Ο Φέρεντς Πούσκας Μπίρο ( ουγγρικά Puskás Ferenc, : [ˈfɛrɛnt͡s ˈpuʃkaːʃ] ; né Purczeld , 1 Απριλίου 1927 - 17 Νοεμβρίου 2006) ήταν Ούγγρος ποδοσφαιριστής, μέλος της ομάδας της Ρεάλ Μαδρίτης του 1958-1966 και της ομολογουμένως καλύτερης Εθνικής Ουγγαρίας που υπήρξε στο ποδόσφαιρο. Θεωρείται ως το πρώτο υπέρλαμπρο αστέρι του παγκόσμιου ποδοσφαίρου[1][2] και ένας από τους καλύτερους ποδοσφαιριστές όλων των εποχών με πολυάριθμους τίτλους σε ομαδικό και ατομικό επίπεδο.[3][4][5][6][7][8][9][10] Το 1995 ανακηρύχθηκε από την Διεθνή Ομοσπονδία Ιστορίας και Στατιστικής Ποδοσφαίρου ( IFFHS ) ως ο κορυφαίος σκόρερ του 20ου αιώνα στο επίπεδο της υψηλότερης εθνικής κατηγορίας,[11] ενώ ψηφίστηκε ως 6ος καλύτερος παίκτης του 20ου αιώνα στις εκλογές της Ομοσπονδίας.[12] Ως προπονητής οδήγησε το 1971 τον Παναθηναϊκό στην μεγαλύτερη επιτυχία που είχε ποτέ Ελληνική ομάδα στην Ευρώπη : στον τελικό του Κυπέλλου Πρωταθλητριών όπου ο ΠΑΟ ηττήθηκε με 2-0 από τον Άγιαξ.

Φέρεντς Πούσκας

Με τη φανέλα της Ρεάλ
Προσωπικές πληροφορίες
Πλήρες όνομαΦέρεντς Πούσκας Μπίρο
Ημερ. γέννησης1 Απριλίου 1927
Τόπος γέννησηςΒουδαπέστη, Ουγγαρία
Ημερ. θανάτου17 Νοεμβρίου 2006 (79 ετών)
Τόπος θανάτουΒουδαπέστη, Ουγγαρία
Ύψος1,69 μ.
ΘέσηΕπιθετικός
Νούμερο φανέλας10
Επαγγελματική καριέρα*
ΠερίοδοςΟμάδαΣυμμ.(Γκ.)
1943–1956Χόνβεντ Βουδαπέστης352(362)
1958–1966Ρεάλ Μαδρίτης180(156)
Σύνολο532(518)
Εθνική ομάδα
ΠερίοδοςΟμάδαΣυμμ.(Γκ.)
1945–1956Ουγγαρία85(84)
1961–1962Ισπανία4(0)
Προπονητική καριέρα
ΠερίοδοςΟμάδα
1967Σαν Φρανσίσκο Γκόλτεν Γκέιτ Γκέιλς
1968Βανκούβερ Ρόγιαλς
1968–1969Ντεπορτίβο Αλαβές
1970–1974Παναθηναϊκός
1975Ρεάλ Μούρθια
1975–1976Κόλο-Κόλο
1976–1977Σαουδική Αραβία
1978–1979ΑΕΚ
1979–1982Αλ-Μασρί ΣΚ
1985–1986Σολ Ντε Αμέρικα
1986–1989Σέρρο Πορτένιο
1989–1992Σάουθ Μέλμπουρν ΦΚ
1993Ουγγαρία
* Οι συμμετοχές και τα γκολ στις προηγούμενες ομάδες υπολογίζονται μόνο για τα εγχώρια πρωταθλήματα.
† Συμμετοχές (Γκολ).

ΒιογραφίαΕπεξεργασία

Ο Φέρεντς Πούσκας γεννήθηκε από πτωχή οικογένεια σλαβικής καταγωγής, υπό την ονομασία Φέρεντς Πούρτσελντ (ουγγρικά: Ferenc Purczeld, γερμανικό επίθετο με προέλευση από τη Σουαβία) σύμφωνα με τα έγγραφα.[13] Ο πατέρας ήταν ποδοσφαιριστής και η μητέρα μοδίστρα. Στην οικογένεια, η μητέρα και τα παιδιά δεν μιλούσαν πλέον Γερμανικά. Το 1938 άλλαξε το επίθετό του. Πέρασε τα πρώτα του χρόνια σε ένα σπίτι στο Κισπέστ, με 32 ενήλικες και 132 παιδιά.

Η πρώτη περίοδος της καριέρας στην ΟυγγαρίαΕπεξεργασία

Ο Πούσκας ξεκίνησε την καριέρα του σε πολύ νεαρή ηλικία (16 ετών) στην ουγγρική Κισπέστ - που αργότερα (1950) μετονομάστηκε σε Χόνβεντ Βουδαπέστης, όπου ο πατέρας του εργαζόταν ως προπονητής. Λέγεται πως σε ηλικία 12 ετών αγωνίστηκε για πρώτη φορά με την πρώτη ομάδα με το ψευδώνυμο Μίκλος Κόβατς [14] όπου συνάντησε και τον μετέπειτα συμπαίκτη του Γιόζεφ Μπόζιτς. Του έδωσαν γρήγορα το παρατσούκλι "Öcsi" (από το ντεπούτο του το φθινόπωρο του 1943 σε αγώνα εναντίον της NAC στην Οραντέα),[15] κάτι σαν ο αγαπημένος μικρός όλων, αφού ο πιτσιρίκος από πολύ νωρίς επιβεβαίωσε ότι διαθέτει ένα θεόσταλτο ταλέντο και εν ολίγοις ήταν γεννημένος να παίζει ποδόσφαιρο. Έπαιζε ως επιθετικός, πίσω από τον κεντρικό κυνηγό. Ήταν το πρώτο μεγάλο "δεκάρι" του παγκοσμίου ποδοσφαίρου.[16] Το ταλέντο του αναγνωρίστηκε πολύ γρήγορα και διεθνώς και το 1947 η Γιουβέντους του έκανε δελεαστικότατη πρόταση που την απέρριψε.

Το 1949, όταν την ομάδα του (Χόνβεντ) την ανέλαβε διοικητικά ο Ουγγρικός Στρατός, ο Πούσκας απέκτησε στρατιωτικό βαθμό και συγκεκριμένα τον βαθμό του συνταγματάρχη. Από τότε έγινε γνωστός ως "Ο Καλπάζων Συνταγματάρχης". [17] Η ικανότητα του Πούσκας να καθοδηγεί, να δίνει το παράδειγμα και να υπερέχει σε ποιότητα, οξυδέρκεια και αποτελεσματικότητα, τον κατέταξαν εύλογα κυρίαρχο. Επίσης δύο άλλα προσωνύμια που απέκτησε αργότερα, από τη θητεία του στη Ρεάλ Μαδρίτης, ήταν το "Πάντσο" και το "Κανοντσίτο Πουμ".[18][19]

