Μαρία Κάλλας

Ελληνοαμερικανή σοπράνο

Η Μαρία Κάλλας Commendatore OMRI (2 Δεκεμβρίου 192316 Σεπτεμβρίου 1977) ήταν κορυφαία Ελληνίδα υψίφωνος του 20ου αιώνα και η πλέον γνωστή παγκοσμίως ντίβα της όπερας. Η υψηλή μπελ κάντο φωνητική τέχνη της, το μεγάλο εύρος της φωνής της και οι ιδιάζουσες υποκριτικές τις ικανότητες έχουν επαινεθεί από πλήθος κριτικών. Το ρεπερτόριό της εκτεινόταν από την κλασική όπερα σέρια και τα μπελ κάντο έργα των Ντονιτσέττι, Μπελίνι και Ροσσίνι, φτάνοντας ως τη μεταγενέστερη όπερα των Βέρντι και Πουτσίνι· στην αυγή της καριέρας της, η Κάλλας τραγούδησε, συν τοις άλλοις, μελοδράματα του Βάγκνερ. Τιμώντας την μουσική και δραματική τέχνη της, το οπερατικό κοινό χαρακτήρισε την Κάλλας ως La Divina («Η Θεϊκή»).[1]

Μαρία Κάλλας
Maria Callas 1958.jpg
Η Μαρία Κάλλας το 1958
Γενικές πληροφορίες
Όνομα στη
μητρική γλώσσα
Maria Callas (Αγγλικά) και Μαρία Κάλλας (Ελληνικά)
Όνομα γεννήσεωςΜαρία
Γέννηση2  Δεκεμβρίου 1923
Νέα Υόρκη
Θάνατος16  Σεπτεμβρίου 1977
Παρίσι
Αιτία θανάτουέμφραγμα του μυοκαρδίου
Συνθήκες θανάτουφυσικά αίτια
Τόπος ταφήςΑιγαίο Πέλαγος
ΚατοικίαΝέα Υόρκη (1923–1937)
Αθήνα (1937–1945)
Sirmione
Παρίσι (έως 1977)
Ιταλία (από 1947)
ΕθνικότηταΈλληνες
Χώρα πολιτογράφησηςΕλλάδα
Εκπαίδευση και γλώσσες
Ομιλούμενες γλώσσεςΝέα ελληνική γλώσσα
Αγγλικά
Ιταλικά
Γαλλικά
ΣπουδέςΩδείο Αθηνών
Πληροφορίες ασχολίας
Ιδιότητατραγουδίστρια όπερας
τραγουδίστρια
ηθοποιός
ΕργοδότηςΣχολή Τζούλιαρντ
Περίοδος ακμής1942 - 1974
Οικογένεια
ΣύζυγοςΤζοβάννι Μπατίστα Μενεγκίνι (1949–1959)
ΣύντροφοςΑριστοτέλης Ωνάσης
Αξιώματα και βραβεύσεις
ΒραβεύσειςΒραβείο Γκράμι για Συνολική Προσφορά (2007)
αστέρι στη Λεωφόρο της Δόξας του Χόλιγουντ
Commons page Σχετικά πολυμέσα

Γεννήθηκε στο Μανχάταν της Νέας Υόρκης από Έλληνες μετανάστες στην Αμερική. Έλαβε την μουσική της εκπαίδευση στην Ελλάδα σε ηλικία δεκατριών ετών και έπειτα εδραιώθηκε στο οπερατικό στερέωμα στην Ιταλία. Περνώντας από τα δεινά του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και αντιμετωπίζοντας μυωπία υψηλού βαθμού που την άφησε σχεδόν τυφλή επί σκηνής,[2] η Κάλλας κατάφερε να διακριθεί ξεπερνώντας πλήθος εμποδίων, μεταξύ των οποίων και η σκανδαλοθηρία του τύπου που συχνά την απεικόνιζε με δυσμενείς όρους. Στα μισά της καριέρας της, μια αισθητική αλλαγή, η σημαντική απώλεια βάρους της καθόρισε τη μετέπειτα σκηνική της παρουσία.[3]

Η Κάλλας έγινε γνωστή στην Ελλάδα κυρίως μέσα από τις αναφορές του τύπου στα αμφιλεγόμενα γεγονότα της επαγγελματικής και προσωπικής της ζωής, όπως η ταραχώδης σχέση της με τον Έλληνα εφοπλιστή Αριστοτέλη Ωνάση, ωστόσο η καλλιτεχνική της πορεία αποτελεί τη βασική υστεροφημία της. Με τα λόγια του μαέστρου Λέοναρντ Μπερνστάιν, η Κάλλας ήταν «η Βίβλος της Όπερας»·[4][5][6][7][8][9] δεκάδες χρόνια μετά τον θάνατο της, παραμένει ο ορισμός της prima donna assoluta («απόλυτη πριμαντόνα») και μία εκ των πιο εμπορικώς επιτυχημένων οπερατικών καλλιτεχνών.[10][11]

Πρώιμος βίοςΕπεξεργασία

Παιδική ηλικία και μετανάστευση στην ΕλλάδαΕπεξεργασία

Η Μαρία Κάλλας γεννήθηκε στο νοσοκομείο Φλάουερ Χόσπιταλ της 5ης Λεωφόρου στο Μανχάταν, στις 2 Δεκεμβρίου του 1923 από Έλληνες γονείς,[12] τον Γεώργιο (Γιώργο) Καλογερόπουλο από το Νεωχόρι Ιθώμης Μεσσηνίας (περίπου 1881–1972)[13] και την Ευαγγελία (Λίτσα) Δημητριάδου από τη Στυλίδα Φθιώτιδος (περίπου 1894–1982).[14] Στο πιστοποιητικό γεννήσεώς της αναγράφεται το όνομα Sophie Cecilia Kalos («Σοφία Καικιλία Κάλος»)·[15] ο πατέρας της είχε αρχικώς αλλάξει το οικογενειακό επίθετο σε Κάλος αλλά εν τέλει το μετέτρεψε σε Κάλλας για λόγους ευφωνίας.[16][17][18]

Το ζευγάρι αντιμετώπισε ευθύς εξ αρχής πλήθος προβλημάτων, μεταξύ των οποίων και η ασυμφωνία χαρακτήρων· η μητέρα της Κάλλας είχε βλέψεις για κοινωνική ανέλιξη και καλλιτεχνική αναγνώριση, κάτι που στερήθηκε ως νεαρή, ενώ ο πατέρας της είχε πιο περιορισμένες επιθυμίες και μηδαμινό ενδιαφέρον για τις τέχνες.[19][20] Η γέννηση της πρώτης κόρης του ζεύγους, Υακίνθης (αργότερα «Τζάκι»), το 1917 δεν μείωσε την προβληματικότητα της σχέσης τους, που επιδεινώθηκε σφοδρά όταν το 1922, ο μοναχογιός τους, Βασίλης, πέθανε από μηνιγγίτιδα σε ηλικία μόλις δύο ετών.[21] Έναν χρόνο αργότερα, το 1923, με τη μητέρα της έγκυο, ο πατέρας της Κάλλας αποφάσισε να μεταφέρει την οικογένεια στις ΗΠΑ.[16][22] Τον Ιούλιο του 1923, έφυγαν για τη Νέα Υόρκη και εγκαταστάθηκαν αρχικώς στην έντονα ελληνική Αστόρια, στο Κουίνς.[23]

Η μητέρα της, που ανέμενε τη γέννηση ενός ακόμα αγοριού, απογοητεύτηκε έντονα όταν της ανακοινώθηκε το φύλο του νεογέννητου παιδιού της, αρνούμενη μάλιστα να το δει επί σειρά τεσσάρων ημερών.[21] Τρία χρόνια αργότερα, το 1926, η Maria Anna Cecilia Sofia Kalogeropoulos («Μαρία Άννα Καικιλία Σοφία Καλογεροπούλου»)[24] βαφτίστηκε χριστιανή στον ορθόδοξο καθεδρικό ναό της Αγίας Τριάδος στην Άνω Ανατολική Πλευρά της Νέας Υόρκης.[25] Ένα έτος μετά, ο πατέρας της άνοιξε το δικό του φαρμακείο και η οικογένεια εγκαταστάθηκε στην 192η Οδό του Μανχάταν, στη γειτονιά Ουάσινγκτον Χάιτς.[26] Ανακαλύπτοντας από νωρίς το μουσικό της ταλέντο η μητέρα της την πίεζε να τραγουδά, ενώ ευνοούσε περισσότερο τη μεγαλύτερη αδερφή της, γεγονός που θορυβούσε τον πατέρα της και αναζωπύρωνε τη διαμάχη του ζεύγους.[27] Η καθοδική πορεία του γάμου επισπεύσθηκε και το 1937 η μητέρα της πήρε την ίδια και την αδερφή της και επέστρεψε στην Αθήνα.[28]

 
Η πολυκατοικία Παπαλεονάρδου στην οδό Πατησίων 61, σχεδιασμένη το 1925 από τον αρχιτέκτονα Κωνσταντίνο Κιτσίκη. Σε αυτό το κτήριο έζησε η Μαρία Κάλλας από το 1937 ως το 1945

Η σχέση με την μητέραΕπεξεργασία

Η σχέση της Μαρίας με τη μητέρα της συνέχισε να διαβρώνεται κατά την παραμονή τους στην Ελλάδα και στην κορυφή της καριέρας της έγινε θέμα δημοσίου ενδιαφέροντος, ειδικά μετά από μια δημοσίευση του περιοδικού Time το 1956 με κεντρικό θέμα τη σχέση αυτή και, αργότερα, με αφορμή το βιβλίο της Λίτσας Δημητριάδη Η κόρη μου η Μαρία Κάλλας (1960).[29] Η Κάλλας κατηγορούσε δημοσίως την μητέρα της ότι την εξανάγκαζε να τραγουδάει, κάτι που οδήγησε στην σταδιακή καταστροφή της παιδικής της ηλικίας:

Η αδερφή μου ήταν λεπτή και όμορφη και φιλική και η μητέρα μου πάντοτε την προτιμούσε. Εγώ ήμουν το ασχημόπαπο, παχουλή και άχαρη και καθόλου δημοφιλής. Είναι άκαρδο να κάνεις ένα παιδί να νιώθει άσχημο και ανεπιθύμητο [...]. Δεν θα την συγχωρήσω ποτέ που μού αφαίρεσε την παιδική μου ηλικία. Κατά την διάρκεια όλων των χρόνων που θα έπρεπε να παίζω και να μεγαλώνω, εγώ τραγουδούσα ή έβγαζα λεφτά. Όλα όσα έκανα για εκείνους ήταν κυρίως καλά και όλα όσα έκαναν σε εμένα ήταν κυρίως κακά.[30]

Το 1957, δήλωσε στον ραδιοφωνικό παραγωγό Νόρμαν Ρος Τζούνιορ ότι «θα πρέπει να υπάρξει ένας νόμος ενάντια στον καταναγκασμό των παιδιών να δίνουν παραστάσεις σε μικρή ηλικία. Τα παιδιά πρέπει να έχουν μια υπέροχη παιδική ηλικία. Δεν πρέπει να τους δίνονται υπερβολικά μεγάλες ευθύνες».[31]

