε στις 17 Νοεμβρίου του 2006 από πνευμονία.[156] Το φέρετρό του μεταφέρθηκε από το Στάδιο "Φέρεντς Πούσκας" στην Πλατεία Ηρώων για στρατιωτικό χαιρετισμό. Ενταφιάστηκε στον καθεδρικό ναό του Αγίου Στεφάνου, τιμή που δίνεται σε πολιτικούς ηγέτες και αγίους.

Σύμφωνα με την RSSSF (Rec. Sport.Soccer Statistics Foundation) κατά τη διάρκεια της καριέρας του σημείωσε τουλάχιστον 746 γκολ σε 754 επίσημους αγώνες κατατασσόμενος 4ος σκόρερ όλων των εποχών.[157][158] Ανήκει στο πολύ μικρό (πιθανά με 6 μέλη) κλαμπ των παικτών που έχουν πετύχει περισσότερα από 1.000 γκολ στην επαγγελματική καριέρα τους σε επίσημους και φιλικούς αγώνες (1.176 τέρματα [159] σε πιθανά 1.123 αγώνες). Επίσης, με 8 τίτλους πρώτου σκόρερ πρωταθλήματος υστερεί μόνο των Γιόζεφ Μπίτσαν (12) και Γκούναρ Νόρνταλ (9).

Όπως είπε και ο Πελέ "Αν ζούσε σήμερα, στην εποχή της τηλεόρασης και του διαδικτύου, ο Πούσκας θα ήταν ο μεγαλύτερος ποδοσφαιριστής, όχι μόνο στη Γη αλλά ακόμα και στο φεγγάρι". Η δημοφιλία του αυξήθηκε μετά το θάνατό του καθώς πολλά στοιχεία της καριέρας του ήρθαν στο φως της ευρύτερης δημοσιότητας στα τέλη του 20ού αιώνα. Αλλά δεν είναι, ίσως, τόσο ευρέως γνωστός όσο θα έπρεπε- συχνά υποτιμάται στις λίστες με τους κορυφαίους όλων των εποχών.[38] Εκείνη δε η εθνική Ουγγαρίας αναλυόμενη περαιτέρω με 42 νίκες, 7 ισοπαλίες και μία μόνο ήττα σε έξι χρόνια θεωρείται από πολλούς ως η καλύτερη όλων των εποχών.[91][88] Το 2016 σε διαδικτυακή ψηφοφορία του goal.com., πάνω από 1 εκατομμύριο άτομα επέλεξαν τον Πούσκας ως τον καλύτερο ποδοσφαιριστή στην ιστορία των Παγκοσμίων Κυπέλλων, ενδεικτικό της δημοφιλίας του και της αξίας του ως ένα από τα μεγαλύτερα ποδοσφαιρικά είδωλα, ακόμα και δέκα χρόνια μετά το θάνατό του.[160][129][91]

Το 2009, η ΦΙΦΑ καθιέρωσε το "Βραβείο Πούσκας" προς τιμή του που απομένεται ετησίως στον ποδοσφαιστή ή ποδοσφαιρίστρια που θα σημειώσει το πιο θεαματικό τέρμα κατά την διάρκεια της χρονιάς.[161][162] Το 2011 ήταν ένα από τα 15 πρώτα μέλη που εισήχθησαν στην Αίθουσα Φήμης του Ποδοσφαίρου στην Πατσούκα του Μεξικού.[163]

Ο αστεροειδής (82656) Puskás, που ανακαλύφθηκε το 2001 από το Παρατηρητήριο Καλάρ Άλτο στην Αλμερία, φέρει αυτό το όνομα στη μνήμη του.[164]

ΣτατιστικήΕπεξεργασία

Συνολική στατιστικήΕπεξεργασία

Ομάδα Περίοδος Επίσημοι αγώνες Φιλικοί αγώνες Σύνολο
αγώνες γκολ αγώνες γκολ αγώνες γκολ
Κισπέστ 1943 3 4 - - 3 4
Χόνβεντ Βουδαπέστης 1943—1956 371 382 92+ 118+ 463+ 500
Ρεάλ Μαδρίτης 1958—1966 262 242 110 82 372 324
Εθνική Ουγγαρίας 1945—1956 85 84 95 196 180 280
Πανεπιστημιακές ομάδες 1949,1951 5 8 - - 5 8
Εθνική Ισπανίας 1961—1962 4 0 1 3 5 3
Επίλεκτοι Βουδαπέστης 1945—1956 18 15 4 6 22 21
Επιλογές 1949—1956 6 12 - - 6 12
Ολυμπιακή ομάδα 1952 - - 3 5 3 5
Εσπανιόλ 1958 - - ; ; ; ;
Άλλες ομάδες - - 24+ 19 24+ 19
Σύνολα 754 747 329+ 429 1.083+ 1.176