Η (στρατιωτική πλέον) ομάδα της Χόνβεντ Βουδαπέστης συγκέντρωσε από τις άλλες ομάδες μερικούς από τους πιο ταλαντούχους παίκτες της χώρας και έτσι ο Πούσκας έγινε συμπαίκτης με τα μετέπειτα μέλη της θρυλικής Εθνικής Ουγγαρίας του '50 (γνωστής διεθνώς και ως "Μαγικοί Μαγυάροι") , όπως οι επιθετικοί Ζόλταν Τσίμπορ και Σάντορ Κότσις.[20] Με την Χόνβεντ κατέκτησε τα δύο πρώτα αναδιοργανωμένα πρωταθλήματα (1949-50, 1950) με το δεύτερο η ομάδα να σημειώνει 76 τέρματα σε μόνο 15 αγώνες και συνολικά 5 πρωταθλήματα Ουγγαρίας, η ομάδα θεωρείται η καλύτερη της Ευρώπης[21][22] αποτελώντας και τη βάση της Εθνικής και ο ίδιος αναδείχθηκε πρώτος σκόρερ τα έτη 1947-48 (50 γκολ), 1949-50 (31 γκολ), 1950 (25 γκολ) και 1953 (27 γκολ).[23] Η επίδοση των 50 τερμάτων σε μια αγωνιστική περίοδο το 1948 τον ανέδειξε επίσης πρώτο σκόρερ σε όλη την Ευρώπη.[24] Η φήμη του συλλόγου εξαπλώθηκε πέρα ​​από την Ουγγαρία και στις 13 Δεκεμβρίου 1954 έπαιξαν με τη Γουλβς, την πρωτάθλήτρια Αγγλίας, σε φιλικό. Η Χόνβεντ προηγήθηκε 2-0 στο ημίχρονο, αλλά τελικά έχασε με 3-2. Έπαιξαν επίσης και έχασαν από τον Ερυθρό Αστέρα στο Βελιγράδι. Ήταν τέτοια τα παιχνίδια που οδήγησαν στην ίδρυση του Ευρωπαϊκού Κυπέλλου το 1955. Το 1954 ψηφίζεται ως ο καλύτερος παίκτης του κόσμου κερδίζοντας το νεοδημιουργημένο βραβείο Pallone d'Oro (Χρυσή Μπάλα) που απένειμε η ιταλική La Gazzetta dello Sport, ιδέα που τελικά επικράτησε (έστω και διαφορετικά) από το γαλλικό περιοδικό France Football δύο χρόνια αργότερα.[25]

Τον Αύγουστο του 1945 συμμετείχε στον πρώτο διεθνή αγώνα με την ουγγρική εθνική ομάδα στην πρώτη της συνάντηση μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, στη νίκη με την Αυστρία 5-2, σημειώνοντας και το πρώτο διεθνές του τέρμα.[26] Ο ομοσπονδιακός προπονητής, Γκούσταβ Σέμπες, εντυπωσιάστηκε από τον τρόπο παιχνιδιού του Πούσκας με τις εξαιρετικές τεχνικές, οργανωτικές και εκτελεστικές ικανότητές του με κυρίαρχο στοιχείο το ισχυρότατο αριστερό σουτ[27] και ο οποίος πρόβλεψε ότι ο μαθητής του θα γίνει ένας από τους καλύτερους ποδοσφαιριστές στον κόσμο, συνέβαλε σημαντικά στην περαιτέρω εκπαίδευση και την επιτυχία του.

Το 1956, με τα γεγονότα στην Ουγγαρία και την εισβολή των σοβιετικών στην Βουδαπέστη, μεταδόθηκε μέσω μεγάλου ειδησιογραφικού πρακτορείου ότι ο Πούσκας είχε σκοτωθεί (27 Οκτωβρίου). Την ώρα που τα νέα έκαναν τον γύρο του κόσμου, ο Πούσκας ήταν κανονικά με την υπόλοιπη αποστολή της Ουγγαρίας πριν το ματς με τη Σουηδία, που τελικά ματαιώθηκε.[28][29] Λόγω της έκρυθμης κατάστασης στη χώρα, η Χόνβεντ υποχρεώθηκε να δώσει φιλοξενούμενη τον αγώνα του Ευρωπαϊκού Κυπέλλου στην Ισπανία (22 Νοεμβρίου), όπου έχασε από τον Ατλέτικο Μπιλμπάο με 3 - 2. Στη συνέχεια, λόγω αβέβαιων εγχώριων συνθηκών, ο Πούσκας παρέμενε στο εξωτερικό μαζί με άλλους συμπαίκτες του αρνούμενοι να επιστρέψουν ως διαμαρτυρία προς το καθεστώς.[30] Αρχικά μείνανε στην Ισπανία δίνοντας φιλικούς αγώνες, πρώτα με μία μικτή ομάδα της Μαδρίτης αποτελούμενη από παίκτες της Ρεάλ και της Ατλέτικο, αγώνας που έληξε με 5-5 με ένα γκολ του Πούσκας και τρία του Ντι Στέφανο και μετά νικώντας τη Μπαρτσελόνα με 4-3.[31] Η ομάδα ταξίδεψε σε περιοδεία στην Ευρώπη και τη Νότια Αμερική χωρίς άδεια από την ομοσπονδία της χώρας. Μέχρι τη στιγμή της επιστροφής του Ιανουαρίου η πολιτική αναταραχή είχε λήξει, ο Πούσκας και τα άλλα μέλη της ομάδας αποφάσισαν να παραμείνουν στη Βιέννη φοβούμενοι την αντιμετώπιση των νέων αρχών της πατρίδας τους. Η χρυσή ομάδα διαλύθηκε τελικά με άλλους να παραμείνουν στο εξωτερικό, ενώ άλλοι, επέστρεψαν τελικά στην Ουγγαρία.

Το 1957, ο Πούσκας υπέγραψε σύμβαση με ομάδα της Βιέννης, αλλά δεν είχε άδεια να αγωνιστεί, οπότε η σταδιοδρομία του διακόπτεται. Η ΦΙΦΑ απαγόρευσε σε όλους τους παίκτες να αγωνιστούν για 18 μήνες μετά από παρέμβαση της Ουγγρικής Ποδοσφαιρικής Ομοσπονδίας. Μετά την άφιξη της οικογένειάς του στη Βιέννη μετακόμισε στην Ισπανία. Παίζοντας αρχικά κάποια ανεπίσημα παιχνίδια με την Εσπανιόλ Βαρκελώνης, το 1958 υπέγραψε τελικά στη Ρεάλ Μαδρίτης, αφού δεν είχε καταφέρει προηγουμένως να συμφωνήσει με ομάδα στην Ιταλία παρά το ενδιαφέρον των μεγάλων συλλόγων και κυρίως της Ίντερ (τα δύο χρόνια αγωνιστικής απραξίας ήταν η αιτία της σημαντικής αύξησης του βάρους του).[32][33]