Ο βιογράφος Νικόλαος Πετσάλης-Διομήδης αποδίδει την αμαύρωση της εικόνας της Δημητριάδου ως μητέρα στο ότι επεδείκνυε συμπεριφορά μίσους απέναντι στον σύζυγό της παρουσία των παιδιών.[32] Ακόμα, κατά τον σύζυγο της Κάλλας Τζοβάννι Μπατίστα Μενεγκίνι και βάσει των λεγόμενων της κοντινής της φίλης Τζουλιέτα Σιμιονάτο, η άνεργη μητέρα της την πίεζε να συντροφεύει διάφορους άντρες, κυρίως Ιταλούς και Γερμανούς στρατιώτες, για να φέρνει στο σπίτι χρήματα και φαγητό, κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής. Η Σιμιονάτο ήταν πεπεισμένη ότι η Κάλλας «κατάφερε να παραμείνει ανέγγιχτη», ωστόσο η Μαρία ποτέ δεν συγχώρησε την μητέρα της για την συμπεριφορά αυτή, που, κατά την ίδια, ήταν μια μορφή μαστροπείας.[33] Σε μια προσπάθεια βελτίωσης της σχέσης τους, η Κάλλας πήρε την μητέρα της μαζί της κατά την πρώτη της επίσκεψη στο Μεξικό το 1950, αλλά εκεί αναβίωσαν οι παλιές προστριβές,[34] με αποτέλεσμα οι δυο τους να μην ξανασυναντηθούν ποτέ έκτοτε. Αργότερα, με αφορμή ορισμένα υβριστικά γράμματά της, η Κάλλας έληξε δια παντός την επικοινωνία με τη μητέρα της.[35]

Μουσική εκπαίδευσηΕπεξεργασία

 
Η Ελβίρα ντε Ιδάλγο (1891 - 1980), Ισπανίδα κολορατούρα και δασκάλα της Μαρίας Κάλλας, σε νεαρή ηλικία

Η Κάλλας έλαβε την μουσική της εκπαίδευση στην Αθήνα. Αρχικά, η μητέρα της επιχείρησε να την γράψει στο επιφανές Ωδείο Αθηνών, χωρίς επιτυχία· στην ακρόαση η άγουρη, ακόμα, και ανεκπαίδευτη φωνή της δεν κατάφερε να εντυπωσιάσει την επιτροπή, ενώ ο καλλιτεχνικός διευθυντής του ωδείου Φιλοκτήτης Οικονομίδης δεν θα την έκανε δεκτή αν δεν αποκτούσε το απαραίτητο θεωρητικό υπόβαθρο (σολφέζ). Το καλοκαίρι του 1937, η μητέρα της επισκέφτηκε την δασκάλα μονωδίας Μαρία Τριβέλλα στο νεότερο Εθνικό Ωδείο, ζητώντας της να αναλάβει ως μαθήτρια την κόρη της έναντι χαμηλού αντιτίμου. Το 1957, η Τριβέλλα ανακαλεί την αρχική εντύπωσή της για την ερμηνεία της νεαρής Κάλλας:[36]

Ο τόνος της φωνής ήταν ζεστός, λυρικός, έντονος· στριφογύριζε και έλαμπε σαν φλόγα και γέμιζε τον αέρα με μελωδικές αντηχήσεις σαν καριγιόν. Σε κάθε περίπτωση, ήταν ένα εκπληκτικό φαινόμενο ή, μάλλον, ήταν ένα σπουδαίο ταλέντο που χρειαζόταν έλεγχο, τεχνική εκπαίδευση και αυστηρή πειθαρχία για να λάμψει με όλη της την λαμπρότητα.[37]

Η Τριβέλλα συμφώνησε να αναλάβει την διδασκαλία της[38] αρνούμενη να λάβει χρήματα, ενώ σύντομα διεπίστωσε ότι η Κάλλας δεν ήταν κοντράλτο όπως της είχαν πει, αλλά μια δραματική υψίφωνος· συνεπώς, εργάστηκαν για την αύξηση του φωνητικού εύρους της και την ελάφρυνση του ηχοχρώματός της.[39] Η Τριβέλλα περιέγραψε την Κάλλας ως «ένα πρότυπο μαθήτριας» με «φαινομενική πρόοδο» που «μελετούσε πέντε με έξι ώρες την ημέρα» και «μέσα σε έξι μήνες, τραγουδούσε τις πιο δύσκολες άριες του διεθνούς οπερατικού ρεπερτορίου με την ύψιστη μουσικότητα».[40] Στις 11 Απριλίου του 1938, στο συναυλιακό ντεμπούτο της, η Κάλλας τραγούδησε ένα ντουέτο από την όπερα Τόσκα του Πουτσίνι στο τέλος του ρεσιτάλ της τάξης Τριβέλλα στο φιλολογικό σύλλογο «Παρνασσός».[41]

Δύο χρόνια μετά την έναρξη των μαθημάτων με την Τριβέλλα, η Κάλλας πέρασε ξανά από ακρόαση στο Ωδείο Αθηνών με το Ocean, Thou Mighty Monster («Ωκεανέ, συ Τέρας Φοβερό») από την όπερα Όμπερον του Βέμπερ. Η Iσπανίδα σοπράνο κολορατούρα και καθηγήτρια μονωδίας, Ελβίρα ντε Ιδάλγο, που βρισκόταν στην επιτροπή, περιέγραψε ότι άκουσε «στροβιλώδεις, φουσκωμένους καταρράκτες ήχων που ήταν, βέβαια, ανεξέλεγκτοι, αλλά σίγουρα γεμάτοι θεατρικότητα και συναίσθημα». Την δέχτηκε αμέσως ως μαθήτριά της και, μετά από παράκληση της μητέρας της, συμφώνησε να περιμένει ένα χρόνο ως την αποφοίτησή της από το Εθνικό Ωδείο.[42] Στις 2 Απριλίου του 1939, η Κάλλας ανέλαβε τον πρωταγωνιστικό ρόλο της Σαντούτσα σε μία μαθητική παραγωγή της Καβαλερία Ρουστικάνα («Αγροτική Ιπποσύνη») του Πιέτρο Μασκάνι. Η παράσταση έλαβε χώρα στην Εθνική Λυρική Σκήνη στο Θέατρο Ολυμπία και το φθινόπωρο του ίδιου έτους η Κάλλας εγγράφηκε στο Ωδείο Αθηνών, στην τάξη της Ελβίρα ντε Ιδάλγο.[43]

Το 1968, η Κάλλας ανέφερε σε συνέντευξή της στον Λόρδο Χέιργουντ, διευθυντή της Βασιλικής Όπερας του Λονδίνου και της Εθνικής Όπερας της Αγγλίας, ότι η ντε Ιδάλγο «κατείχε την πραγματικά σπουδαία εκπαίδευση, ίσως την τελευταία πραγματική εκπαίδευση του μπελ κάντο» και ότι από εκείνη έμαθε ότι «όσο βαριά και αν ήταν μια φωνή, έπρεπε να παραμένει ελαφριά, έπρεπε πάντα να κατεργάζεται για να μένει ευλύγιστη, ποτέ να μην βαραίνει».[44][45] Αργότερα, η ντε Ιδάλγο αποκάλεσε την Κάλλας ένα «φαινόμενο», επισημαίνοντας ότι παρακολουθούσε τα μαθήματα όλων των φωνών υψίφωνους, μεσόφωνους, τενόρους κ.α. φτάνοντας στο ωδείο με τον πρώτο και αναχωρώντας με τον τελευταίο μαθητή.[46] Η Κάλλας αιτιολόγησε αυτή της τη συνήθεια εξηγώντας ότι, ανεξαρτήτως δεξιότητας, κάθε μαθητής μπορεί να αποτελέσει διδακτικό παράδειγμα ακόμα και για τον πλέον ταλαντούχο εκπαιδευόμενο.[44][47]

ΣταδιοδρομίαΕπεξεργασία

Πρώτη καριέρα στην ΕλλάδαΕπεξεργασία

 
Τιμητικό άγαλμα της Μαρίας Κάλλας από την γλύπτρια Ασπασία Παπαδοπετράκη, ευρισκόμενο στην Πλατεία Μαδρίτης, όπισθεν του ξενοδοχείου Χίλτον

Μετά από σειρά εμφανίσεων ως μαθήτρια, η Κάλλας ανέλαβε κάποιους δευτερεύοντες ρόλους στην Εθνική Λυρική Σκηνή με την αρωγή της ντε Ιδάλγο.[44][48] Το επίσημο επαγγελματικό ντεμπούτο της έγινε κατά τη σεζόν 1940–1941 της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, στον μικρό ρόλο της Βεατρίκης στην οπερέτα Βοκκάκκιος του Φραντς φον Σουπέ.[49] Όπως ανέφεραν αργότερα συνάδελφοί της από εκείνη την εποχή, το εργασιακό κλίμα που αντιμετώπισε τότε ήταν αρνητικό.[50] Εντούτοις, η Κάλλας αντιπαρήλθε τις όποιες εχθρότητες και, εν τέλει, ανέλαβε τον πρώτο της πρωταγωνιστικό ρόλο στις 27 Αυγούστου του 1942, εμφανιζόμενη ως Τόσκα στη φερώνυμη όπερα του Πουτσίνι.[51] Κατά τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο του 1943, συμμετείχε στον χορό της ελληνικής όπερας Ο Πρωτομάστορας σε μουσική Μανώλη Καλομοίρη και πλοκή βασισμένη στο ομώνυμο έργο που ο Νίκος Καζαντζάκης είχε συγγράψει το 1908–1909 στο Παρίσι.[52] Τον Ιούλιο του 1943 πρωταγωνίστησε ξανά ως Τόσκα στο Θερινό Θέατρο Πλατείας Κλαυθμώνος.[53] Την άνοιξη του 1944 η Κάλλας επανεμφανίστηκε ως Σαντούτσα στην Καβαλερία Ρουστικάνα στο Θέατρο Ολυμπία, αυτή τη φορά ούσα επαγγελματίας υψίφωνος.[54] Ακολούθησε άλλη μια παραγωγή του Πρωτομάστορα τον Ιούλιο του 1944 στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού.[55] Τον Απρίλιο και τον Μάιο του 1944, η Μαρία Καλογεροπούλου, όπως ήταν γνωστή τότε, πρωταγωνίστησε στην όπερα Tiefland («Στον Κάμπο») του Ώυγκεν ντ' Αλμπέρ.[56] Για την ερμηνεία της κατά την πρεμιέρα της 22ας Απριλίου του 1944, δέχτηκε διθυραμβικές κριτικές· Ειδικότερα η κριτικός Σοφία Κ. Σπανούδη ανέφερε ότι:

Η δραματική σοπράνο δις Καλογεροπούλου είνε [sic] μία εξόχως δυναμική καλλιτέχνις [sic] με τα σπανιώτερα [sic] δραματικά και μουσικά χαρίσματα. Στο σημαντικό σημείο της εξελίξεως που παρουσιάζει αρχίζει να συνειδητοποιεί πλήρως όλες της τις δυναμικότητες και προκαλεί αμέριστη τη συγκίνηση και τον ενθουσιασμό του κόσμου. Στον καταθλιπτικό και μουσικώς αγνώμονα ρόλο της Μάρθας θριάμβευσε σ’ όλη τη γραμμή.[57]

Ακόμα, ο έτερος πρωταγωνιστής του έργου, βαρύτονος Ευάγγελος Μαγκλιβέρας περιέγραψε την ερμηνεία της Καλογεροπούλου στο εβδομαδιαίο περιοδικό Το Ραδιόφωνον ως «μια θεατρική ερμηνεία του επιπέδου μιας τραγικής ηθοποιού» με «εξαίρετη φωνή εκθαμβωτικής φυσικής ευφράδειας», ενώ κατά την Αλεξάνδρα Λαλαούνη επρόκειτο για «ένα από εκείνα τα θεόσταλτα ταλέντα που μπορεί κανείς μόνο να τα θαυμάζει».[58] Το έργο Φιντέλιο του Μπετόβεν, στο οποίο η Κάλλας πρωταγωνίστησε ως Λεονόρε, ανέβηκε στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού κατά τον Αύγουστο και Σεπτέμβριο του 1944, σε μια μεταφορά στην ελληνική γλώσσα.[59] Ο Γερμανός κριτικός Φρίντριχ Χέρτσογκ που παρακολούθησε τις παραστάσεις, ανακήρυξε την Λεονόρε ως «τον μεγαλύτερο θρίαμβο της Κάλλας».[60]