Πηγές : RSSSF, docs.ufpr.br, magyarfutball.hu, ru.wikipedia (για φιλικά της Χόνβεντ), Ρεάλ Μαδρίτης.

Σημείωση : Ο αριθμός των τερμάτων έχει ταυτοποιηθεί (πλην της Εσπανιόλ), ο αριθμός των αγώνων που συμμετείχε και δεν σκόραρε δεν είναι πλήρως διευκρινισμένος και υποσημαίνεται με το πρόσημο (+).

Στατιστικά στοιχεία πρωταθλημάτων πρώτης κατηγορίαςΕπεξεργασία

Ο πίνακας περιλαμβάνει τις ανά έτος συμμετοχές και τέρματα του Πούσκας σε πρωταθλήματα πρώτης εθνικής κατηγορίας. Με βάση τα στοιχεία αυτά βραβεύτηκε από την IFFHS ως ο κορυφαίος σκόρερ της υψηλότερης κατηγορίας πρωταθλήματος στον 20ό αιώνα. Σημείωσε και 4 τέρματα σε 3 αγώνες σε πρωτάθλημα δεύτερης κατηγορίας στην αρχή της καριέρας του.

Περίοδος
Ομάδα Χώρα Αγώνες Τέρματα
1943-44   Κίσπεστ (Χόνβεντ)   Ουγγαρία 17 8
1944   Κίσπεστ (Χόνβεντ)   Ουγγαρία 5 4
1945   Κίσπεστ (Χόνβεντ)   Ουγγαρία 22 13
1945-46   Κίσπεστ (Χόνβεντ)   Ουγγαρία 36 35
1946-47   Κίσπεστ (Χόνβεντ)   Ουγγαρία 30 32
1947-48   Κίσπεστ (Χόνβεντ)   Ουγγαρία 32 50
1948-49   Κίσπεστ (Χόνβεντ)   Ουγγαρία 30 46
1949-50   Κίσπεστ (Χόνβεντ)   Ουγγαρία 30 31
1950   Χόνβεντ   Ουγγαρία 15 25
1951   Χόνβεντ   Ουγγαρία 21 21
1952   Χόνβεντ   Ουγγαρία 26 22
1953   Χόνβεντ   Ουγγαρία 26 27
1954   Χόνβεντ   Ουγγαρία 20 21
1955   Χόνβεντ   Ουγγαρία 26 18
1956   Χόνβεντ   Ουγγαρία 13 5
1956-57
1957-58
1958-59   Ρεάλ Μαδρίτης   Ισπανία 24 21
1959-60   Ρεάλ Μαδρίτης   Ισπανία 24 25
1960-61   Ρεάλ Μαδρίτης   Ισπανία 28 28
1961-62   Ρεάλ Μαδρίτης   Ισπανία 23 20
1962-63   Ρεάλ Μαδρίτης   Ισπανία 30 26
1963-64   Ρεάλ Μαδρίτης   Ισπανία 25 21
1964-65   Ρεάλ Μαδρίτης   Ισπανία 18 11
1965-66   Ρεάλ Μαδρίτης   Ισπανία 8 4
Σύνολο 529 514

Πηγή : origo.sport.hu

Καριέρα ως προπονητήςΕπεξεργασία

ΤίτλοιΕπεξεργασία

ΠοδοσφαιριστήςΕπεξεργασία

  Χόνβεντ

  • Πρωταθλήματα Ουγγαρίας (5) : 1949 , 1950 , 1952 , 1954 , 1955

  Ρεάλ Μαδρίτης

  • Πρωταθλήματα Ισπανίας (5) : 1961 , 1962 , 1963 , 1964 , 1965
  • Κύπελλο Ισπανίας : 1962
  • Κύπελλο Πρωταθλητριών Ευρώπης (3) : 1959 , 1960 , 1966
    • φιναλίστ 1962
  • Διηπειρωτικό Κύπελλο : 1960