 
Το αριστερό πόδι του ήταν πάντα η μεγαλύτερη απειλή για τους αντίπαλους

Η δεύτερη περίοδος της καριέρας στην ΙσπανίαΕπεξεργασία

Όταν πήγε ο Πούσκας στη Ρεάλ, ο σύλλογος ήταν ήδη στην κορυφή της Ευρώπης και είχε ήδη μεγάλα αστέρια στη σύνθεσή της. Χάνοντας βάρος έγινε το ίδιο σημαντικός όσο και ο Αλφρέδο Ντι Στέφανο, δημιουργώντας παράλληλα και ένα δίδυμο που οδήγησε την ομάδα στο χαρακτηρισμό της πιο επιτυχημένης όλων των εποχών.[34][35] Η διαφορά ήταν ότι πλέον δεν ήταν ο ηγέτης αυτής της ομάδας, κάτι που ο ίδιος ήξερε και προσαρμόστηκε ανάλογα στο νέο του ρόλο με εξαιρετική επιτυχία. Συνδέονται σαν δύο ραδιοκύματα που ταξιδεύουν στην ίδια συχνότητα. Κοιτάζουν ο ένας τον άλλον και αναγνωρίζουν ο ένας τον άλλον. Είναι ο Ντι Στέφανο που βαπτίζει τον Πούσκας ως Πάντσο.[36] Το στυλ παιχνιδιού της ομάδας προσομοίωζε προς αυτό της Χόνβεντ και της Εθνικής Ουγγαρίας βασιζόμενο στην απελευθέρωση από την τακτική ορθοδοξία του σχηματισμού WM που ήταν κυρίαρχος για δεκαετίες με τη συνεχή κίνηση.[37] Ήδη από την πρώτη του χρονιά σημείωσε τέσσερα χατ-τρικ, εκ των οποίων το πρώτο στον πρώτο του αγώνα απέναντι στη Ρεάλ Χιχόν,[38] ενώ τη δεύτερη χρονιά ήταν πρώτος σκόρερ του πρωταθλήματος, τίτλο που κατέκτησε άλλες τρεις φορές. Στη Μαδρίτη παρέμεινε μέχρι το τέλος της καριέρας του το 1966, πετυχαίνοντας 324 τέρματα σε 372 επίσημες και φιλικές εμφανίσεις,[39] σαρώνοντας τους τίτλους τόσο στις εγχώριες όσο και στις διεθνείς διοργανώσεις (5 Πρωταθλήματα Ισπανίας, ένα Κύπελλο, τρία Κύπελλα Πρωταθλητριών και ένα Διηπειρωτικό).[40] Το ρεκόρ του με 15 τέρματα στη διοργάνωση του Κυπέλλου 1960-1961 παραμείνει ακόμα .[41]

Αξιομνημόνευτος παραμένει ο τελικός του 1960 εναντίον της Άιντραχτ Φρανκφούρτης (7-3), θεωρούμενος ως ο θεαματικότερος στην ιστορία του θεσμού, στη Γλασκόβη μπροστά σε 130.000 θεατές (αριθμός ρεκόρ στην ιστορία των τελικών), όπου ο Πούσκας σκόραρε τέσσερα τέρματα και ο Αλφρέδο Ντι Στέφανο τρία, με τη γερμανική ομάδα να παίρνει το προβάδισμα στο σκορ και στη συνέχεια να δέχεται το σύνολο των επιθετικών πυρών της μαδριλένικης αρμάδας.[42][43] Το ρεκόρ του αυτό παραμένει ακατάρριπτο. Την ίδια χρονιά ήταν και πρώτος σκόρερ της διοργάνωσης με 12 τέρματα, τίτλο που επανέλαβε τη χρονιά 1963-64, ο πρώτος που κατάφερε κάτι τέτοιο.[44] Επίσης, σε ένα από τους καλύτερους τελικούς της διοργάνωσης, το 1962 απέναντι στη Μπενφίκα, ο Πάντσο σημείωσε τα τρία γκολ της Ρεάλ στην ήττα της με 5-3[45] φτάνοντας τα επτά (ίδιος αριθμός για τον Ντι Στέφανο) σε τελικούς της κορυφαίας ευρωπαϊκής διασυλλογικής διοργάνωσης, ένα ακόμα ρεκόρ που δεν έχει καταρριφθεί.[46] Ο τελευταίος αγώνας του για τη μαδριλένικη λέσχη ήταν στις 8 Μαΐου 1966 σε συνάντηση για το πρωτάθλημα εναντίον της Ρεάλ Μπέτις εκτός έδρας και συνοδεύτηκε με ήττα με 2-1 με το τέρμα της Ρεάλ από τον Πούσκας.[47]

Διεθνής καριέραΕπεξεργασία

Με την Εθνική Ουγγαρίας είχε 85 συμμετοχές και 84 τέρματα (κατάλογος ποδοσφαιριστών ανδρών με 50 ή περισσότερα διεθνή γκολ), ενώ αγωνίστηκε και 4 φορές με την Εθνική Ισπανίας χωρίς να καταφέρει να σκοράρει. Η παρουσία του στην ομάδα της χώρας του ήταν καταλυτική : ο συμπαίκτης του, Τζένο Μπουζάντσκι, είχε πει πως «αν ένας καλός παίκτης έχει τη μπάλα, έχει συνήθως τρεις διαφορετικές επιλογές. Ο Πούσκας ήταν ο μόνος που έβλεπε τουλάχιστον πέντε» .[48]

Η καριέρα του με την Εθνική Ουγγαρίας (γνωστής ως Aranycsapat - χρυσή ομάδα - για πολλούς η καλύτερη εθνική ομάδα ποδοσφαίρου όλων των εποχών σε σειρά ετών [49][50][51][52]) ήταν λαμπρή συμπεριλαμβανομένων του χρυσού μεταλλίου της Ολυμπιάδας του 1952, δύο νικών σε βάρος της Αγγλίας (3-6 και 7-1), με τον πρώτο (25 Νοεμβρίου 1953) να αποτελεί την πρώτη εντός έδρας ήττα της Αγγλίας στην ιστορία της από μη Βρετανική ομάδα, ονομαζόμενο στην εποχή του "ο αγώνας του αιώνα" [53][54] και τον δεύτερο τη μεγαλύτερη σε έκταση ήττα της[55] και ένα ακατάρριπτο μέχρι σήμερα ρεκόρ με 32 συνεχόμενες συναντήσεις αήττητη (28 νίκες, 4 ισοπαλίες).[32]

 
Ο Πάντσο το 1954

Στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Ελσίνκι το 1952, οι "Μαγικοί Μαγυάροι" κέρδισαν εύκολα το χρυσό μετάλλιο με 5 νίκες σε ισάριθμους αγώνες, νικώντας στον ημιτελικό την κάτοχο του τίτλου Σουηδία με 6-0 και στον τελικό την Γιουγκοσλαβία με 2-0. Ο Πούσκας σημείωσε τέσσερα τέρματα, το ένα στον τελευταίο αγώνα.[56] Το 1953 κέρδισε το Κύπελλο Κεντρικής Ευρώπης μετά τη νίκη στον τελικό του νεόκτιστου ολυμπιακού σταδίου της Ρώμης επί της Ιταλίας με 3-2 σημειώνοντας δύο γκολ. Ήταν καλύτερος παίκτης και πρώτος σκόρερ της διοργάνωσης με 10 τέρματα.[57]