Ακολούθησαν τα έργα Der Bettelstudent («Ο ζητιάνος φοιτητής») του Καρλ Μιλλαίκερ στο Θερινό Θέατρο Λεωφόρου Αλεξάνδρας το Σεπτέμβριο του 1945 όπου η Κάλλας ερμήνευσε τον ρόλο της Λάουρα[61] και άλλη μία παραγωγή του έργου Στον Κάμπο, τον Μάρτιο του 1945, η τελευταία της μονωδού εκείνη την περίοδο.[62] Μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας, η ντε Ιδάλγο συμβούλευσε την Κάλλας να συνεχίσει την καριέρα της στην Ιταλία. Αφού ολοκλήρωσε μια συναυλιακή περιοδεία ανά την Ελλάδα, η Κάλλας προτίμησε να μεταβεί στις Ηνωμένες Πολιτείες για να συναντήσει τον πατέρα της και να κυνηγήσει τις εκεί ευκαιρίες. Αναχώρησε για την Αμερική στις 14 Σεπτεμβρίου του 1945, έχοντας συμμετάσχει σε 56 παραστάσεις επτά οπερατικών έργων κι έχοντας δώσει 20 ρεσιτάλ.[38] Τιμώντας την θεμέλιο καριέρα της στην Ελλάδα, η Κάλλας δήλωσε αργότερα ότι, χάρη σε αυτήν, το δυσκολότερο κομμάτι της σταδιοδρομίας της ήταν άνευ εκπλήξεων.[63]

Επιστροφή στην ΑμερικήΕπεξεργασία

Μετά τον γυρισμό της στις Ηνωμένες Πολιτείες και την επανασύνδεση με τον πατέρα της τον Σεπτέμβριο του 1945, η Κάλλας πέρασε από σειρά ακροάσεων.[64] Τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους, η ακρόασή της από τον Έντουαρντ Τζόνσον, διευθυντή της Μητροπολιτικής Όπερας της Νέας Υόρκης, έφερε την προσφορά δύο ρόλων στα έργα Φιντέλιο του Μπετόβεν και Μαντάμα Μπατερφλάι του Πουτσίνι.[65] Κατά τον Τζόνσον, η Κάλλας ήταν «μια εξαιρετική φωνή» που έπρεπε «να ακουστεί πολύ σύντομα στη σκηνή».[66] Ωστόσο η Κάλλας απέρριψε την πρόταση, θεωρώντας τον σωματότυπο που είχε ασύμβατο με την εικόνα της Μπατερφλάι και αρνούμενη να ερμηνεύσει όπερα στα αγγλικά όπως ζήτησε περαιτέρω ο Τζόνσον.[67]

Στην Ιταλία, Μενεγκίνι και ΣεραφίνΕπεξεργασία

 
Η Μαρία Κάλλας με τον σύζυγό της Τζοβάννι Μπατίστα Μενεγκίνι στο σπίτι τους στο Μιλάνο το 1957

Το 1946, η Κάλλας αναμενόταν να εκκινήσει τη σεζόν της όπερας του Σικάγο πρωταγωνιστώντας στην όπερα Τουραντότ του Πουτσίνι, εντούτοις η συμφωνία ακυρώθηκε καθώς η Εταιρεία Όπερας του Σικάγο φαλίρισε.[66] Ο βαθύφωνος Νίκολα Ρόσι-Λεμένι που θα συμπρωταγωνιστούσε στο έργο τη σύστησε στον διάσημο Ιταλό μαέστρο Τούλιο Σεραφίν που έψαχνε μια δραματική σοπράνο για να πρωταγωνιστήσει στην όπερα La GiocondaΤζοκόντα») του Αμίλκαρε Πονκιέλλι στην Αρένα της Βερόνας.[68][69][70] Εντυπωσιασμένος από τις ικανότητές της, ο μαέστρος τής έδωσε το ρόλο κι έτσι στις 3 Αυγούστου του 1947 η Κάλλας έκανε το ντεμπούτο της στην Ιταλία ως Τζοκόντα.[71] Το ίδιο έτος, λίγο μετά την άφιξή της στη Βερόνα σε ηλικία 23 ετών, γνώρισε τον Τζοβάννι Μπατίστα Μενεγκίνι, έναν αρκετά μεγαλύτερό της πλούσιο φιλόμουσο βιομήχανο με τον οποίον σύνηψαν δεσμό. Παντρεύτηκαν στις 21 Απριλίου του 1949 και, μέχρι τον χωρισμό τους το 1959, ο Μενεγκίνι έπαιζε σημαντικό ρόλο στην διευθέτηση πολλών πτυχών της καριέρας της, υποστηρίζοντάς την στα πρώτα της βήματα· κατά τη διάρκεια των κορυφαίων ετών της σταδιοδρομίας της, το όνομά της ήταν Maria Meneghini Callas («Μαρία Μενεγκίνι Κάλλας»).[72][73]

Μετά τη Τζοκόντα, ο Σεραφίν τής πρόσφερε το ρόλο της Ιζόλδης στην όπερα Τριστάνος και Ιζόλδη του Βάγκνερ που ανέβασε το 1948.[74][75][63] Σύμφωνα με τον Λόρδο Χέιργουντ «ελάχιστοι Ιταλοί μαέστροι είχαν μια πιο μεγαλόπρεπη καριέρα από τον Τούλιο Σεραφίν και, ίσως, κανένας τους εκτός από τον Τοσκανίνι δεν είχε περισσότερη επιρροή».[47] Το 1958, η Κάλλας ανέφερε ότι το να εργαστεί με τον Σεραφίν ήταν η «πραγματικά τυχερή» ευκαιρία της καριέρας της, καθώς και ότι ο μαέστρος της δίδαξε «ότι πρέπει να υπάρχει εκφραστικότητα και μια αιτιολόγηση για τη μουσική».[75]

Το σημείο καμπής στην καριέρα της Κάλλας συνέβη στην Βενετία το 1949· είχε αναλάβει τον ρόλο της Μπρουνχίλντε στην Βαλκυρία του Βάγκνερ στο διάσημο Θέατρο Λα Φενίτσε, όταν η Μαργκερίτα Καρόζιο που θα τραγουδούσε την Ελβίρα στην όπερα I Puritani («Οι Πουριτανοί») στο ίδιο θέατρο αρρώστησε.[76] Αδυνατώντας να βρει αντικαταστάτρια για την Καρόζιο, ο Σεραφίν ανέθεσε στην Κάλλας να μάθει τον ρόλο σε έξι μόνο μέρες, όντας βέβαιος για την ικανότητά της να το πετύχει.[77][75] Οι δύο όπερες ήταν εξαιρετικά διαφορετικές ως προς το ύφος και τις φωνητικές απαιτήσεις και αρχικώς ο τύπος και οι κριτικοί έδειξαν δυσπιστία απέναντι στο εγχείρημα.[75] Ωστόσο η παράσταση στέφθηκε με επιτυχία· ο διάσημος Ιταλός σκηνοθέτης Φράνκο Τζεφιρέλι επεσήμανε ότι «αυτό που πέτυχε στην Βενετία ήταν πραγματικά απίστευτο», τονίζοντας τη διαφορετικότητα των ρόλων της Ελβίρας και της Μπρουχίλντε.[78][79]

Η όπερα αυτή ήταν κομβικής σημασίας για την μετέπειτα πορεία της Κάλλας, ανοίγοντάς της τον δρόμο για έργα όπως η Λουτσία ντι Λάμερμουρ, η Τραβιάτα, η Αρμίντα, η Υπονοβάτις, ο Πειρατής, ο Τούρκος στην Ιταλία, η Μήδεια και η Άννα Μπολένα.[75] Εξάλλου, ορισμένα εκ των έργων των Κερουμπίνι, Μπελίνι, Ντονιτσέττι και Ροσσίνι που ερμήνευσε, είχαν προ πολλού πάψει να ανεβαίνουν στις οπερατικές σκηνές διεθνώς και η Κάλλας αναβίωσε το ενδιαφέρον για αυτά, με αποτέλεσμα να παίζονται ως και σήμερα·[46][80][81] όπως το εξέφρασε η υψίφωνος Μονσεράτ Καμπαγιέ

[η Κάλλας] άνοιξε μια καινούργια πόρτα για εμάς, για όλους τους τραγουδιστές του κόσμου, μία πόρτα η οποία είχε κλείσει. Πίσω της κοιμόνταν όχι μόνο μια σπουδαία μουσική αλλά και μια σπουδαία ιδέα για το τι εστί ερμηνεία. Μας έδωσε την ευκαιρία, σε εμάς που την ακολουθούμε, να κάνουμε πράγματα που ήταν αδύνατα πριν από εκείνη.[82][83]

Σημαντικές πρεμιέρεςΕπεξεργασία

 
Η Μαρία Κάλλας με τον τενόρο Βαλιάνο Νατάλι, στην πρόβα της Λουτσία ντι Λάμερμουρ στο Τεάτρο Ντελ Μάτζο Μουσικάλε της Φλωρεντίας το 1953

Στη διάρκεια της καριέρας της, η Κάλλας πρωταγωνίστησε σε εκατοντάδες παραγωγές όπερας και έδωσε δεκάδες ρεσιτάλ. Καθώς για κάθε εμφάνισή της θα μπορούσαν να γραφτούν πολλές σελίδες, παρουσιάζονται εδώ οι πλέον σημαντικές εμφανίσεις της στις διάσημες σκηνές του κόσμου.