  Εθνική Ουγγαρίας

  • Χρυσό μετάλλιο στην Ολυμπιάδα του Ελσίνκι : 1952
  • Πρωταθλητής Κεντρικής Ευρώπης : 1953
  • Πρωταθλητής Βαλκανικού Κυπέλλου : 1947
  • Πρώτος σκόρερ Κυπέλλου Κεντρικής Ευρώπης : 1953
  • Φιναλίστ Παγκοσμίου Κυπέλλου : 1954

ΠροπονητήςΕπεξεργασία

Παναθηναϊκός

  • Πρωτάθλημα Ελλάδας (2) : 1970, 1972
  • Φιναλίστ Κυπέλλου Πρωταθλητριών : 1971
  • Φιναλίστ Διηπειρωτικού Κυπέλλου : 1971
  • Φιναλίστ Κυπέλλου Ελλάδας : 1972

Α. Ε. Κ.

  • Πρωτάθλημα Ελλάδας : 1979

Σολ ντε Αμέρικα

  • Πρωτάθλημα Παραγουάης : 1986

Σάουθ Μέλμπουρν ΦΚ

  • Πρωτάθλημα Αυστραλίας : 1991
  • Κύπελλο NSL : 1990
  • Κύπελλο Dockerty (2) : 1989 , 1991

Ατομικές διακρίσειςΕπεξεργασία

  • Πρώτος σκόρερ πρωταθλήματος Ουγγαρίας (4) : 1947-1948 (50 γκολ), 1949-1950 (31 γκολ), 1950 (25 γκολ), 1953 (27 γκολ)
  • Πρώτος σκόρερ πρωταθλήματος Ισπανίας (4) : 1960 (25 γκολ), 1961 (27 γκολ), 1963 (26 γκολ), 1964 (20 γκολ)
  • FIFA Order of Merit
  • Καλύτερος παίκτης Ολυμπιακού τουρνουά ποδοσφαίρου : 1952
  • Χρυσό παπούτσι του Παγκοσμίου Κυπέλλου 1954
  • Αργυρό παπούτσι (Ballon d'or Silver Award) : 1960
  • Χρυσός ποδοσφαιριστής της Ουγγαρίας για τα 50 χρόνια της ΟΥΕΦΑ : 2003
  • Καλύτερος αθλητής του 20ου αιώνα της Ουγγαρίας σε ψηφοφορία των αναγνωστών του Nemzedi Sport
  • IFFHS : 6ος καλύτερος παίκτης του 20ού αιώνα
  • 7ος καλύτερος παίκτης του 20ού αιώνα σε ψηφοφορία του γαλλικού περιοδικού France Football, ανάμεσα στους νικητές της Χρυσής Μπάλας
  • World Soccer περιοδικό : 7ος καλύτερος παίκτης του 20ού αιώνα
  • Κορυφαίος Ευρωπαίος ποδοσφαιριστής του 20ού αιώνα - εφημερίδα L' Equipe
  • Το 1995, η Διεθνής Ομοσπονδία Ιστορίας και Στατιστικής του ποδοσφαίρου (IFFHS) βράβευσε τον Πούσκας ως τον κορυφαίο σκόρερ πρώτης κατηγορίας όλων των εποχών αναγνωρίζοντας 512 τέρματα σε 528 αγώνες πρωταθλήματος.
  • Βραβείο Golden Foot : 2004
  • ΔΟΕ Τάξη αξίας : 1997
  • World Sports Legends Award (2019)[165]