Στο εντυπωσιακό σερί της Aranycsapat (χρυσή ομάδα) περιλαμβάνονται και οι δύο πρώτοι αγώνες του Παγκόσμιου Κυπέλλου του 1954 στην Ελβετία, όπου ο φυσικός της ηγέτης σημείωσε τρία τέρματα. Η ήττα ήρθε στο σημαντικότερο όμως αγώνα, στον τελικό, όπου η Δυτική Γερμανία νίκησε με 3-2 προς έκπληξη όλων, παρά το γεγονός ότι έχανε στο ημίχρονο με 0-2 (ήδη από το 12ο λεπτό) με το πρώτο γκολ στο 6ο λεπτό να είναι του αρχηγού Πούσκας. Η καταρρακτώδης βροχή που ξέσπασε στο δεύτερο ημίχρονο ευνόησε τους σκληροτράχηλους Γερμανούς απέναντι στους τεχνίτες (και εφησυχασμένους) Μαγυάρους, που πέτυχαν τρία τέρματα ανατρέποντας το αποτέλεσμα. Ένα λεπτό πριν το τέλος του παιχνιδιού, ο Πούσκας πέτυχε τέρμα ισοφαρίζοντας τον τελικό, αλλά ακυρώθηκε από τον Βρετανό διαιτητή Γουίλιαμ Λινγκ ως οφ-σαΐτ, με την υπόδειξη του Ουαλού επόπτη. Όλοι ήταν έκπληκτοι καθώς το γκολ φαίνονταν νόμιμο, αλλά το αποτέλεσμα δεν άλλαξε και έμεινε γνωστό ως το "θαύμα της Βέρνης".[58][59][60][61][62] Στο τελευταίο λεπτό των καθυστερήσεων, ο Κότσις θα ανατραπεί αντικανονικά μέσα στην περιοχή αλλά πέναλτι δεν θα δοθεί. Ο αγώνας θα τελειώσει με τους Δυτικογερμανούς να κάνουν το «θαύμα» και τους Ούγγρους να ξεσπούν σε κλάματα. Οι φήμες ότι η απόδοση των Γερμανών δεν ήταν φυσική αλλά ότι οι παίκτες ήταν ντοπαρισμένοι έκαναν άμεσα την εμφάνισή τους. Ακόμη και μισό αιώνα αργότερα γίνονταν έρευνες για τα όσα συνέβησαν σε εκείνο του Μουντιάλ από τον γερμανικό τύπο και όχι μόνο. Η γερμανική Ολυμπιακή Επιτροπή το 2010 αποκάλυψε ότι οι παίκτες είχαν ντοπαριστεί με περβιτίνη, μια μεθαμφεταμίνη επίσης γνωστή ως "φάρμακο του στρατιώτη".[63][64][65] Η για πρώτη φορά μετάδοση των αγώνων από την τηλεόραση έδωσε την ευκαιρία στους φιλάθλους να έχουν και αυτοί άμεση εικόνα και γνώμη, πέραν της αθλητικής απόλαυσης που εισέπραξαν.

Εκείνος ο τελικός έμεινε στην ιστορία ως η μεγαλύτερη αδικία σε τελική φάση της κορυφαιας ποδοσφαιρικής διοργάνωσης, ο Γιουγκοσλάβος συγγραφέας Βλαντιμίρ Ντιμιτρίεβιτς θα του αφιερώσει και ένα ολόκληρο κεφάλαιο στο βιβλίο του "La Vie est un ballon rond" (Η ζωή είναι μια στρογγυλή σφαίρα) ως το απαύγασμα της αδικίας, τη μεγαλύτερη αγωνιστική τραγωδία όλων των εποχών στο ποδόσφαιρο.[66][67][68][69] Σε προηγούμενο αγώνα της διοργάνωσης οι Ούγγροι είχαν συντρίψει τους Γερμανούς με 8-3, αλλά ο Πούσκας υπέστη κάταγμα αστραγάλου και απείχε του προημιτελικού και του ημιτελικού, στα ιστορικά παιχνίδια με τις δύο φιναλίστ του προηγούμενου Παγκοσμίου Κυπέλλου, Βραζιλία και Ουρουγουάη, που αμφότερα έληξαν με νίκη των Μαγυάρων με 4-2. Η Ουγγαρία έπαιζε ένα τύπο παιχνιδιού που χαρακτηρίστηκε ως ο πρόδρομος του "total football"[70][71] που ανέπτυξαν οι Ολλανδοί τη δεκαετία του 1970 : το 2-3-5 που ήταν το σύστημα που κυριάρχησε τις προηγούμενες δεκαετίες, με τον κεντρικό επιθετικό να παίζει σε πιο οπισθοχωρημένες θέσεις και τους ποδοσφαιριστές να προτιμούν χαμηλό παιχνίδι, με κοντινές μεταβιβάσεις, άρχισε να αποκτά ορισμένες διαφοροποιήσεις, τόσο στη διάταξη, όσο και στις κινήσεις των ποδοσφαιριστών, τεχνικά θεωρούμενη ως άτυπη εφαρμογή του συστήματος 4-2-4 ,[72][73] που επικράτησε στα τέλη εκείνης της δεκαετίας. Σε 5 αγώνες της διοργάνωσης η ομάδα σημείωσε 27 τέρματα , ρεκόρ που παραμένει ακατάρριπτο.[74]

Οι επιδόσεις του Πούσκας με την εθνική του ομάδα σε συμμετοχές και τέρματα αποτελούσαν ρεκόρ κόσμου, με την επίδοση των 84 γκολ να καταρρίπτεται 47 χρόνια αργότερα,[75] ενώ ως ευρωπαϊκή μετά από 62 χρόνια.[76] Έλαβε ισπανική ιθαγένεια το 1961 και συμμετείχε στο Παγκόσμιο Κύπελλο του 1962 στη Χιλή ως μέλος της ισπανικής εθνικής ομάδας. Ωστόσο, η απόδοσή του ήταν απογοητευτική και δεν κατάφερε να βρει το στόχο σε κανέναν από τους τρεις αγώνες. Το 1962 έπαιξε τον τέταρτο και τελευταίο αγώνα της διεθνούς δραστηριότητάς του με τη νέα εθνική του εναντίον της Αγγλίας στις 6 Ιουνίου.

Στις 23 Οκτωβρίου 1963 συμμετείχε ως μέλος της Μικτής Κόσμου (ο επίσημος τίτλος ήταν Rest of the World) στον αγώνα εναντίον της Εθνικής Αγγλίας για τον εορτασμό των 100 χρόνων της αγγλικής ποδοσφαιρικής ιστορίας μαζί με τους Αλφρέδο Ντι Στέφανο, Φρανσίσκο Χέντο, Λεβ Γιασίν, Εουσέμπιο, Ρειμόν Κοπά, Ντζάλμα Σάντος, Γιόζεφ Μάζοπουστ κα.[77] Επίσης συμμετείχε στη Μικτής Ευρώπης στον αγώνα προς τιμή του Στάνλεϊ Μάθιους στις 28 Απριλίου 1965.[78]

Μετά το τέλος της ενεργού δράσηςΕπεξεργασία

 
Το 1971 όταν οδήγησε τον Παναθηναϊκό στον τελικό του Κυπέλλου Πρωταθλητριών απέναντι στον Άγιαξ

Μετά την αποχώρησή του από τα γήπεδα ακολούθησε προπονητική καριέρα σε διάφορες χώρες του εξωτερικού σε τέσσερις ηπείρους. Ως προπονητής είναι γνωστός στο ελληνικό κοινό , καθώς ανέλαβε το 1970 τον Παναθηναϊκό (έως το 1974), καταφέρνοντας να τον οδηγήσει στον τελικό του Κυπέλλου Πρωταθλητριών το 1971. [79]