Στη Νότιο ΑμερικήΕπεξεργασία

Την ίδια κιόλας νύχτα της ημέρας του γάμου της με τον Μενεγκίνι στην Βερόνα, η Κάλλας έφυγε για την Αργεντινή, για να τραγουδήσει στο Θέατρο του Κολόμβου στο Μπουένος Άιρες· έκανε την πρεμιέρα της εκεί στις 20 Μαΐου του 1949[84][85] πρωταγωνιστώντας στην Αΐντα του Βέρντι, την Τουραντότ του Πουτσίνι και τη Νόρμα του Μπελίνι, αγαπημένη της όπερα, τον ομώνυμο ρόλο της οποίας τραγούδησε 92 φορές στη διάρκεια της καριέρας της, περισσότερες από κάθε άλλο ρόλο.[86][87] Το 1950, έκανε πρεμιέρα στο Παλάτι των Καλών Τεχνών, σημαντικό πολιτιστικό κέντρο της Πόλης του Μεξικού, τραγουδώντας την Νόρμα για έτι μία φορά.[88] Το ίδιο έτος, τραγούδησε στο Παλάτι την Αΐντα του Βέρντι. Θέλοντας να τιμήσει την Άνχελα Περάλτα, κορυφαία Μεξικανή υψίφωνο του 19ου αιώνα, η οποία είχε κάνει την ίδια αλλαγή σε παλαιότερες παραγωγές της όπερας, η Κάλλας άλλαξε ελαφρώς την παρτιτούρα, τραγουδώντας την υψηλότατη νότα μι ύφεση (E♭6) πάνω από όλη την ορχήστρα, την χορωδία και τους μονωδούς στο τέλος της δεύτερης πράξης, κατά το Εμβατήριο του Θριάμβου·[89] ο ενθουσιασμός του κοινού ήταν μεγάλος και η Κάλλας επανέλαβε το εγχείρημα όταν επέστρεψε στο Παλάτι έναν χρόνο μετά, στις 3 Ιουλίου 1951, με την παράσταση να διασώζεται σε μία πλήρη ηχογράφηση.[90][91]

Στη Σκάλα του ΜιλάνουΕπεξεργασία

 
Η Μαρία Κάλλας ως Τζούλια στην όπερα La Vestale που ανέβασε η Σκάλα του Μιλάνου το 1954

Ως το 1950, η Κάλλας είχε εμφανιστεί στα μεγαλύτερα θέατρα της Ιταλίας, εκτός του Teatro alla ScalaΣκάλα του Μιλάνου»). Η πρώτη φορά που εμφανίστηκε στην σκηνή της Σκάλα ήταν το 1950, όταν αντικατέστησε την υποτιθέμενη[92] αντίζηλό της Ρενάτα Τεμπάλντι στον ρόλο της Αΐντα. Ωστόσο, επίσημη πρεμιέρα στο θέατρο έκανε έναν χρόνο αργότερα, στις 7 Δεκεμβρίου 1951, όταν εκκίνησε τη σεζόν του θεάτρου στον Σικελικό Εσπερινό του Βέρντι, εμφάνιση που της προσέφερε ευρύτερη αναγνώριση.[93] Κατά τη διάρκεια των αμέσως επόμενων επτά ετών η Σκάλα υπήρξε η σκηνή των μεγάλων θριάμβων της σε ένα ευρύ φάσμα ρόλων. Εκεί, συνεργάστηκε με καλλιτέχνες όπως ο Χέρμπερτ φον Κάραγιαν, η Μαργκαρέτε Βάλμαν (μπαλαρίνα–χορογράφος), ο Φράνκο Τζεφιρέλι και, κυρίως, ο σκηνοθέτης Λουκίνο Βισκόντι που, κατά τα λεγόμενά του, εισήλθε στο χώρο της οπερατικής σκηνοθεσίας μόνο για την Μαρία Κάλλας,[94] για την οποία σκηνοθέτησε πολλές καινούργιες και πολυτελείς παραγωγές έργων όπως η La Vestale του Γκασπάρε Σποντίνι, η Τραβιάτα, η Υπνοβάτις, η Άννα Μπολένα και η Ιφιγένεια εν Ταύροις του Κρίστοφ Βίλιμπαλντ Γκλουκ.[95][96] Ακόμα, η Κάλλας έπαιξε κομβικό ρόλο στην καριέρα του τενόρου Φράνκο Κορέλι εξασφαλίζοντας τη συμμετοχή του στην παραγωγή της La Vestale το 1954, όπου ο Κορέλι έπαιξε τον Λιτσίνιο δίπλα στην Τζούλια της Κάλλας. Οι δυο τους είχαν συνεργαστεί για πρώτη φορά έναν χρόνο νωρίτερα, σε μια παραγωγή της Νόρμα στη Ρώμη, ενώ συναντήθηκαν σε πολλές ακόμα παραγωγές.[97][98][99]

 
Στα καμαρίνια της Σκάλας του Μιλάνου το 1957, ο Λουκίνο Βισκόντι βοηθά την Μαρία Κάλλας να ετοιμαστεί για την Άννα Μπολένα

Στη Βασιλική Όπερα του ΛονδίνουΕπεξεργασία

Το 1952, η Βασιλική Όπερα του Λονδίνου (τότε γνωστή ως Κόβεν Γκάρντεν) φιλοξένησε τη σπουδαία μονωδό για πρώτη φορά· και εδώ, η αγαπημένη της Νόρμα ήταν η επιλογή της.[87] Με τα λόγια της Κάλλας, η ίδια και το λονδρέζικο κοινό είχαν μια «σχέση αγάπης»[100] και η καλλιτέχνιδα εμφανίστηκε στο Κόβεν Γκάρντεν τα έτη 1953, 1957, 1958, 1959, και 1964 με 1965. Μάλιστα, στις 6 Ιουλίου του 1965, έδωσε εκεί την τελευταία της οπερατική παράσταση ως Τόσκα, σε μια παραγωγή σχεδιασμένη από τον Φράνκο Τζεφιρέλι, στην οποία συμμετείχε και ο φίλος και συνάδελφός της, ο σπουδαίος βαρύτονος Τίτο Γκόμπι.[101][102]

Στις Ηνωμένες ΠολιτείεςΕπεξεργασία

Το ντεμπούτο της στις Ηνωμένες Πολιτείες πραγματοποιήθηκε πέντε χρόνια μετά το ταξίδι στην Αργεντινή, το 1954, οπότε η Κάλλας τραγούδησε τη Νόρμα στη νεοσυσταθείσα Λυρική Όπερα του Σικάγο, συνεισφέροντας στην εδραίωσή της με την εντυπωσιακή ερμηνεία που έδωσε.[103] Στη Μητροπολιτική Όπερα, η Κάλλας έκανε πρεμιέρα και πάλι με τη Νόρμα, εγκαινιάζοντας την εβδομηκοστή δεύτερη σεζόν στις 29 Οκτωβρίου του 1956.[104] Όπως και με την Λυρική Όπερα του Σικάγο, στις 21 Νοεμβρίου του 1957 η μονωδός έδωσε μια συναυλία με την οποία εγκαινιάστηκε η Όπερα της Πόλης του Ντάλας, συνεισφέροντας στην εδραίωσή της, από κοινού με τους φίλους της Λώρενς Κέλι, ιδρυτή-διευθυντή της όπερας, και Νικόλα Ρεσίνιο, ονομαστό μαέστρο. Το 1958, έδωσε ξανά μια ιδιαίτερα επιτυχημένη παράσταση με την Όπερα της Πόλης του Ντάλας ως Βιολέτα στην Τραβιάτα και την ίδια χρονιά εμφανίστηκε ως Μήδεια, στην μόνη Αμερικανική παραγωγή αυτής της όπερας από την μονωδό· η Dallas Medea («Μήδεια του Ντάλας») όπως έμεινε γνωστή, υπήρξε κατά κοινή ομολογία μια «μνημειώδης εμπειρία», ενώ η ερμηνεία της Κάλλας χαρακτηρίστηκε «εφάμιλλη του Ευριπίδη».[105][106] Το ίδιο έτος, το συμβόλαιό της με την Μητροπολιτική Όπερα ακυρώθηκε, εξαιτίας μιας διαφωνίας με τον γενικό διευθυντή Ρούντολφ Μπινγκ που γιγαντώθηκε από τον τύπο.[107] Η Κάλλας δέχτηκε πρόταση από την Αμερικανική Εταιρεία Όπερας και συμφώνησε να παίξει την Ιμογένη στην όπερα Ο Πειρατής τον Ιανουάριο του 1959. Κατά τον κριτικό όπερας Άλαν Κόζιν, η παράσταση «έγινε γρήγορα θρυλική στους οπερατικούς κύκλους».[108] Αργότερα, ο Μπινγκ και η Κάλλας συμφιλιώθηκαν[109] και η μονωδός επανήλθε το 1965 ως Τόσκα με Καβαραντόσι τον Φράνκο Κορέλι στις 19 Μαρτίου 1965 και τον Ρίτσαρντ Τάκερ στις 25 Μαρτίου 1965 (ο Τίτο Γκόμπι έπαιξε τον Σκάρπια και στις δύο παραστάσεις).[110]

Στην Όπερα των ΠαρισίωνΕπεξεργασία

Η πρεμιέρα της Κάλλας στο Παρίσι καθυστέρησε αρκετά· ήρθε το 1958, με τη συναυλία της στην Όπερα των Παρισίων (τώρα γνωστή ως Οπερά Γκαρνιέ), ένα σπουδαίο κοσμικό γεγονός που παρακολούθησαν όλες οι επιφανείς προσωπικότητες του Παρισιού. Το πρώτο μέρος περιελάμβανε τις άριες Κάστα ντίβα από τη Νόρμα, Miserere από την Τροβατόρε του Βέρντι και Una voce poco fa από τον Κουρέα της Σεβίλλης. Στο δεύτερο μισό της συναυλίας, η Κάλλας ερμήνευσε τη δεύτερη πράξη της Τόσκα, με τον Τίτο Γκόμπι ως Σκάρπια. Η εμφάνισή της αυτή ήταν από τις ελάχιστες που βιντεοσκοπήθηκαν.[111][112] Αργότερα, στις 23 Μαΐου 1964, η Κάλλας εμφανίστηκε στην ίδια σκηνή ως Νόρμα, με τη μεσόφωνο Τζουλιέτα Σιμιονάτο στο ρόλο της Ανταλτζίζα. Παρά τα φωνητικά προβλήματα που είχε αρχίσει να αντιμετωπίζει, το παρισινό κοινό την υποδέχτηκε θερμά και οι κριτικοί την επαίνεσαν για την ερμηνεία της.[113][114]

Μαρία Κάλλας - Κάστα Ντίβα, Πρεμιέρα στην Όπερα των Παρισίων στις 19 Δεκεμβρίου του 1958
  https://www.youtube.com/watch?v=s-TwMfgaDC8

Εμφανίσεις στην Ελλάδα μετά το 1950Επεξεργασία

Συναυλία Μαρίας Κάλλας στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού (1957)Επεξεργασία

Το 1957, η Κάλλας συμφώνησε να δώσει μια εναρκτήρια συναυλία για το Φεστιβάλ Αθηνών, με διευθυντή ορχήστρας τον Αντονίνο Βότο της Σκάλας του Μιλάνου, την 1η Αυγούστου του 1957. Ωστόσο, της συναυλίας προηγήθηκαν πολιτικές διενέξεις με επίκεντρο την μονωδό, καθώς αντίπαλα της τότε κυβερνήσεως κόμματα προώθησαν μέσω μερίδας του τύπου το ζήτημα του ύψους της αμοιβής της διάσημης υψιφώνου, εργαλειοποιώντας το για αντιπολιτευτικούς λόγους.[115][116][117] Σύμφωνα με τον νεαρό, τότε, δημοσιογράφο Φρέντυ Γερμανό, η διαμεσολάβηση του Έλληνα εκδότη, δημοσιογράφου, πρώην (1940-1941) και μετέπειτα (1959-1964) διευθυντή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, Κωστή Μπαστιά, ήταν κρίσιμη για να πειστεί η Κάλλας να εμφανιστεί στο Ωδείο παρά τους λιβέλους του τύπου· το 1941, ως διευθυντής της Λυρικής Σκηνής, ο Μπαστιάς ήταν εκείνος που εξασφάλισε στην Κάλλας τον ρόλο της Βεατρίκης στον Βοκκάκιο του Φραντς φον Σουπέ, ουσιαστικά εγκαινιάζοντας την καριέρα της στην όπερα.[118][119]

 
Ο Κωστής Μπαστιάς φωτογραφημένος το 1938.