ΠαραπομπέςΕπεξεργασία

  1. «Britannica : Ferenc Puskas». Ανακτήθηκε στις 30 Ιανουαρίου 2020. 
  2. «THE NEW YORK TIMES : Ferenc Puskas, Hungarian Soccer Star, Dies at 79» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 20 Ιουλίου 2020. 
  3. «Puskas, en la estación silenciosa» (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε στις 8 Ιουνίου 2020. 
  4. «Football's Greatest Legends» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 23 Απριλίου 2020. 
  5. «The Greatest Ever» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 4 Φεβρουαρίου 2020. 
  6. «Best football players ever» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 28 Ιουνίου 2020. 
  7. «Best, Beckenbauer, Platini, Zidane: Puskas topped them all» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 4 Φεβρουαρίου 2020. 
  8. «Top 10 greatest footballers of all time» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 11 Ιουλίου 2020. 
  9. «Top 50 Greatest Footballers Of All-Time – Pelé, Maradona, Messi And Ronaldo Included In The Best Soccer Players Ever List» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 1 Ιουλίου 2020. 
  10. «Οι καλύτεροι ποδοσφαιριστές». Ανακτήθηκε στις 23 Φεβρουαρίου 2020. 
  11. 11,0 11,1 «Ferenc Puskás» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 11 Οκτωβρίου 2020. 
  12. «THE DAY WHEN HUNGARY'S STRIKING GREATS WERE RECOGNISED!» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 15 Σεπτεμβρίου 2020. 
  13. «IFFHS' Century Elections» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 30 Ιανουαρίου 2020. 
  14. «Pelé or Puskas, Maradona or Messi» (στα Αγγλικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 6 Νοεμβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 8 Φεβρουαρίου 2020. 
  15. «10 Greatest Number 10s in World Soccer History» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 1 Σεπτεμβρίου 2020. 
  16. «Misztikus mezszámok, 10: akik a fazont szabják» (στα Ουγγρικά). Ανακτήθηκε στις 3 Σεπτεμβρίου 2020. 
  17. «Hungary mourns football great Puskas» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 23 Αυγούστου 2020. 
  18. «THE SUNDAY TIMES : Ferenc Puskás» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 20 Ιουλίου 2020. 
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 «ESPN : All time top 20 : No. 4 Ferenc Puskás» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 5 Φεβρουαρίου 2020. 
  20. «France Football player of the Century» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 17 Μαρτίου 2020. 
  21. 21,0 21,1 21,2 «The Ferenc Puskas Story» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 31 Αυγούστου 2020. 
  22. 22,0 22,1 «Le club des 700 : Ferenc Puskas» (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε στις 24 Φεβρουαρίου 2020. 
  23. «Ferenc Puskás- Nobody's Fool» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 3 Σεπτεμβρίου 2020. 
  24. 24,0 24,1 «Φέρεντς Πούσκας : ο προφήτης της τελειότητας». Ανακτήθηκε στις 8 Φεβρουαρίου 2020. 
  25. 25,0 25,1 «PUSKÁS (PURCZELD) Ferenc» (στα Ολλανδικά). Ανακτήθηκε στις 4 Σεπτεμβρίου 2020. 
  26. 26,0 26,1 26,2 «НЕФУТБОЛЬНЫЙ ТОЛСТЯЧОК - ФЕРЕНЦ ПУШКАШ» (στα Ρώσικα). Ανακτήθηκε στις 7 Οκτωβρίου 2020. 
  27. «Ferenc Puskas : Brian Glanville on the life and times of the Hungary legend» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 8 Ιουνίου 2020. 
  28. «THE NEW YORK TIMES Soccer: Puskas star of greatest Hungary and Real madrid teams, dies - Sports - International Herald Tribune» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 4 Αυγούστου 2020. 
  29. «Ferenc Puskas: The Eternal Hungary And Real Madrid Icon» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 3 Σεπτεμβρίου 2020. 
  30. «Kispest AC - Békéscsaba Pursuit MTE 5: 1» (στα Ουγγρικά). Ανακτήθηκε στις 1 Σεπτεμβρίου 2020. 
  31. «I GRANDI DELLO SPORT: Puskas» (στα Ιταλικά). Ανακτήθηκε στις 3 Σεπτεμβρίου 2020. 
  32. «Nemzeti Bajnokság I 1946/1947» (στα Ουγγρικά). Ανακτήθηκε στις 1 Σεπτεμβρίου 2020. 
  33. «Nemzeti Bajnokság I 1947/1948» (στα Ουγγρικά). Ανακτήθηκε στις 31 Αυγούστου 2020. 
  34. 34,0 34,1 «Budapest Honvéd FC» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 4 Σεπτεμβρίου 2020. 