Ο Παναθηναϊκός είχε μείνει χωρίς προπονητή μετά την αποχώρηση του Λάκη Πετρόπουλου για την Εθνική και ο τότε πρόεδρος έψαχνε εναγωνίως για αντικαταστάτη και βρήκε στον Πάντσο ως το καταλληλοτερο πρόσωπο για επιτυχημένη ευρωπαϊκή πορεία, παρά τη μικρή του εμπειρία. Πράγματι στις 2 Ιουνίου 1970 ο Ούγγρος αναλαμβάνει την ομάδα και με τις συναντήσεις απέναντι στην Έβερτον και τον Ερυθρό Αστέρα Βελιγραδίου, οι πράσινοι κατάφεραν κάτι που δεν είχε συμβεί μέχρι τότε και ούτε έχει ξανασυμβεί έκτοτε : να φτάσουν στον τελικό της κορυφαίας ευρωπαϊκής διασυλλογικής διοργάνωσης, διάκριση που παρέμεινε ιστορική για το σύλλογο και το ελληνικό ποδόσφαιρο. Με τους "πράσινους" κέρδισε και δύο πρωταθλήματα, αγαπήθηκε όσο ελάχιστοι από τα «παιδιά της Λεωφόρου», ενώ στην ιστορία έμεινε η φράση που χρησιμοποιούσε «Έντεκα αυτοί, έντεκα και εμείς».[80] Έφερε σημαντικές αλλαγές στην ομάδα τόσο από πλευράς τακτικής με την καθιέρωση νέων παικτών - ορισμένοι από τους οποίους πρωταγωνίστησαν στο ελληνικό ποδόσφαιρο μέχρι και την επόμενη δεκαετία όπως οι Καψής, Ελευθεράκης - όσο και από πλευράς νοοτροπίας, δίνοντας αίγλη στο σύλλογο: όπου και αν πήγαινε η ομάδα οι δημοσιογράφοι επικεντρώνονταν στον Πάντσο.[81]

Επίσης, τη χρονιά 1978-79 ήταν προπονητής της ΑΕΚ.[82] Ο «δικέφαλος» κατέκτησε το πρωτάθλημα και ο Πούσκας μοιράστηκε τον τίτλο μαζί με τον Ανδρέα Σταματιάδη, που τον διαδέχθηκε.[83] Στην Ελλάδα αγαπήθηκε ιδιαίτερα : εξωστρεφής χαρακτήρας, πρόσχαρος και φιλικός, γλεντζές, ταίριαζε στην νοοτροπία του κόσμου. Διατηρούσε το ηθικό του και μετά τις αποτυχίες και ο επικοινωνιακός Πάντσο το μετέφερε με ευκολία στους παίκτες του.

Το 1989 ανέλαβε την ελληνική-ομογενειακή ομάδα της Νότιας Μελβούρνης στην Αυστραλία οδηγώντας την στην κατάκτηση ενός πρωταθλήματος και δύο Κυπέλλων. Το αυστραλιανό ποδόσφαιρο ήταν ακόμα ημι-επαγγελματικό το 1989 και η εθνική του ομάδα, εκτός από μια μοναδική εμφάνιση στο Παγκόσμιο Κύπελλο του 1974, σε μεγάλο βαθμό ήταν ανώνυμη στην παγκόσμια σκηνή. Μια μικρή εγχώρια σκηνή όπου κυριαρχούσαν από κοινότητες που έφτασαν στην Αυστραλία στο κύμα μετανάστευσης από τον Δευτέρο Παγκόσμιο Πόλεμο που, με το ποδόσφαιρο να χρησιμεύει ως συνδετικός κρίκος ένωσε αυτούς με τους νέους Αυστραλούς, δημιούργησαν συλλόγους που έκτοτε ήρθαν και σχημάτισαν τη ραχοκοκαλιά του NSL. Ο Πούσκας έδειξε αναμφισβήτητο πάθος και ισχυρή εστίαση στην ανάπτυξη του αθλήματος, το NSL όμως επισκιάζωταν από άλλα αθλήματα στην Αυστραλία. Παλεύοντας για τη δημοφιλή αναγνώριση, οι θεατές ήταν σχετικά λίγοι και οι σύλλογοι διοικούνταν σε μεγάλο βαθμό από εθελοντές και όχι επαγγελματίες. Ο ομογενής παίκτης Ποστέκογλου του θυμάται ότι "Δεν ήταν μόνο αυτό που έφερε ως προπονητής, ήταν ολόκληρη η φιλοσοφία του στη ζωή και κατ' επέκταση στο ποδόσφαιρο". Παρά το γεγονός ότι ο Πάντσο δεν έπαιξε ποτέ στη Αυστραλία (οι Ολυμπιακοί Αγώνες της Μελβούρνης διοργανώθηκαν όταν ήδη είχαν ξεσπάσει τα γεγονότα στην Ουγγαρία), ένα άγαλμά του διακοσμεί το Ολυμπιακό χωριό στη Μελβούρνη από το 2017 προς τιμή της συνεισφοράς του στην ανάπτυξη του δημοφιλέστερου αθλήματος στην μικρότερη των ηπείρων.[84] Αγάλματά του υπάρχουν ακόμη στη Βουδαπέστη και στην πόλη Szentes στην πατρίδα του.[85][86]

Το 1981 επέστρεψε στην πατρίδα του μετά από 25 χρόνια λαμβάνοντας υποδοχή ήρωα. Εγκαταστάθηκε μόνιμα στην πατρίδα του το 1991. Ανέλαβε προπονητής της Εθνικής ομάδας της χώρας του για μικρό χρονικό διάστημα (1993). Το 1998, έγινε ένας από τους πρώτους πρεσβευτές της FIFA- παιδικά χωριά SOS.

Το 2005 ιδρύθηκε ποδοσφαιρικός σύλλογος με το όνομά της προς τιμή του (Πούσκας Ακαντέμια-Puskás Ferenc Labdarugó Akadémia ή απλά Puskás Akadémia) με έδρα το Felcsút της Ουγγαρίας. Στόχος των ιδρυτών είναι να ιδρύσουν μια ακαδημία και να δημιουργήσουν ένα κατάλληλο μνημείο-μουσείο για τον εθνικό ποδοσφαιριστή. μίλησαν πολύ για ένα νέο ακαδημαϊκό σύστημα για την ανακίνηση του ουγγρικού ποδοσφαίρου. Ο Πούσκας είχε την ιδέα μιας Ακαδημίας με σκοπό την αναβάθμιση του αθλήματος στη χώρα που βρίσκεται σε κατακόρυφη πτώση τις τελευταίες δεκαετίες.[87] Μετά το θάνατό του, η χήρα του συμφώνησε να ονομαστεί η νεοσύστατη ακαδημία με το όνομα του αείμνηστου σύζυγό της.

Για τη σχέση του με το ποδόσφαιρο είχε δηλώσει : "Αγαπούσα το ποδόσφαιρο!" , "Αγαπώ το ποδόσφαιρο! Αγάπησα την οικογένειά μου και ήμουν πάντα στο γήπεδο ποδοσφαίρου, δεν με ενδιέφερε τίποτα άλλο. Η μπάλα ήταν πάντα το κατοικίδιο ζώο μου. Θα μπορούσα να αισθάνομαι βέβαιος όταν είχα την μπάλα ή όταν την κλωτσούσα." Φέρεντς Πούσκας μετά την αποχώρησή του.[88]

 
Κορυφαίος σκόρερ του 20ου αιώνα

Το 2000 οι γιατροί διέγνωσαν πως ο Πούσκας έπασχε από τη νόσο Αλτσχάιμερ. Το 2001 το κεντρικό στάδιο της Βουδαπέστης πήρε το όνομά του προς τιμή του.[89] Διακομίστηκε σε νοσοκομείο της Βουδαπέστης τον Σεπτέμβριο του 2006. Απεβίωσε στις 17 Νοεμβρίου του 2006 από πνευμονία . Το φέρετρό του μεταφέρθηκε από το Στάδιο "Φέρεντς Πούσκας" στην πλατεία Πλατεία Ηρώων για στρατιωτικό χαιρετισμό. Ενταφιάστηκε στον καθεδρικό ναό του Αγίου Στεφάνου, τιμή που δίνεται σε πολιτικούς ηγέτες και αγίους. Ένας από τους δρόμους στην πρωτεύουσα της Ουγγαρίας κοντά στο στάδιο Bozsik, στη Βουδαπέστη, μετονομάστηκε σε "Οδός Φέρεντς Πούσκας" ακριβώς ένα χρόνο μετά τον θάνατό του.