Τελικώς, η Κάλλας ανέβαλε τη συναυλία για τη Δευτέρα, 5 Αυγούστου του 1957. Τότε, ερμηνεύοντας άριες ιταλικών, γερμανικών και γαλλικών οπερατικών έργων, από την Ντονιτσεττική Λουτσία ως την Οφηλία του Άμλετ του Αμπρουάζ Τομά, αποθεώθηκε από το αθηναϊκό κοινό, μεταξύ του οποίου βρισκόταν σύσσωμη η τότε κυβέρνηση, διάσημοι καλλιτέχνες και άλλοι επώνυμοι.[116] Μία μέρα πριν την επιτυχημένη της συναυλία στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού, σε συνέντευξή που έδωσε στα ελληνικά στον θεατρικό κριτικό και δημοσιογράφο Αχιλλέα Μαμάκη στις 4 Αυγούστου του 1957, η Κάλλας είχε μιλήσει για την αναβολή του ρεσιτάλ που, επισήμως, απέδωσε σε κόπωση της φωνής της, αναφερόμενη μεταξύ άλλων στο αρνητικό κλίμα που είχε δημιουργηθεί αρχικώς από τον τύπο αλλά και στην ελληνικότητά της, που την χαρακτήρισε απαράγραπτη.[120][121][122]

Στην Επίδαυρο ως Νόρμα (1960)Επεξεργασία

Μετά την ταραχώδη επίσκεψη του 1957, χρειάστηκαν τρία έτη ώστε να επιστρέψει η Κάλλας στην Ελλάδα. Και πάλι με διαμεσολάβηση του διευθυντή, πλέον, της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, Κωστή Μπαστιά, η Κάλλας επέστρεψε για να ερμηνεύσει τη Νόρμα στην Επίδαυρο, στην πρώτη παρουσίαση όπερας στο αρχαίο θέατρο.[123] Αναφορικά με την αμοιβή της, ζήτημα που το 1957 είχε προξενήσει προβλήματα, η Κάλλας ζήτησε από τον Μπαστιά να επεξηγήσει τα συμφωνηθέντα:

Η κυρία Κάλλας μου εμήνυσε προ μηνών από το Μιλάνο και μου είπε και στο τηλέφωνο ότι, έναντι αυτών [...] που είχαμε, τέλος πάντων, πράξει τότε υπέρ αυτής, θα επιστρέψει εις την Λυρικήν Σκηνήν το ποσόν των 15.000 δολαρίων [...]. Και αυτό το ποσόν, κατά την φράσιν [sic] της ιδίας, το επιστρέφει δια να κάνω δι' άλλους, εκείνο το οποίο έκανα τότε για την ίδια. [Αυτό το κεφάλαιο] θα ενισχυθεί και από την Λυρική Σκηνή. [...] Έτσι γίνεται και καθιερούται [sic] ένα είδος υποτροφίας Μαρίας Κάλλας.[124]

Έτσι ιδρύθηκε ο φορέας για τις Υποτροφίες Μαρία Κάλλας που διενήργησε τον πρώτο διαγωνισμό το 1963, με σκοπό την ανάδειξη και υποστήριξη ανερχόμενων ταλαντούχων καλλιτεχνών.[125][126] Η πρώτη παράσταση στην Επίδαυρο ήταν προγραμματισμένη για την 21η Αυγούστου, όμως ματαιώθηκε λόγω καταρρακτώδους βροχής. Την Τετάρτη 24 και την Παρασκευή 26 Αυγούστου του 1960, η Κάλλας ενσάρκωσε την ηρωίδα του Μπελίνι στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου, σε σκηνοθεσία Αλέξη Μινωτή, διεύθυνση ορχήστρας Τούλιο Σεραφίν, ενδυματολογία Αντώνη Φωκά και σκηνογραφία Γιάννη Τσαρούχη. Στις 24 Αυγούστου, στο κοινό της παράστασης βρίσκονταν ο Αριστοτέλης Ωνάσης, ο πατέρας της, Γιώργος Καλογερόπουλος, η σύζυγος του πρωθυπουργού Αμαλία Καραμανλή, η Κατίνα Παξινού, ο Δημήτρης Χορν, η Αλίκη Βουγιουκλάκη και άλλοι καλλιτέχνες και πολιτικοί. Ο κόσμος την υποδέχτηκε με θέρμη, ενώ μετά το πέρας των παραστάσεων η Κάλλας κλήθηκε αρκετές φορές στη σκηνή με επευφημίες.[127][128][129] Μάλιστα, τη στιγμή που τραγουδούσε την διασημότερη άρια του έργου Κάστα Ντίβα, αφέθηκαν στην ορχήστρα δύο λευκά περιστέρια, προκαλώντας κύμα ενθουσιασμού.[130] Τον ίδιο ενθουσιασμό έδειξε το κοινό και στις 26 Αυγούστου, παρότι η Κάλλας τραγούδησε εμπύρετη.[128] Ακόμα, αναγνωρίστηκε από κοινό και κριτικούς η ερμηνεία της νεαρής μεσόφωνου Κικής Μορφονιού στον ρόλο της ιέρειας Ανταλτζίζα.[128][131]

 
Πρεμιέρα της Μήδειας του Κερουμπίνι στην Επίδαυρο, 6 Αυγούστου 1961. Από τα αριστερά προς τα δεξιά, ο Γιάννης Τσαρούχης, ο Κωστής Μπαστιάς, η Μαρία Κάλλας και ο Αλέξης Μινωτής (Φωτογραφικό Αρχείο Μουσείου Μπενάκη).

Στην Επίδαυρο ως Μήδεια (1961)Επεξεργασία

Έως το Δεκέμβριο του 1960, Μπαστιάς και Κάλλας είχαν συμφωνήσει για μια δεύτερη εμφάνιση της μονωδού στην Επίδαυρο, τον Αύγουστο του 1961, στη Μήδεια του Λουίτζι Κερουμπίνι, με τον Τζων Βίκερς (Ιάσων), τη Σούλα Γλαντζή (Γλαύκη) και την Κική Μορφονιού (Νέριδα), μεταξύ άλλων στην παράσταση συμμετείχαν περισσότεροι από 200 συντελεστές. Διευθυντής ορχήστρας ήταν ο Νικόλα Ρεσίνιο, σκηνοθέτης ο Αλέξης Μινωτής και σκηνογράφος-ενδυματολόγος ο Γιάννης Τσαρούχης, ενώ οι χορογραφίες ήταν της Μαρίας Χορς. Και σε αυτήν την περίπτωση, η Κάλλας δώρισε την αμοιβή της στις Υποτροφίες Μαρία Κάλλας. Στο τέλος της παράστασης, η μονωδός επευφημήθηκε από κοινό των δεκαεπτά χιλιάδων θεατών, μεταξύ των οποίων βρίσκονταν μέλη της κυβερνήσεως, η διάσημη κοσμικογράφος Έλσα Μάξγουελ, ο πρίγκιπας Πιέρ του Μονακό και άλλα γνωστά πρόσωπα.[132]

Στη Λευκάδα (1964)Επεξεργασία

Το καλοκαίρι του 1964, η Μαρία Κάλλας παραθέριζε με τον Αριστοτέλη Ωνάση στο ιδιωτικό του νησί, τον Σκορπιό.[133] Έπειτα από πρόσκληση του τότε Νομάρχη Ανδρέα Στεργιάκη, η Κάλλας και ο Ωνάσης επισκέφτηκαν το Φεστιβάλ Φολκλόρ που διεξαγόταν τότε στη γειτνιάζουσα Λευκάδα. Αφού χαιρέτησε το κοινό που την υποδέχτηκε θερμά, επέστρεψε στον Σκορπιο.[134] Την επομένη, η ίδια και ο Ωνάσης επισκέφτηκαν εκ νέου το φεστιβάλ και, μετά από παράκληση του Νομάρχη, η Κάλλας δέχτηκε να τραγουδήσει την άρια Voi lo sapete o mamma («Ω, μαμά, το ξέρεις») από την Καβαλερία Ρουστικάνα, ένα από τα έργα της πρώιμης καριέρας της. Στο πιάνο τη συνόδευσε ο δεκαοκτάχρονος τότε μαθητής του ωδείου συνθέτης Κυριάκος Σφέτσας παίζοντας τις παρτιτούρες από πρώτη ανάγνωση, καθώς επρόκειτο για έκτακτο συμβάν.[135] Μετά το πέρας της ερμηνείας της, η μονωδός επευφημήθηκε εντόνως από το κοινό των επτά χιλιάδων παρευρισκόμενων στο φεστιβάλ.[136] Αυτή ήταν η τελευταία φορά που η Κάλλας τραγούδησε στην Ελλάδα.[137]

 
Η Κάλλας με τον ντι Στέφανο στην αποχαιρετιστήρια συναυλία τους στο Άμστερνταμ στις 11 Δεκεμβρίου του 1973

Παζολίνι και τελευταίες σκηνικές εμφανίσειςΕπεξεργασία

Η τελευταία όπερα στην οποία συμμετείχε επί σκηνής η Κάλλας ήταν η Τόσκα του Τζεφιρέλι στο Κόβεν Γκάρντεν το 1965.[101] Αρκετά νωρίτερα, προσωπικοί λόγοι, συναισθηματικοί αλλά και υγείας, είχαν οδηγήσει στη σταδιακή αραίωση των εμφανίσεών της.[128] Στις σπανιότερες αυτές παραστάσεις, άρχισαν να γίνονται περισσότερο εμφανή ορισμένα τεχνικά προβλήματα που είχε αποκτήσει η φωνή της, με τις εικασίες για τα αίτιά τους να πληθαίνουν.[138] Μετά το 1965, η Κάλλας δεν ξανατραγούδησε δημοσίως για οκτώ έτη.[139][140]

Το 1969 γνωρίστηκε με τον Ιταλό σκηνοθέτη Πιέρ Πάολο Παζολίνι.[141] Ανέπτυξαν στενή φιλία,[142] από την οποία προέκυψε η ιδέα μιας κινηματογραφικής μεταφοράς της Μήδειας του Ευριπίδη σε σκηνοθεσία Παζολίνι· το έργο προβλήθηκε στις κινηματογραφικές αίθουσες το 1969. Παρά τις μεγάλες προσδοκίες τους και την αξιόλογη προσπάθεια όλων των συντελεστών, η ταινία δεν είχε εμπορική επιτυχία.[143][144]

Το 1973, η Κάλλας σκηνοθέτησε την όπερα Σικελικός Εσπερινός στο Τεάτρο Ρέτζο του Τορίνο από κοινού με τον φίλο και επί σειρά ετών συνεργάτη της τενόρο Τζουζέπε Ντι Στέφανο.[145] Την ίδια χρονιά, ξεκίνησε μαζί του μια παγκόσμια «αποχαιρετιστήρια περιοδεία».[146] Σε αυτό το σημείο, η φωνή της Κάλλας, έχοντας μείνει για χρόνια χωρίς καθημερινή εξάσκηση και πάσχοντας από πιθανολογούμενα προβλήματα υγείας[147] είχε υποβαθμιστεί σημαντικά ως προς την ποιότητά της. Ωστόσο, οι υποκριτικές της ικανότητες και η εκφραστικότητα της φωνής της ήταν αμετάβλητα, με αποτέλεσμα το παγκόσμιο κοινό της να υποδεχτεί την περιοδεία με μεγάλη θέρμη.[148][149][150] Κατά τη διετία 1973–1974, Κάλλας και Ντι Στέφανο τραγούδησαν σε δεκάδες πόλεις, μεταξύ των οποίων διάσημες πρωτεύουσες της Ευρώπης και της Αμερικής. Η περιοδεία έληξε στο Σαππόρο· εκεί έγινε και η τελευταία δημόσια καλλιτεχνική της εμφάνιση, στις 11 Δεκεμβρίου του 1974.[151]

Τελευταία χρόνιαΕπεξεργασία

Η σχέση με τον ΩνάσηΕπεξεργασία

 
Η Μαρία Κάλλας σε συζήτηση με τον Ούινστον Τσώρτσιλ στην θαλαμηγό του Ωνάση Christina O. το 1959