  35. 35,0 35,1 «Φέρεντς Πούσκας : Βιογραφία». Ανακτήθηκε στις 4 Μαρτίου 2020. 
  36. «Galloping Major Puskas dies at 79» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 13 Φεβρουαρίου 2020. 
  37. 37,0 37,1 «FIFA : Budapest's history boys» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 31 Αυγούστου 2020. 
  38. 38,0 38,1 «Soccer Legends: A Needed Overhaul in Soccer History» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 4 Σεπτεμβρίου 2020. 
  39. «Pancho Puskas, «Cañoncito Pum»» (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε στις 8 Ιουνίου 2020. 
  40. 40,0 40,1 «Ferenc Puskas :Cañoncito five five» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 16 Φεβρουαρίου 2020. 
  41. 41,0 41,1 41,2 «A Tribute To...Ferenc Puskás» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 30 Ιανουαρίου 2020. 
  42. «Esquadrão Imortal – Budapeste Honvéd 1950-1955» (στα Πορτογαλικά). Ανακτήθηκε στις 14 Ιουνίου 2020. 
  43. «Santos – Benfica : quand Pelé porte Santos sur le toit du monde» (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε στις 14 Ιουνίου 2020. 
  44. «A Magyar Nemzeti Labdarúgó Bajnokság gólkirályai» (στα Ουγγρικά). Ανακτήθηκε στις 14 Ιουνίου 2020. 
  45. «World League Topscorers 1889-2005» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 31 Αυγούστου 2020. 
  46. «Kispest AC - Győr Vasas ETO 11:3» (στα Ουγγρικά). Ανακτήθηκε στις 15 Ιουλίου 2020. 
  47. «The Honved of Puskas, Czibor and Kocsis, guilty of the birth of the European Cup» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 16 Ιουλίου 2020. 
  48. «Puskas, «el culpable» de la Copa de Europa y del nacimiento de la leyenda del Real Madrid» (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε στις 1 Σεπτεμβρίου 2020. 
  49. «ET SI LA HONGRIE AVAIT BATTU LA RFA EN 1954 ?» (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε στις 14 Ιουνίου 2020. 
  50. «Puskas 4-4 Hidegkuti – The Craziest Hungarian League Match Of All Time» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 16 Ιουλίου 2020. 
  51. 51,0 51,1 51,2 51,3 51,4 51,5 «Ferenc Puskás - Goals in International Matches» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 4 Αυγούστου 2020. 
  52. 52,0 52,1 «FIFA : Puskas : Celebrating a legend» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 16 Ιουλίου 2020. 
  53. «Ferenc Puskas Biro» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 3 Φεβρουαρίου 2020. 
  54. «Seven Most Naturally God Gifted Footballers Ever» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 25 Αυγούστου 2020. 
  55. «Le Monde:Archives FERENC PUSKAS EST MORT EN COMBATTANT AVEC LES INSURGÉS» (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε στις 14 Ιουνίου 2020. 
  56. «Η μέρα που οι εφημερίδες σκότωσαν τον Πούσκας». Ανακτήθηκε στις 5 Μαρτίου 2020. 
  57. «Ferenc Puskás» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 6 Φεβρουαρίου 2020. 
  58. «Aquel empate a cinco con el Honved» (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε στις 12 Ιουνίου 2020. 
  59. «Το «χρυσό» κεφάλι που έμεινε χωρίς στέμμα». Ανακτήθηκε στις 12 Μαΐου 2020. 
  60. «Όταν ο μεγάλος Φέρεντς Πούσκας αγωνίστηκε με τη φανέλα του Πεζοπορικού». Ανακτήθηκε στις 18 Οκτωβρίου 2020. 
  61. 61,0 61,1 «Galloping Major gave us finest hour at Hampden» (στα Αγγλικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 16 Οκτωβρίου 2007. Ανακτήθηκε στις 30 Ιανουαρίου 2020. 
  62. «"El fútbol me gustó más que la vida"» (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε στις 8 Ιουνίου 2020. 
  63. «On this day Real Madrid were voted the Best Club of the 20th Century» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 27 Σεπτεμβρίου 2020. 
  64. «The 20 Greatest Club Teams of All Time» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 27 Σεπτεμβρίου 2020. 
  65. «HOW ALFREDO DI STÉFANO AND FERENC PUSKÁS BECAME FOOTBALL'S MOST PROLIFIC PARTNERSHIP» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 14 Ιουνίου 2020. 
  66. «La liga - Top Scorers - 1958-59» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 30 Αυγούστου 2020. 