Σύμφωνα με την RSSSF (Rec. Sport.Soccer Statistics Foundation) κατά τη διάρκεια της καριέρας του σημείωσε τουλάχιστον 746 γκολ σε 754 επίσημους αγώνες κατατασσόμενος 4ος σκόρερ όλων των εποχών.[90][91] Ανήκει στο πολύ μικρό (πιθανά με 6 μέλη) κλαμπ των παικτών που έχουν πετύχει περισσότερα από 1.000 γκολ στην επαγγελματική καριέρα τους σε επίσημους και φιλικούς αγώνες (1.176 τέρματα [92] σε πιθανά 1.123 αγώνες). Επίσης, με 8 τίτλους πρώτου σκόρερ πρωταθλήματος υστερεί μόνο των Γιόζεφ Μπίτσαν (12), Πελέ (11) και Γκούναρ Νόρνταλ (9).

Όπως είπε και ο Πελέ "Αν ζούσε σήμερα, στην εποχή της τηλεόρασης και του ίντερνετ, ο Πούσκας θα ήταν ο μεγαλύτερος ποδοσφαιριστής, όχι μόνο στη Γη αλλά ακόμα και στο φεγγάρι". Το θρυλικό αριστερό του πόδι (και όχι μόνο) παρέμεινε αξέχαστο κυρίως από τους αντιπάλους του...

Ο αστεροειδής (82656) Puskás, που ανακαλύφθηκε το 2001 από το Παρατηρητήριο Καλάρ Άλτο στην Αλμερία, φέρει αυτό το όνομα στη μνήμη του.[93]

Στατιστικά καριέραςΕπεξεργασία

Συνολική στατιστικήΕπεξεργασία

Ομάδα Περίοδος Επίσημοι αγώνες Φιλικοί αγώνες Σύνολο
αγώνες γκολ αγώνες γκολ αγώνες γκολ
Κισπέστ 1943 3 4 0 0 3 4
Χόνβεντ Βουδαπέστης 1943—1956 371 382 92+ 118+ 463+ 500+
Ρεάλ Μαδρίτης 1958—1966 262 242 110 82 372 324
Εθνική Ουγγαρίας 1945—1956 85 84 95 196 180 280
Πανεπιστημιακές ομάδες 1949,1951 5 8 0 0 5 8
Εθνική Ισπανίας 1961—1962 4 0 1 3 5 3
Επίλεκτοι Βουδαπέστης 1945—1956 18 15 4 6 22 21
Επιλογές 1949—1956 6 12 0 0 6 12
Ολυμπιακή ομάδα 1952 - - 3 5 3 5
Εσπανιόλ 1958 - - ; ; ; ;
Άλλες ομάδες - - 17+ 16+ 17+ 16+
Σύνολα 754 747 322+ 426+ 1.076+ 1.173+


Πηγές : RSSSF, docs.ufpr.br, magyarfutball.hu, ru.wikipedia (για φιλικά), Ρεάλ Μαδρίτης.

Στατιστικά στοιχεία πρωταθλημάτων πρώτης κατηγορίαςΕπεξεργασία

Ο πίνακας περιλαμβάνει τις ανά έτος συμμετοχές και τέρματα του Πούσκας σε πρωταθλήματα πρώτης εθνικής κατηγορίας. Με βάση τα στοιχεία αυτά βραβεύτηκε από την IFFHS ως ο κορυφαίος σκόρερ της υψηλότερης κατηγορίας πρωταθλήματος στον 20ο αιώνα. Σημείωσε και 4 τέρματα σε 3 αγώνες σε πρωτάθλημα δεύτερης κατηγορίας στην αρχή της καριέρας του.

Περίοδος
Ομάδα Χώρα Αγώνες Τέρματα
1943-44   Κίσπεστ (Χόνβεντ)   Ουγγαρία 17 8
1944   Κίσπεστ (Χόνβεντ)   Ουγγαρία 5 4
1945   Κίσπεστ (Χόνβεντ)   Ουγγαρία 22 13
1945-46   Κίσπεστ (Χόνβεντ)   Ουγγαρία 36 35
1946-47   Κίσπεστ (Χόνβεντ)   Ουγγαρία 30 32
1947-48   Κίσπεστ (Χόνβεντ)   Ουγγαρία 32 50
1948-49   Κίσπεστ (Χόνβεντ)   Ουγγαρία 30 46
1949-50   Κίσπεστ (Χόνβεντ)   Ουγγαρία 30 31
1950   Χόνβεντ   Ουγγαρία 15 25
1951   Χόνβεντ   Ουγγαρία 21 21
1952   Χόνβεντ   Ουγγαρία 26 22
1953   Χόνβεντ   Ουγγαρία 26 27
1954   Χόνβεντ   Ουγγαρία 20 21
1955   Χόνβεντ   Ουγγαρία 26 18
1956   Χόνβεντ   Ουγγαρία 13 5
1956-57
1957-58
1958-59   Ρεάλ Μαδρίτης   Ισπανία 24 21
1959-60   Ρεάλ Μαδρίτης   Ισπανία 24 25
1960-61   Ρεάλ Μαδρίτης   Ισπανία 28 28
1961-62   Ρεάλ Μαδρίτης   Ισπανία 23 20
1962-63   Ρεάλ Μαδρίτης   Ισπανία 30 26
1963-64   Ρεάλ Μαδρίτης   Ισπανία 25 21
1964-65   Ρεάλ Μαδρίτης   Ισπανία 18 11
1965-66   Ρεάλ Μαδρίτης   Ισπανία 8 4
Σύνολο 529 514

Πηγή : origo.sport.hu

Καριέρα ως προπονητήςΕπεξεργασία

ΤίτλοιΕπεξεργασία

ΠοδοσφαιριστήςΕπεξεργασία

  Χόνβεντ

  • Πρωταθλήματα Ουγγαρίας (5) : 1949 , 1950 , 1952 , 1954 , 1955
  • Πρώτος σκόρερ πρωταθλήματος Ουγγαρίας (4) : 1947-1948 (50 γκολ), 1949-1950 (31 γκολ), 1950 (25 γκολ), 1953 (27 γκολ)

  Ρεάλ Μαδρίτης

  • Πρωταθλήματα Ισπανίας (5) : 1961 , 1962 , 1963 , 1964 , 1965
  • Κύπελλο Ισπανίας 1962
  • Πρώτος σκόρερ πρωταθλήματος Ισπανίας (4) : 1960 (25 γκολ), 1961 (27 γκολ), 1963 (26 γκολ), 1964 (20 γκολ)
  • Κύπελλο Πρωταθλητριών Ευρώπης : 3 φορές τροπαιούχος 1959 , 1960 , 1966 και μία φορά φιναλίστ 1962
  • Διηπειρωτικό Κύπελλο : 1960

  Εθνική Ουγγαρίας

  • Χρυσό μετάλλιο στην Ολυμπιάδα του Ελσίνκι : 1952
  • Πρωταθλητής Κεντρικής Ευρώπης : 1953
  • Πρωταθλητής Βαλκανικού Κυπέλλου : 1947
  • Πρώτος σκόρερ Κυπέλλου Κεντρικής Ευρώπης : 1953
  • Φιναλίστ Παγκοσμίου Κυπέλλου : 1954

ΠροπονητήςΕπεξεργασία

Παναθηναϊκός

  • Πρωτάθλημα Ελλάδας (2) : 1970, 1972
  • Φιναλίστ Κυπέλλου Πρωταθλητριών : 1971
  • Φιναλίστ Διηπειρωτικού Κυπέλλου : 1971
  • Φιναλίστ Κυπέλλου Ελλάδας : 1972

Α. Ε. Κ.