Το 1957, η κοσμικογράφος Έλσα Μάξγουελ διοργάνωσε ένα πάρτι προς τιμήν της Κάλλας, για να εορτάσουν την επιτυχία της στην Άννα Μπολένα του Ντονιτσέττι. Εκεί, η Μάξγουελ σύστησε την Κάλλας στον Αριστοτέλη Ωνάση. Από τη γνωριμία προέκυψε μία από τις πιο πολυσυζητημένες σχέσεις στην ιστορία.[152] Το 1959, μετά από δέκα χρόνια γάμου, η Κάλλας άφησε τον Μενεγκίνι.[153][46] Το 1966, απεκδύθηκε την Αμερικανική υπηκοότητά της, ούτως ώστε να διαλύσει και τυπικά τον γάμο της, καθώς, σύμφωνα με τον σχετικό ελληνικό νόμο της εποχής, όποιος γάμος Έλληνα ή Ελληνίδας δεν είχε τελεστεί σε Ορθόδοξη εκκλησία δεν ήταν έγκυρος· εφόσον η Κάλλας είχε παντρευτεί σε Ρωμαιοκαθολική εκκλησία, ο γάμος της έληξε και νομικώς.[154][155][156] Παρά την πιθανή βλέψη της να παντρευτεί τον Ωνάση ή, έστω, να συμβιώσουν κατά αποκλειστικότητα, η σχέση τους, τουλάχιστον η ρομαντική, έληξε δύο χρόνια αργότερα το 1968 όταν εκείνος την άφησε για να παντρευτεί στις 20 Οκτωβρίου του 1968 τη χήρα του δολοφονηθέντος Αμερικανού Προέδρου Τζον Φ. Κέννεντυ εξαπίνης.[157] Ωστόσο, βάσει δημοσιογραφικών πηγών της εποχής, οι δυο τους συνέχισαν να συναντιούνται στο Παρίσι, διατηρώντας μια κάποια σχέση.[157][158][159]

Καταβεβλημένος ψυχολογικά από τον θάνατο του γιου του Αλέξανδρου[160] και με την υγεία του βεβαρημένη ,[161] ο Ωνάσης εισήχθη στο Αμερικανικό Νοσοκομείο των Παρισίων τον Μάρτιο του 1975.[162] Ένα από τα λίγα πράγματα που πήρε μαζί του ήταν το τελευταίο δώρο που του είχε κάνει η Κάλλας, μια κόκκινη κασμιρένια κουβέρτα Hermès.[163][164][165] Ο Αριστοτέλης Ωνάσης πέθανε στις 15 Μαρτίου του 1975.[166] Είναι βέβαιο ότι ο θάνατος του, αλλά και η δολοφονία του Πιέρ Πάολο Παζολίνι στις 2 Νοεμβρίου του 1975[167] στοίχισαν στην Κάλλας, που συνέχισε να ζει απομονωμένη στο διαμέρισμά της στο Παρίσι με μόνη συντροφιά την πιστή οικονόμο της, Μπρούνα Λούπολι και τον μπάτλερ της Φερούτσιο Μετσάντρι.[153][168]

Σεμινάρια στη Σχολή ΤζούλιαρντΕπεξεργασία

Από τον Οκτώβριο του 1971 ως τον Μάρτιο του 1972, η Κάλλας παρέδωσε ειδικά μαθήματα οπερατικής τέχνης στην επιφανή Σχολή Τζούλιαρντ για τις τέχνες του θεάματος στη Νέα Υόρκη.[169] Τα μαθήματα ηχογραφήθηκαν κι έτσι κατέστη εφικτή η ερμηνεία της απόφασης της ανενεργού τότε μονωδού να αναλάβει ένα τέτοιο εγχείρημα.[170] Σύμφωνα με την επικρατούσα άποψη, η Κάλλας δεν ήταν σε θέση να μεταδώσει τα μυστικά της τέχνης της στους νεαρούς ανερχόμενους καλλιτέχνες της όπερας που προσήλθαν στα σεμινάρια· η προσωπική της, ενστικτώδης άποψη για κάθε ρόλο που ερμήνευσε, αλλά και η ιδιάζουσα φωνή της την καθιστούσαν αμίμητη και δυσχέραιναν τη διδακτική διαδικασία.[171] Βέβαια, τα σχόλιά της επί κάθε άριας που επεξεργάστηκαν οι μαθητευόμενοι μονωδοί, απεκάλυψαν ορισμένες πτυχές της τέχνης της.[172][173]

Ο θάνατος στο ΠαρίσιΕπεξεργασία

 
Το κενοτάφιο της Μαρίας Κάλλας στο κοιμητήριο Περ-Λασαίζ στο Παρίσι

Η Μαρία Κάλλας πέθανε από καρδιακή προσβολή στις 16 Σεπτεμβρίου του 1977, σε ηλικία πενήντα τριών ετών.[174][66] Κατά τη διάρκεια μιας συνέντευξης το 1978, ο κριτικός μουσικής και φίλος της Κάλλας Τζον Αρντόιν δέχθηκε την εξής ερώτηση: «Άξιζαν όλα αυτά για την Μαρία Κάλλας; Ήταν μοναχική, δυστυχής και συχνά δύσκολη γυναίκα». Η απάντηση του ήταν μια συνόψιση της ζωής και του έργου της:

Αυτή είναι μια τόσο δύσκολη ερώτηση. Ξέρετε, υπάρχουν φορές που κάποιοι άνθρωποι, συγκεκριμένα άτομα που είναι ευλογημένα και καταραμένα να έχουν ένα εξωπραγματικό δώρο, στους οποίους το δώρο αυτό είναι σχεδόν μεγαλύτερο από το ανθρώπινο ον. Και η Κάλλας ήταν από αυτούς τους ανθρώπους. Ήταν σχεδόν σαν οι επιθυμίες της, η ζωή της, η ίδια της η ευτυχία να ήταν όλα υπόλογα σε αυτό το απίστευτο, απίστευτο δώρο που της δόθηκε, αυτό το χάρισμα που απλώθηκε και μας δίδαξε όλους μας. [...] Και πλήρωσε ένα τρομερά δύσκολο και ακριβό τίμημα για την καριέρα αυτή. Δε νομίζω ότι καταλάβαινε πάντοτε τι έκανε ή γιατί το έκανε. Ήξερε ότι είχε μια φοβερή επιρροή στο κοινό και στους ανθρώπους. Αλλά δεν ήταν κάτι που μπορούσε πάντα να ζήσει μαζί του αρμονικά ή ευτυχισμένα. Της είπα κάποτε: «πρέπει να είναι ζηλευτό να είσαι η Μαρία Κάλλας». Και εκείνη απάντησε: «Όχι, είναι φρικτό να είσαι η Μαρία Κάλλας, επειδή συνιστά ζήτημα του να προσπαθείς να καταλάβεις κάτι που δεν μπορείς ποτέ να καταλάβεις πραγματικά». Επειδή δεν μπορούσε να εξηγήσει τι έκανε —όλα γίνονταν από ένστικτο· ήταν κάτι απίστευτα, βαθιά ριζωμένο μέσα της.[175][176]

Κηδεία και αποτέφρωσηΕπεξεργασία

Η κηδεία της έγινε στις 20 Σεπτεμβρίου στον Ελληνορθόδοξο Καθεδρικό Ναό του Αγίου Στεφάνου της οδού Ζωρζ Μπιζέ στο Παρίσι, παρουσία της αδερφής της, Τζάκι, της φίλης της Γκρέις Κέλι του Μονακό και άλλων φίλων της και διάσημων προσωπικοτήτων.[177] Σύμφωνα με κοντινούς της φίλους, η επιθυμία της ήταν να αποτεφρωθεί και οι στάχτες της να σκορπιστούν στο Αιγαίο Πέλαγος, χωρίς να υπάρχει επίσημη ή ανεπίσημη γραπτή καταγραφή της επιθυμίας αυτής.[178][179][180] Η σωρός της αποτεφρώθηκε στο Κοιμητήριο του Περ-Λασαίζ, το μεγαλύτερο του μητροπολιτικού Παρισιού.[181] Παρά την αβεβαιότητα αναφορικά με το γνήσιο αυτής της επιθυμίας, αβεβαιότητα που επεσήμανε ο Πετσάλης-Διομήδης αλλά και ο συγγραφέας Ηλίας Πετρόπουλος, με διαμεσολάβηση κυρίως της φίλης της, πιανίστας Βάσως Δεβετζή,[182] στις 4 Ιουνίου του 1979, ο τότε Υπουργός Πολιτισμού Δημήτρης Νιάνιας σκόρπισε την τέφρα της από την πυραυλάκατο «Υποπλοίαρχος Τρουπάκης» που έπλεε στα ανοιχτά της Αίγινας.[183][184]

ΚληρονομικάΕπεξεργασία

Η απουσία διαθήκης, απόρροια του ξαφνικού θανάτου της, προκάλεσε διαμάχη για την κληρονομιά της περιουσίας της, που ανερχόταν σε πολλά εκατομμύρια δολάρια.[185] Τα προσωπικά της αντικείμενα εκτέθηκαν σε πλειστηριασμό[186][187][188] και η υπόλοιπη περιουσία της διεκδικήθηκε δικαστικά από τον Μενεγκίνι, τη μητέρα και την αδερφή της. Μετά από νομική συμφωνία, η περιουσία της διαμοιράστηκε εξ ημισείας στον Μενεγκίνι και την οικογένειά της.[189][190]

Η φωνητική της τέχνηΕπεξεργασία

 
Η Μαρία Κάλλας χειροκροτείται σε συναυλία της στο Κονκέρτγκεμπαου του Άμστερνταμ το 1959

ΗχόχρωμαΕπεξεργασία

Η φωνή της Κάλλας ήταν και παραμένει αμφιλεγόμενη· λόγω της έντονης και χαρακτηριστικής χροιάς της, απέκτησε φανατικούς οπαδούς αλλά και ορισμένους επικριτές.[191] Κατά τον παραγωγό κλασσικής μουσικής Χάρι Ουώλτερ Λέγκε, η Κάλλας κατείχε το πλέον βασικό συστατικό για έναν σπουδαίο τραγουδιστή, μιαν άμεσα αναγνωρίσιμη φωνή.[192] Ο Ιταλός μουσικολόγος και κριτικός Ροντόλφο Τσελέτι προσέθεσε σε αυτήν την κρίση την εκτίμηση ότι «το ηχόχρωμα της φωνής της Κάλλας, θεωρούμενο καθαρά ως ήχος, ήταν βασικά άσχημο: ήταν ένας παχύς ήχος, που έδινε την εντύπωση ξηρότητας, έλλειψης λάμψης, ανυδρίας. Υπολειπόταν στοιχεία που, στην τραγουδιστική ορολογία, περιγράφονται ως βελούδινα και λαμπερά» τονίζοντας ότι «στην πραγματικότητα ένα μέρος της γοητείας της οφειλόταν ακριβώς σε αυτό το γεγονός» επειδή «παρά την έλλειψη λάμψης, βελούδινης και πλούσιας αίσθησης, αυτή η φωνή μπορούσε να λάβει τόσο χαρακτηριστικά χρώματα και χροιές που να γίνει αξέχαστη».[193]

Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Νικόλα Ρόσι-Λεμένι, ο Τούλιο Σεραφίν αποκαλούσε συχνά την Κάλλας Una grande vociaccia· «Το vociaccia είναι λίγο προσβλητικό, σημαίνει μια άσχημη φωνή, αλλά το grande σημαίνει μια μεγάλη φωνή, μια σπουδαία φωνή. Μια σπουδαία άσχημη φωνή, κατά κάποιον τρόπο».[194][195] Όπως το έθεσε ο μαέστρος Κάρλο Μαρία Τζουλίνι:

Είναι πολύ δύσκολο να μιλήσεις για τη φωνή της Κάλλας. Η φωνή της ήταν ένα πολύ ξεχωριστό όργανο. Κάτι συμβαίνει μερικές φορές με τα έγχορδα —το βιολί, τη βιόλα, το βιολοντσέλο— και την πρώτη στιγμή που ακούς τον ήχο ενός τέτοιου οργάνου, το πρώτο συναίσθημα είναι λίγο περίεργο μερικές φορές. Αλλά μετά από λίγα μόνο λεπτά το συνηθίζεις, έπειτα συμφιλιώνεσαι με αυτού του είδους τον ήχο, έπειτα ο ήχος γίνεται μια μαγική ποιότητα. Αυτό ήταν η Κάλλας.[46]

ΚατηγοριοποίησηΕπεξεργασία

Η ταξινόμηση της φωνής της Κάλλας βάσει του σύγχρονου συστήματος ταξινόμησης φωνών ή του συστήματος Φαχ συνιστά δύσκολο εγχείρημα, ειδικά αν συνυπολογιστεί η ποικιλία αντικρουόμενων ρόλων που ερμήνευσε στην καριέρα της, συχνά κατά την ίδια χρονική περίοδο.[71] Όπως περιέγραψε η διάσημη υψίφωνος Ρόζα Πονσέλ, ο επίσης μέντοράς της Τούλιο Σεραφίν θεωρούσε την τόσο λεπτομερή κατηγοριοποίηση των υψιφώνων επιπόλαια τάση του 20ου αιώνα και για αυτό ανέθεσε στην Κάλλας ρόλους που παραδοσιακά δίνονταν σε ελαφρύτερες φωνές.[196] Κατά την Πονσέλ, η Κάλλας ήταν μια «δραματική κολορατούρα», ήτοι μια δραματική σοπράνο με ικανότητες κολορατούρα.[197] Η άποψη αυτή, συμφωνεί με τον χαρακτηρισμό σοπράνο σφογκάτο (soprano sfogato, «ασταμάτητη σοπράνο») που χρησιμοποίησαν για την Κάλλας αρκετοί κριτικοί.[198] Σύμφωνα με αυτήν την εκτίμηση, η Κάλλας προσιδίαζε στις σπουδαίες υψιφώνους του 19ου αιώνα Μαρία Μαλιμπράν και Τζουντίτα Πάστα, για τις οποίες είχαν γραφτεί πολλά από τα έργα του μπελ κάντο·[199] όπως η Πάστα και η Μαλιμπράν, η Κάλλας ήταν αρχικά μεσόφωνος που το εύρος της επεκτάθηκε μέσω επίμονης εξάσκησης, με κόστος την μείωση της φωνητικής της ομοιογένειας.[200] Πράγματι, πολλοί εξ αυτών που είχαν ακούσει την Πάστα, για παράδειγμα, σχολίασαν ότι οι πιο υψηλές της νότες έμοιαζαν να αποτελούν προϊόν εγγαστριμυθίας, παρατήρηση που αργότερα έγινε και για την Κάλλας.[201] Το 1968, η ίδια η Κάλλας εξήγησε ότι αρχικώς δεν ήταν «μια αληθινή σοπράνο» και ότι έτεινε «περισσότερο προς μέτζο».[39] Αναφορικά με την ικανότητά της να τραγουδά τους βαρύτερους μαζί με τους ελαφρύτερους των οπερατικών ρόλων, η Κάλλας εκμυστηρεύτηκε στον Τζέιμς Φλίτγουντ ότι πρόκειται για ζήτημα σκληρής μελέτης, ενώ σύγκρινε ευθέως το κατόρθωμά της με εκείνα της Πάστα και της Μαλιμπράν.[202]

Εύρος και μέγεθοςΕπεξεργασία

 
Με πράσινο συμβολίζεται το τυπικό εύρος μιας υψιφώνου· με κόκκινο συμβολίζεται το φωνητικό εύρος της Κάλλας.

Η φωνή της Κάλλας όπως καταγράφηκε στις ερμηνείες της είχε εύρος περί τις τρεις οκτάβες, από την νότα φα δίεση (F♯3) κάτω του κεντρικού ντο (C4) που ακούγεται στην άρια Arrigo! Ah parli a un core του Σικελικού Εσπερινού ως το φυσικό μι (Ε6) πάνω από το ψηλό ντο (C6), που ακούγεται στην άρια Mercè, dilette amiche στην τελευταία πράξη της ίδιας όπερας, αλλά και στη Λακμέ του Ντελίμπ και την Αρμίντα του Ροσσίνι.[203][204] Υπάρχουν ακόμα κάποιες αντικρουόμενες απόψεις για το αν η Κάλλας τραγούδησε ποτέ σε κάποια συναυλιακή ή οπερατική ερμηνεία της το φυσικό φα πάνω από το ψηλό ντο (F6), χωρίς καταληκτικό συμπέρασμα.[205]

Αναφορικά με τον όγκο της φωνής της, ο Τσελέτι σχολίασε ότι «καθαυτός ήταν μέτριος [...] όμως η διαπεραστικότητα και η έντονη χροιά της (που συνόρευε με το άσχημο, καθώς συχνά περιείχε στοιχεία αγριάδας) εξασφάλιζαν ότι η φωνή της θα ακουγόταν από οποιοδήποτε σημείο μιας αίθουσας».[193] Ειδικότερα, περιέγραψε τη φωνή της ως una voce voluminosa, squillante e di timbro scuro, ήτοι «μια φωνή ογκώδης, διατρητική και σκοτεινή».[206]

Φωνητικές περιοχέςΕπεξεργασία

Η φωνή της Κάλλας χωρίζεται συνήθως σε τρεις διακριτές φωνητικές περιοχές:

  • Το χαμηλό της εύρος (ή εύρος στέρνου) ήταν εξαιρετικά σκοτεινό και είχε σχεδόν την ισχύ ενός βαρυτόνου. Χρησιμοποιούσε αυτό το μέρος της φωνής της για να προσδώσει θεατρικότητα στο τραγούδι της, συχνά επεκτείνοντάς το και σε ψηλότερες νότες από τις συνηθισμένες.[207][193]
  • Το μεσαίο της εύρος είχε έναν παράξενο, έντονα προσωπικό ήχο —«εν μέρει όμποε, εν μέρει κλαρινέτο», όπως το έθεσε η Κλόντια Κάσιντι[208]— και σχολιάστηκε για τον θαμπό, κεκαλυμμένο ήχο του που έμοιαζε σαν κάποιος να τραγουδάει «μέσα σε ένα βάζο». Κατά τον Λέγκε, αυτό είχε να κάνει με την «σπάνια μορφολογία του υπερώου της, που ήταν σχηματισμένο σαν Γοτθική αψίδα, σε αντίθεση με την Ρωμαϊκού τύπου αψίδα του κοινού στόματος».[207][197]
  • Το υψηλό εύρος της ήταν πλούσιο και καθαρό με μια εντυπωσιακή επέκταση πάνω από το ψηλό ντο. Σε αντίθεση με την τυπική κολορατούρα που η φωνή της θυμίζει φλάουτο, η Κάλλας «επιτιθόταν σε αυτές τις νότες με περισσότερη ορμή και δύναμη».[193] Επεδείκνυε εξαιρετική ευκινησία, εκτελώντας με άνεση χρωματικά περάσματα, τρίλιες και λοιπά απαιτητικά σημεία των συνθέσεων.[209] Εξάλλου, όπως επέδειξε στο φινάλε της Υπνοβάτιδος που βρίσκει κανείς στην ζωντανή ηχογράφηση της παράστασης που έδωσε στην Κολωνία το 1955, η Κάλλας μπόρεσε να ερμηνεύσει ένα ντιμινουέντο (σταδιακή μείωση έντασης) στην εξαιρετικά υψηλή νότα μι πάνω από το ψηλό ντο (Ε6), κάτι που ο Σκοτ χαρακτήρισε ως «ένα επίτευγμα αμίμητο στην ιστορία του γραμμοφώνου [ενν. η ιστορία της ηχογραφημένης μουσικής]».[210]

Κατά τον Τσελέτι, οι περιοχές της φωνής της δεν ήταν πάντοτε πλήρως συνεκτικές· κατά τη μετάβαση από τη μεσαία στην υψηλή περιοχή, η φωνή ακουγόταν σχεδόν δυσλειτουργική, ενώ, άλλοτε, προσιδίαζε σε φωνή εγγαστρίμυθου, σα να μην την παρήγαγε η ίδια. Εντούτοις, παρά τον ενίοτε δυσάρεστο ήχο της φωνής της, ο κριτικός προσέθεσε ότι οι μεταβάσεις της από τη μία περιοχή στην άλλη γίνονταν με άρτια τεχνική.[193] Η Πολωνίδα κολορατούρα κοντράλτο Έβα Πόντλες παρατήρησε ότι η Κάλλας έμοιαζε να έχει «τρεις φωνές, τρία εύρη», τονίζοντας, ωστόσο, ότι χρησιμοποιούσε τις φωνητικές της περιοχές καταλλήλως για να αποδώσει το εκάστοτε συναίσθημα εύστοχα.[211]

 
Η Μαρία Μαλιμπράν, κορυφαία υψίφωνος του 19ου αιώνα και πρότυπο της Κάλλας.[212] Πίνακας του Λουίτζι Πεντράτσι,1843.

ΜουσικότηταΕπεξεργασία

Η Μαρία Κάλλας δεν ήταν απλώς μια πρωτότυπη φωνή, μια στιγμή στην ιστορία του τραγουδιού που θύμιζε τις σπουδαίες υψιφώνους του 19ου αιώνα· είχε βαθιά μουσικότητα και θεωρούσε ότι είναι πρωτίστως μουσικός, «το πρώτο όργανο της ορχήστρας».[45] Η μεσόφωνος Γκρέις Μπάμπρι δήλωσε για το τραγούδι της:

Αν ακολουθούσα την παρτιτούρα καθώς τραγουδούσε, θα έβλεπα κάθε ένδειξη tempo, κάθε ένδειξη δυναμικής, τα πάντα να ακολουθούνται πιστά και, ταυτόχρονα, δεν ήταν αποστειρωμένο· ήταν κάτι το πολύ όμορφο και συγκινητικό».[213]

Αναφορικά με την τεχνική της δεινότητα, ο Τσελέτι σημειώνει ότι «μπορούσε να αντιμετωπίσει όλη τη γκάμα των σημείων άρθρωσης: στακάτο, τρίλιες, μισές τρίλιες, γκρουπέτι, κλίμακες κλπ.».[193] Ο ντ'Αμίκο προσθέτει ότι «η υπέρτατη μαεστρία ενός εξαιρετικά πλούσιου εύρους τονικού χρώματος (ήτοι, της σύμφυσης δυναμικού εύρους και ηχοχρώματος) αποτελεί την θεμελιώδη αρετή της τεχνικής της Κάλλας. Και μια τέτοια μαεστρία σημαίνει καθολική ελευθερία επιλογής ως προς την χρησιμοποίηση: να μην είναι κανείς σκλάβος στις ικανότητές του, αλλά, περισσότερο, να είναι ικανός να τις χρησιμοποιήσει κατά βούληση ως μέσο για κάποιον σκοπό».[193] Η υψίφωνος Μαρτίνα Αρόγιο είπε σχετικά: «αυτό που με ενδιέφερε πιο πολύ ήταν το πώς έδινε σε κάθε πέρασμα και καντέντσα λέξεις. Αυτό πάντοτε με γείωνε. Ένιωθα ότι πάντοτε έλεγε κάτι —ποτέ δεν ήταν απλώς τραγούδισμα νοτών. Αυτό από μόνο του είναι τέχνη».[214]