  67. 67,0 67,1 «Puskas, mucho antes que Messi» (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε στις 27 Σεπτεμβρίου 2020. 
  68. «El metro cuadrado de Ferenc Puskás» (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε στις 12 Ιουνίου 2020. 
  69. «Alfredo Di Stefano: Icon» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 8 Ιουνίου 2020. 
  70. «Spain - List of Topscorers ("Pichichi") 1929-2018» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 30 Αυγούστου 2020. 
  71. «Así se ganó la primera Copa Intercontinental» (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε στις 19 Ιουλίου 2020. 
  72. «UEFA : Tribute paid at Puskás statue unveiling» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 21 Οκτωβρίου 2020. 
  73. «UEFA:Real Madrid 1956-1960» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 4 Φεβρουαρίου 2020. 
  74. «5 Ferenc Puskás records that seem almost impossible to break» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 9 Μαρτίου 2020. 
  75. «Copa de S.E. El Generalísimo 1960/1961 - Semifinais» (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε στις 1 Σεπτεμβρίου 2020. 
  76. «Los 50 mejores partidos de la historia: Real Madrid 7-3 Eintracht Frankfurt» (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε στις 30 Αυγούστου 2020. 
  77. «Real Madrid 7-3 Eintracht Frankfurt» (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε στις 8 Ιουνίου 2020. 
  78. «La final más bella y con más goles» (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε στις 2 Σεπτεμβρίου 2020. 
  79. «Real Madrid, el primer Rey de Europa (1955-1960)» (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε στις 2 Σεπτεμβρίου 2020. 
  80. «UEFA : The oldest top-scorers in UEFA's big competitions» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 5 Σεπτεμβρίου 2020. 
  81. «Champions Cup/Champions League Topscorers» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 1 Ιουλίου 2020. 
  82. «No bastó con tres goles de Puskás» (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε στις 8 Ιουνίου 2020. 
  83. «Great football records set by Alfredo Di Stefano's Real Madrid» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 16 Μαΐου 2020. 
  84. «Neymar equals Puskas' record in Copa final» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Σεπτεμβρίου 2020. 
  85. «El Betis retiró a Di Stéfano y Puskás» (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε στις 12 Ιουνίου 2020. 
  86. «UEFA : Europe's all-time top international goalscorers» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 21 Σεπτεμβρίου 2020. 
  87. «Balkan Cup (for Nations)» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 4 Σεπτεμβρίου 2020. 
  88. 88,0 88,1 «Hungarian Golden Team» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 3 Φεβρουαρίου 2020. 
  89. «When Hungary taught the world to play football» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 14 Φεβρουαρίου 2020. 
  90. «Football By Decade: 1950s» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 31 Ιουλίου 2020. 
  91. 91,0 91,1 91,2 «Magical Magyars» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 14 Φεβρουαρίου 2020. 
  92. «LE MONDE : Ferenc Puskas, l'un des meilleurs footballeurs de l'histoire» (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε στις 25 Σεπτεμβρίου 2020. 
  93. «1953 : Hongrie bat Angleterre match of the century» (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε στις 19 Μαρτίου 2020. 
  94. «Portrait of an icon : Ferenc Puskás» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 5 Φεβρουαρίου 2020. 
  95. 95,0 95,1 «Gustav Sebes and the Magical Magyars» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 5 Απριλίου 2020. 
  96. «The Magical Magyars» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 4 Σεπτεμβρίου 2020. 
  97. «FIFA : Hungarian legend Puskas died at 79» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 16 Ιουλίου 2020. 
  98. «Ferenc Puskas: a man who changed the game for ever» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 4 Σεπτεμβρίου 2020. 
  99. «Η ομάδα που θα γινόταν βασίλισσα: Ουγγαρία 1954 εναντίον Ολλανδίας 1974». Ανακτήθηκε στις 13 Μαΐου 2020. 