  • Πρωτάθλημα Ελλάδας : 1979

Σολ ντε Αμέρικα

  • Πρωτάθλημα Παραγουάης : 1986

South Melbourne Hellas

  • Πρωτάθλημα Αυστραλίας : 1991
  • Κύπελλο NSL : 1990
  • Κύπελλο Dockerty (2) : 1989 , 1991

Ατομικές διακρίσειςΕπεξεργασία

  • FIFA Order of Merit
  • Καλύτερος παίκτης Ολυμπιακού τουρνουά ποδοσφαίρου : 1952
  • Χρυσό παπούτσι του Παγκοσμίου Κυπέλλου 1954.
  • Αργυρό παπούτσι (Ballon d'or Silver Award) : 1960
  • Χρυσός ποδοσφαιριστής της Ουγγαρίας για τα 50 χρόνια της ΟΥΕΦΑ : 2003
  • Καλύτερος αθλητής του 20ου αιώνα της Ουγγαρίας σε ψηφοφορία των αναγνωστών του Nemzedi Sport
  • Κορυφαίος Ευρωπαίος ποδοσφαιριστής του 20ου αιώνα - εφημερίδα L' Equipe
  • 7ος καλύτερος παίκτης του 20ου αιώνα σε ψηφοφορία του γαλλικού περιοδικού France Football, ανάμεσα στους νικητές της Χρυσής Μπάλας[94]
  • Στους 10 κορυφαίους παίκτες του 20ου αιώνα (#7) – περιοδικό World Soccer
  • Στους 10 καλύτερους παίκτες του 20ου αιώνα (#6) – IFFHS
  • Το 1995, η Διεθνής Ομοσπονδία Ιστορίας και Στατιστικής του ποδοσφαίρου (IFFHS) βράβευσε τον Πούσκας ως τον κορυφαίο σκόρερ πρώτης κατηγορίας του 20ου αιώνα αναγνωρίζοντας 512 τέρματα σε 528 αγώνες πρωταθλήματος.
  • Το 2009, η IFFHS καθιέρωσε το "Βραβείο Πούσκας" προς τιμή του που απομένεται ετησίως στον ποδοσφαιστή ή ποδοσφαιρίστρια που θα σημειώσει το πιο θεαματικό τέρμα κατά την διάρκεια της χρονιάς.[95]
  • Βραβείο Golden Foot : 2004
  • ΔΟΕ Τάξη αξίας : 1997
  • World Sports Legends Award (2019)[96]