  100. «So near yet so far: coming second in style» (στα Αγγλικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 23 Ιανουαρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 14 Μαΐου 2020. 
  101. «E' morto Ferenc Puskas» (στα Ιταλικά). Ανακτήθηκε στις 5 Σεπτεμβρίου 2020. 
  102. «The Magical Magyars and their considerable influence on European football» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 23 Αυγούστου 2020. 
  103. «The Magical Magyars» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 15 Ιουλίου 2020. 
  104. «Puskás, le major galopant de la Hongrie» (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε στις 7 Φεβρουαρίου 2020. 
  105. «What is Total Football? Famous tactics explained: the clubs, countries & players to use it» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 13 Ιουλίου 2020. 
  106. «Flashback : au temps de la fameuse domination hongrois» (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε στις 14 Ιουνίου 2020. 
  107. «Ferenc Puskás : one of the all-time greats» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 4 Φεβρουαρίου 2020. 
  108. «Olympic football tournament 1952» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 7 Μαΐου 2020. 
  109. 109,0 109,1 «PUSKÁS: LIFE AND DEATH OF A GREAT FOOTBALLER» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 15 Ιουλίου 2020. 
  110. «5th International Cup» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 28 Μαΐου 2020. 
  111. «Buon compleanno Puskas: il mito ungherese che divenne leggenda con il Real Madrid» (στα Ιταλικά). Ανακτήθηκε στις 3 Σεπτεμβρίου 2020. 
  112. 112,0 112,1 «FRANCE FOOTBALL : Ferenc Puskás (Hongrie), nouvel épisode de nos 100 joueurs qui ont marqué l'histoire de la Coupe du monde» (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε στις 19 Οκτωβρίου 2020. 
  113. «GUSZTÁV SEBES: THE PIONEERING BRAIN BEHIND HUNGARY'S MAGICAL MAGYARS» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 4 Σεπτεμβρίου 2020. 
  114. «LE MONDE : Le Monde Mondial 1954 : le miracle allemand» (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε στις 15 Ιουνίου 2020. 
  115. «Ferenc Puskas and the kick that won the 1954 World Cup for Germany against Hungary» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 4 Αυγούστου 2020. 
  116. The World Cup: The Complete History by Terry Crouch. 2006 ISBN: 9781845131494 [1].
  117. «Le football se joue à 11» (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε στις 14 Ιουνίου 2020. 
  118. «Ferenc Puskas, la gran figura de Suiza 1954» (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε στις 20 Ιουλίου 2020. 
  119. «PUSKÁS 1954, LA MALCHANCE AU RENDEZ-VOUS» (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε στις 14 Ιουνίου 2020. 
  120. «Essere gruppo, diventare Mannschaft» (στα Ιταλικά). Ανακτήθηκε στις 15 Ιουνίου 2020. 
  121. «LE MONDE : Les champions du monde allemands de 1954 étaient dopés» (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε στις 15 Ιουνίου 2020. 
  122. «Παγκόσμιο Κύπελλο 1954 : Το "θαύμα" της Βέρνης». Ανακτήθηκε στις 24 Απριλίου 2020. 
  123. «West Germany's 1954 World Cup win may have been drug-fuelled, says study» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 14 Μαΐου 2020. 
  124. «Ferenc Puskas quitte le terrain» (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε στις 14 Ιουνίου 2020. 
  125. «Ο Φέρεντς Πούσκας είναι Αθάνατος». Ανακτήθηκε στις 4 Μαρτίου 2020. 
  126. «'Cañoncito Pum'» (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε στις 8 Ιουνίου 2020. 
  127. «Mondial 1954 : l'injustice hongrois» (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε στις 14 Ιουνίου 2020. 
  128. 128,0 128,1 «Five Injuries That Changed Football History» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 30 Αυγούστου 2020. 
  129. 129,0 129,1 «10 Year Anniversary of the Death of Hungarian Football Legend Ferenc PUSKÁS» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 16 Ιουλίου 2020. 
  130. «Μουντιάλ 1954 - Ελβετία». Ανακτήθηκε στις 19 Σεπτεμβρίου 2020. 
  131. «Ferenc Puskás: O Major Galopante» (στα Πορτογαλικά). Ανακτήθηκε στις 13 Οκτωβρίου 2020. 
  132. «A belépő, ami a magyaroknak egy vb-címbe került» (στα Ουγγρικά). Ανακτήθηκε στις 3 Σεπτεμβρίου 2020. 
  133. «Legends : Ferenc Puskas» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 6 Ιανουαρίου 2020. 
  134. «Saudades de Ferenc Puskas: 10 anos sem o Major Galopante da Hungria e do Real Madrid» (στα Πορτογαλικά). Ανακτήθηκε στις 16 Οκτωβρίου 2020. 
  135. «Euro 2016 : comment la Hongrie des années 1950 a gâché la meilleure équipe de tous les temps» (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε στις 21 Οκτωβρίου 2020. 
  136. «Ali Daei the Iran hero who bagged 109 international goals» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 14 Μαΐου 2020. 
  137. «Remarkable Ronaldo breaks Puskas' European record» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 15 Ιουλίου 2020. 
  138. «Football's All-Time International Goalscoring Record» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 18 Απριλίου 2020. 
  139. «Progression of association football caps record» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Απριλίου 2020. 
  140. «Όταν η Αγγλία τίμησε ένα αιώνα ποδοσφαίρου!». Ανακτήθηκε στις 13 Ιουνίου 2020. 
  141. «RETRO FOOTBALL: THE INCREDIBLE TEAM SHEETS FOR SIR STANLEY MATTHEWS' FAREWELL TESTIMONIAL, 1965» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 15 Ιουνίου 2020. 
  142. «Plaque commemorates the day Puskás came to Liverpool» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 1 Σεπτεμβρίου 2020. 
  143. «ΠΑΟ : η εποποιία του Γουέμπλει». Ανακτήθηκε στις 8 Φεβρουαρίου 2020. 
  144. «Ο ούγγρος «προδότης» που είχε τόσα γκολ όσες και οι συμμετοχές του στον αγωνιστικό χώρο!». Ανακτήθηκε στις 3 Αυγούστου 2020. 
  145. «Πράσινο τον Τάμεση θέλω να δω». Ανακτήθηκε στις 12 Οκτωβρίου 2020. 
  146. «Ο Γιάννης Διακογιάννης για το Φέρεντς Πούσκας». Ανακτήθηκε στις 23 Μαρτίου 2020. 
  147. «Φέρεντς Πούσκας : ο καλπάζων συνταγματάρχης». Ανακτήθηκε στις 8 Φεβρουαρίου 2020. 
  148. «ESPN : Why does Real Madrid legend Ferenc Puskas have a statue in Melbourne?» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 25 Μαΐου 2020. 
  149. «Ferenc Puskás» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 28 Μαΐου 2020. 
  150. «Puskás Ferenc szoborcsoport, Budapest» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 31 Μαΐου 2020. 
  151. «PUSKÁS FERENC - EGY KARRIER SZÁMOKBAN» (στα Ουγγρικά). Ανακτήθηκε στις 11 Οκτωβρίου 2020. 
  152. «Венгерский футбол вчера и сегодня» (στα Ρώσικα). Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2020. 
  153. «Puskás Akadémia FC» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 31 Μαΐου 2020. 
  154. «Puskás Ferenc The Football Legend». Ανακτήθηκε στις 31 Ιανουαρίου 2020. 
  155. «Estadio Ferenc Puskás» (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε στις 7 Φεβρουαρίου 2020. 
  156. «Ferenc Puskas quitte le terrain» (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε στις 2 Σεπτεμβρίου 2020. 
  157. «RSSSF : Prolific Scorers Data» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 1 Σεπτεμβρίου 2020. 
  158. «Cristiano Ronaldo 5th top goalscorer in football history» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 30 Ιανουαρίου 2020. 
  159. «Puskás Ferenc-"Ocsi"» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 8 Φεβρουαρίου 2020. 
  160. «Puskás crushes Ronaldo to win Legends World Cup» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 5 Φεβρουαρίου 2020. 
  161. «FIFA introduces new FIFA Puskás Award to honour the "goal of the year"» (στα Αγγλικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 9 Νοεμβρίου 2012. Ανακτήθηκε στις 28 Ιανουαρίου 2020. 
  162. «THE NEW YORK TIMES : FIFA's Puskas Award: Vote for the Goal of the Year» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 4 Αυγούστου 2020. 
  163. «El Salón de la Fama ya tiene inquilinos» (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε στις 5 Αυγούστου 2020. 
  164. «Nasa:82656» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 8 Φεβρουαρίου 2020. 
  165. «Ferenc Puskás : World Sports Legends Award» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 7 Φεβρουαρίου 2020. 

Εξωτερικοί σύνδεσμοιΕπεξεργασία