ΠαραπομπέςΕπεξεργασία

  1. «Britannica : Ferenc Puskas».  Ανακτήθηκε 30 Ιανουαρίου 2020.
  2. «Puskas, en la estación silenciosa».  (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε 8 Ιουνίου 2020.
  3. «FERENC PUSKÁS».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 4 Φεβρουαρίου 2020.
  4. «The Greatest Ever».  (στα Αγγλικά) Ανακτήθηκε 4 Φεβρουαρίου 2020.
  5. «Best football players ever». Ανακτήθηκε στις 28 Ιουνίου 2020. (στα Αγγλικά)
  6. «Ferenc Puskás : one of the all-time greats». (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 4 Φεβρουαρίου 2020.
  7. «Best, Beckenbauer, Platini, Zidane: Puskas topped them all».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 4 Φεβρουαρίου 2020.
  8. «All time top 20 : No. 4 Ferenc Puskás».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 5 Φεβρουαρίου 2020.
  9. «Puskás crushes Ronaldo to win Legends World Cup».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 5 Φεβρουαρίου 2020.
  10. «Top 50 Greatest Footballers Of All-Time – Pelé, Maradona, Messi And Ronaldo Included In The Best Soccer Players Ever List». Ανακτήθηκε στις 1 Ιουλίου 2020. 
  11. «IFFHS Top division goalscorers of all time : Ferenc Puskás leads the ranking».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 1 Απριλίου 2020.
  12. «IFFHS' Century Elections».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 30 Ιανουαρίου 2020.
  13. «Le club des 700 : Ferenc Puskas».  (στα Γαλλικά) Ανακτήθηκε 24 Φεβρουαρίου 2020.
  14. «Puskás, Hungary's greatest». uefa.com. Ανακτήθηκε στις 30 Ιανουαρίου 2020. (στα Αγγλικά).
  15. «Ferenc Puskas : Brian Glanville on the life and times of the Hungary legend».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 8 Ιουνίου 2020.
  16. «Pelé or Puskas, Maradona or Messi». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 6 Νοεμβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 8 Φεβρουαρίου 2020. (στα Αγγλικά).
  17. «Galloping Major Puskas dies at 79». (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 13 Φεβρουαρίου 2020.
  18. «Pancho Puskas, «Cañoncito Pum»».  (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε 8 Ιουνίου 2020.
  19. «Ferenc Puskas :Cañoncito five five».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 16 Φεβρουαρίου 2020.
  20. «Hall of Fame, Ferenc Puskas». IFHOF. Ανακτήθηκε στις 30 Ιανουαρίου 2020. (στα Αγγλικά)
  21. «Esquadrão Imortal – Budapeste Honvéd 1950-1955».  (στα Πορτογαλικά). Ανακτήθηκε 14 Ιουνίου 2020.
  22. «Santos – Benfica : quand Pelé porte Santos sur le toit du monde».  (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε 14 Ιουνίου 2020.
  23. «A Magyar Nemzeti Labdarúgó Bajnokság gólkirályai».  (στα Ουγγρικά). Ανακτήθηκε 14 Ιουνίου 2020.
  24. Corkhill, Barney (Ανακτήθηκε 30 Ιανουαρίου 2020). «A Tribute To...Ferenc Puskas». Bleacher Report (USA). http://bleacherreport.com/articles/63194-a-tribute-to-ferenc-puskas. 
  25. «ET SI LA HONGRIE AVAIT BATTU LA RFA EN 1954 ?».  (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε 14 Ιουνίου 2020.
  26. «Ferenc Puskás : the Mighty Major».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 4 Φεβρουαρίου 2020.
  27. «Ferenc Puskas Biro».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 3 Φεβρουαρίου 2020.
  28. «Le Monde:Archives FERENC PUSKAS EST MORT EN COMBATTANT AVEC LES INSURGÉS».  (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε 14 Ιουνίου 2020.
  29. «Η μέρα που οι εφημερίδες σκότωσαν τον Πούσκας».  Ανακτήθηκε 5 Μαρτίου 2020.
  30. «Ferenc Puskás».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 6 Φεβρουαρίου 2020.
  31. «Aquel empate a cinco con el Honved».  (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε 12 Ιουνίου 2020.
  32. 32,0 32,1 «Galloping Major gave us finest hour at Hampden». The Scotsman. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 16 Οκτωβρίου 2007. Ανακτήθηκε στις 30 Ιανουαρίου 2020. 
  33. «"El fútbol me gustó más que la vida"».  (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε 8 Ιουνίου 2020.
  34. «HOW ALFREDO DI STÉFANO AND FERENC PUSKÁS BECAME FOOTBALL'S MOST PROLIFIC PARTNERSHIP».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 14 Ιουνίου 2020.
  35. «Football's greatest : Real Madrid 1955-1960».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 8 Φεβρουαρίου 2020.
  36. «El metro cuadrado de Ferenc Puskás».  (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε 12 Ιουνίου 2020.
  37. «Alfredo Di Stefano: Icon».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 8 Ιουνίου 2020.
  38. «Ferenc Puskás: The Mighty Major».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 8 Ιουνίου 2020.
  39. «UEFA : Puskás the goalscoring major».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 8 Ιουνίου 2020.
  40. «UEFA:Real Madrid 1956-1960».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 4 Φεβρουαρίου 2020.
  41. «5 Ferenc Puskás records that seem almost impossible to break».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 9 Μαρτίου 2020.
  42. «Ferenc Puskas, 79, International Soccer Star, Dies».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 30 Ιανουαρίου 2020.
  43. «Real Madrid 7-3 Eintracht Frankfurt».  (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε 8 Ιουνίου 2020.
  44. «Champions Cup/Champions League Topscorers». Ανακτήθηκε στις 1 Ιουλίου 2020.  (στα Αγγλικά).
  45. «No bastó con tres goles de Puskás».  (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε 8 Ιουνίου 2020.
  46. «Great football records set by Alfredo Di Stefano's Real Madrid».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 16 Μαΐου 2020.
  47. «El Betis retiró a Di Stéfano y Puskás».  (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε 12 Ιουνίου 2020.
  48. «Φέρεντς Πούσκας : ο προφήτης της τελειότητας». Ανακτήθηκε στις 8 Φεβρουαρίου 2020. 
  49. «Hungarian Golden Team» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 3 Φεβρουαρίου 2020. 
  50. «When Hungary taught the world to play football» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 14 Φεβρουαρίου 2020. 
  51. «Ranking : The Unwritten Rules of the Social Game We All Play».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 1 Απριλίου 2020.
  52. «Magical Magyars» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 14 Φεβρουαρίου 2020. 
  53. «1953 : Hongrie bat Angleterre match of the century».  (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε 19 Μαρτίου 2020.
  54. «Le club des 700 – Ferenc Puskás».  (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε 8 Ιουνίου 2020.
  55. «Portrait of an icon : Ferenc Puskás» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 5 Φεβρουαρίου 2020. 
  56. «Olympic football tournament 1952».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 7 Μαΐου 2020.
  57. «5th International Cup».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 28 Μαΐου 2020.
  58. «Le Monde Mondial 1954 : le miracle allemand».  (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε 15 Ιουνίου 2020.
  59. The World Cup: The Complete History by Terry Crouch. 2006. (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 30 Ιανουαρίου 2020.
  60. «PUSKÁS 1954, LA MALCHANCE AU RENDEZ-VOUS».  (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε 14 Ιουνίου 2020.
  61. «Essere gruppo, diventare Mannschaft».  (στα Ιταλικά). Ανακτήθηκε 15 Ιουνίου 2020.
  62. «Le football se joue à 11».  (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε 14 Ιουνίου 2020.
  63. «Le Monde Football : les champions du monde allemands de 1954 étaient dopés».  (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε 15 Ιουνίου 2020.
  64. «Παγκόσμιο Κύπελλο 1954 : Το "θαύμα" της Βέρνης».  Ανακτήθηκε 24 Απριλίου 2020.
  65. «West Germany's 1954 World Cup win may have been drug-fuelled, says study».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 14 Μαΐου 2020.
  66. «Ferenc Puskas quitte le terrain».  (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε 14 Ιουνίου 2020.
  67. «Ο Φέρεντς Πούσκας είναι Αθάνατος». . Ανακτήθηκε 4 Μαρτίου 2020.
  68. «'Cañoncito Pum'».  (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε 8 Ιουνίου 2020.
  69. «Mondial 1954 : l'injustice hongrois».  (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε 14 Ιουνίου 2020.
  70. «Puskás, le major galopant de la Hongrie» (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε στις 7 Φεβρουαρίου 2020. 
  71. «So near yet so far: coming second in style».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 14 Μαΐου 2020.
  72. «Gustav Sebes and the Magical Magyars».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 5 Απριλίου 2020.
  73. «Flashback : au temps de la fameuse domination hongrois».  (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε 14 Ιουνίου 2020.
  74. «Legends : Ferenc Puskas» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 6 Ιανουαρίου 2020. 
  75. «Ali Daei the Iran hero who bagged 109 international goals».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 14 Μαΐου 2020.
  76. «Έγραψε ιστορία με το γκολ του ο Ρονάλντο (vd)».  Ανακτήθηκε 14 Μαΐου 2020.
  77. «Όταν η Αγγλία τίμησε ένα αιώνα ποδοσφαίρου!».  Ανακτήθηκε 13 Ιουνίου 2020.
  78. «RETRO FOOTBALL: THE INCREDIBLE TEAM SHEETS FOR SIR STANLEY MATTHEWS' FAREWELL TESTIMONIAL, 1965».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 15 Ιουνίου 2020.
  79. «ΠΑΟ : η εποποιία του Γουέμπλει».  Ανακτήθηκε 8 Φεβρουαρίου 2020.
  80. «Του Πούσκας ο Παναθηναϊκός».  Ανακτήθηκε 5 Μαρτίου 2020.
  81. «Ο Γιάννης Διακογιάννης για το Φέρεντς Πούσκας».  Ανακτήθηκε 23 Μαρτίου 2020.
  82. «Φέρεντς Πούσκας : ο καλπάζων συνταγματάρχης».  Ανακτήθηκε 8 Φεβρουαρίου 2020.
  83. «Φέρεντς Πούσκας : Βιογραφία».  Ανακτήθηκε 4 Μαρτίου 2020.
  84. «ESPN : Why does Real Madrid legend Ferenc Puskas have a statue in Melbourne?».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 25 Μαΐου 2020.
  85. «Ferenc Puskás».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 28 Μαΐου 2020.
  86. «Puskás Ferenc szoborcsoport, Budapest».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 31 Μαΐου 2020.
  87. «Puskás Akadémia FC».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 31 Μαΐου 2020.
  88. «Puskás Ferenc The Football legend».  Ανακτήθηκε 31 Ιανουαρίου 2020.
  89. «Estadio Ferenc Puskás».  (στα Ισπανικά). Ανακτήθηκε 7 Φεβρουαρίου 2020.
  90. "Best Goalscorers All-Time (Official Matches)". RSSSF Archive.25 September 2013.
  91. «Cristiano Ronaldo 5th top goalscorer in football history». (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 30 Ιανουαρίου 2020.
  92. «Puskás Ferenc-"Ocsi"».  (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 8 Φεβρουαρίου 2020.
  93. «Nasa:82656». (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 8 Φεβρουαρίου 2020.
  94. «France Football player of the Century». (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε 17 Μαρτίου 2020.
  95. «FIFA introduces new FIFA Puskás Award to honour the "goal of the year"» (στα Αγγλικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 9 Νοεμβρίου 2012. Ανακτήθηκε στις 28 Ιανουαρίου 2020. 
  96. «Ferenc Puskás : World Sports Legends Award» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 7 Φεβρουαρίου 2020. 

Εξωτερικοί σύνδεσμοιΕπεξεργασία