Εκτός των μουσικών της δεξιοτήτων, η Κάλλας είχε ταλέντο στις γλώσσες —μιλούσε με ευχέρεια Ελληνικά, Γαλλικά, Ιταλικά, Αγγλικά— και ήξερε καλά να χρησιμοποιεί τη γλώσσα στη μουσική. Στα ρετσιτατίβο της, ήξερε πάντοτε ποια λέξη να τονίσει και ποια συλλαβή σε αυτήν τη λέξη να αναδείξει.[215] Ο Σκοτ επισήμανε ότι μπορούσε «να αναδεικνύει με μουσικό τρόπο ακόμα και τα θαυμαστικά και τα κόμματα του κειμένου».[216]

Προβλήματα και αποδυνάμωσηΕπεξεργασία

Κατά τον Λέγκε, που παρήγαγε σχεδόν όλες της ηχογραφήσεις της για την EMI/Angel, η Κάλλας «άρχισε να αντιμετωπίζει ένα σύνολο φωνητικών δυσκολιών από το 1954 ακόμα», σε ηλικία τριάντα ενός ετών.[217] Στην όπερα, είναι ελάχιστες οι γυναικείες φωνές που συνεχίζουν να τραγουδούν σε μεγάλη ηλικία·[218] η κατάσταση του πολυσυστήματος που παράγει τον ήχο είναι κρίσιμη για την ποιότητά του και, καθώς στην παραγωγή του ήχου συμμετέχουν πολλά μέρη του σώματος, η φωνή είναι ευάλωτη σε πλήθος ασθενειών και δυσμενών περιβαλλοντικών συνθηκών, αλλά και στο γήρας.[219][220]

Αντλώντας από τα παραπάνω, διάφοροι μουσικολόγοι, τραγουδιστές και άνθρωποι του περιβάλλοντος της Κάλλας διατύπωσαν μια σειρά από θεωρίες για τη σταδιακή μείωση της ποιότητας της φωνής της που ξεκίνησε στα τέλη του 1950 και έγινε εμφανέστατη στις αρχές του 1970. Κατά την Τζουλιέτα Σιμιονάτο, οι εξαιρετικά απαιτητικοί ρόλοι που ανέλαβε η Κάλλας στην αρχή της καριέρας της επέφεραν την πάρωρη κόπωση της φωνής της,[89] ενώ, κατά τη Ρόζα Πονσέλ, ορισμένα τεχνικά σφάλματα ευθύνονταν για την φωνητική της παρακμή.[197] Ο Μενεγκίνι ισχυρίστηκε ότι η σύζυγός του υπέφερε από πρόωρη εμμηνόπαυση που θα μπορούσε να έχει επηρεάσει τη φωνή της.[154][221] Περαιτέρω, η άποψη ότι η αποδυνάμωση της φωνής της οφειλόταν στη μεγάλη απώλεια βάρους στα μισά της καριέρας της είναι αμφιβόλου εγκυρότητας, και αυτό γιατί κατά τη γνώμη των περισσότερων φωνίατρων το σωματικό βάρος δεν βοηθά τον τραγουδιστή· αντιθέτως, συνήθως δυσχεραίνει την παραγωγή και τον έλεγχό της φωνής.[222][223]

Η διάσημη Αμερικανίδα υψίφωνος Ρενέ Φλέμινγκ διατύπωσε μια πιο ορθολογική άποψη για το πώς θα μπορούσε η απώλεια βάρους να έχει επηρεάσει τη φωνή της. Βασιζόμενη σε βίντεο των ερμηνειών της μονωδού από τα τέλη του 50' και τις αρχές του 60', υποστήριξε ότι η Κάλλας χρησιμοποιούσε το βάρος της για να πιέζει το διάφραγμά της και να εκπνέει ισχυρότερα, κάτι που δεν μπορούσε πλέον να κάνει μετά την απώλεια των κιλών.[224][211]

Ωστόσο, ήταν αρκετοί εκείνοι που υποστήριξαν ότι η φωνή της ωφελήθηκε από την απώλεια βάρους καθαυτή. Η κριτικός τεχνών του θεάματος Κλάουντια Κάσιντι έγραψε για τη Νόρμα του 1954 στο Σικάγο ότι αν εξαιρεθεί «μια μικρή αστάθεια σε κάποιες από τις κρατημένες ψηλές νότες», η φωνή της ήταν «ομορφότερη από πριν ως προς το χρώμα κι ακόμα περισσότερο ως προς το εύρος».[225] Για την ερμηνεία της ίδιας όπερας στο Λονδίνο το 1957, πρώτη της παράσταση εκεί μετά την απώλεια βάρους, οι κριτικοί ένιωσαν ξανά ότι η φωνή της είχε αλλάξει προς το καλύτερο, ότι είχε γίνει ακριβέστερη, με νέα εστίαση.[226] Μάλιστα, πολλές από τις παραστάσεις της με την καλύτερη κριτική αποδοχή έγιναν στο διάστημα 1954–58 (Νόρμα, Τραβιάτα, Υπνοβάτις και Λουτσία του 1955, Άννα Μπολένα του 1957, Μήδεια του 1958 κ.α.).[227] Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η άποψη του στενού της φίλου και συνεργάτη Τίτο Γκόμπι, κατά τον οποίον τα φωνητικά της προβλήματα στο σύνολό τους πήγαζαν κυρίως από τη ψυχική της κατάσταση.[46]

Έκθεση των Φούσι και ΠαολίλοΕπεξεργασία

Σε μια μελέτη που παρουσιάστηκε στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια το 2010 από τους Ιταλούς φωνίατρους Φράνκο Φούσι και Νίκο Παολίλο, εκτίθεται η θεωρία ότι η Κάλλας έπασχε από δερματομυοσίτιδα, μια σπάνια εκφυλιστική νόσο που φθείρει τους μυς και τους ιστούς.[228][229][147] Έτσι εξήγησαν οι δύο ιατροί τη σταδιακή παρακμή του μεγαλείου της φωνής της, που είχε αρχίσει να γίνεται αισθητή από τις αρχές της δεκαετίας του ’60.[230] Η έκθεση των Φούσι και Παολίλο συμφωνεί με την επίσημη ιατρική έκθεση, μόνο που, κατά τους Ιταλούς, η ανακοπή δεν ήταν τυχαίο γεγονός, αλλά το αποτέλεσμα της εκφυλιστικής μυασθένειας. Σε μια εκδήλωση που διοργανώθηκε από το περιοδικό Il Saggiatore Musicale, οι φωνίατροι παρουσίασαν τεκμήρια για την χρονική εξέλιξη της αποδυνάμωσης της φωνής της χρησιμοποιώντας τη μέθοδο της φασματογραφικής ανάλυσης.[231] Η μελέτη αυτή επανέφερε την υπόθεση της δερματομυοσίτιδας που είχε διατυπώσει ο ιατρός Μάριο Τζακοβάτσο, ο οποίος είχε επισκεφτεί την τραγουδίστρια το 1975, αλλά είχε κρατήσει κρυφή τη διάγνωση του μέχρι το 2002.[232][233]

Η υποκριτική της τέχνηΕπεξεργασία

 
Η Μαρία Κάλλας ως Μήδεια σε σκηνή από την ταινία του Παζολίνι

Αναφορικά με την υποκριτική ικανότητα της, ο κριτικός Άιρα Σιφ σχολίασε: «όταν είδα τις τελευταίες δύο φορές που ερμήνευσε την Τόσκα στην παλιά Μητροπολιτική Όπερα, ένιωσα σα να παρακολουθούσα την πραγματική ιστορία πάνω στην οποία η όπερα είχε αργότερα βασιστεί».[234] Παρά την πειστικότητα των ερμηνειών της, η Κάλλας δεν ήταν μια ηθοποιός του ρεαλισμού ή του βερισμού·[235] Ο κριτικός Μάθιου Γκούρεβιτς εξήγησε ότι «ήταν σαφώς ικανή για μεγαλόπρεπες ερμηνείες· παρά ταύτα, κρίνοντας αυστηρά από τα τεκμήρια των ηχογραφήσεών της, ξέρουμε [...] ότι η δύναμή της απέρρεε [...] από την απροσέγγιστη μουσικότητα [της]».[236] Εξάλλου, κατά την ίδια την Κάλλας «όταν θέλει κανείς να βρει μια χειρονομία, [...] το μόνο που έχει να κάνει είναι να ακούσει την μουσική. Ο συνθέτης το έχει ήδη φροντίσει».[47]

Όσον αφορά στη σκηνική της παρουσία, ο Σκοττ παρατήρησε ότι «τα μεγάλα της χαρακτηριστικά ταίριαζαν με την μεγαλορρημοσύνη της [όπερας του 19ου αιώνα] και έγραφαν από απόσταση»,[237] ενώ ο Νικόλα Ρεσίνιο δήλωσε ότι

[...] είχε έναν τρόπο ακόμα και να μεταμορφώνει το σώμα της για τις έκτακτες ανάγκες ενός ρόλου, κάτι που συνιστά μεγάλο θρίαμβο. Στην Τραβιάτα, τα [...] πάντα έδειχναν αρρώστια, εξουθένωση [...]. Τα χέρια της κινούνταν σα να μην είχαν κόκκαλα [...]. Στην Μήδεια, τα πάντα ήταν με γωνίες. Δεν έκανε ποτέ μια ελαφριά χειρονομία· ακόμα και το περπάτημα [...] ήταν σαν το περπάτημα μιας τίγρης.[175]

Ως προς τη θεατρική της αίσθηση, ο Άγγλος μαέστρος Έντουαρντ Ντάουνς περιέγραψε ότι η Κάλλας παρατηρούσε τους συναδέλφους της με μεγάλη συγκέντρωση, σαν να «έβλεπε» όλη την παράσταση νοητά πριν παίξει.[63] Ο Σερ Ρούντολφ Μπινγκ ανέφερε για τον Τροβατόρε του Σικάγο ότι «ήταν η σιωπηρή ακρόαση της Κάλλας, παρά το τραγούδι του Γιούσι Μπέρλινγκ που είχε τη δραματική επιρροή [στο κοινό] [...]. Αυτός δεν ήξερε τι τραγουδούσε, εκείνη όμως γνώριζε».[238]

Τις υποκριτικές ικανότητες της, επαίνεσαν κορυφαίοι ηθοποιοί του θεάτρου και του κινηματογράφου, όπως η Τζούντι Ντεντς και η Μέριλ Στριπ.[239] Εξάλλου, ακόμα και η μη οπερατική θεατρική ερμηνεία που έδωσε στη Μήδεια του Παζολίνι, δέχτηκε επαινετικές κριτικές. Κατά τον Φίλιπ Φρεντς της Guardian, η ταινία ήταν «οπτικά εκπληκτική», με την Κάλλας «στο κέντρο της μόνης της ταινίας, μια επιβλητική παρουσία με τα τεράστια καφετιά μάτια της».[240] Κατά τον Βίνσεντ Κάνμπι των New York Times, ο Παζολίνι «οπτικοποίησε την ιδέα του με απόλυτη επιτυχία αναθέτοντας τον φερώνυμο ρόλο στη Μαρία Κάλλας».[144] Τέλος, όπως επεσήμανε ο Ρίτσαρντ Μπρόντι του περιοδικού The New Yorker «ελάχιστοι τραγουδιστές όπερας έχουν κάνει μια επιτυχημένη μετάβαση στην υποκριτική του κινηματογράφου [...] ομως, η Μαρία Κάλλας [...] όντως πέτυχε την αλλαγή».[241]

Κατά τον Αντονίνο Βότο, η Κάλλας ήταν «η τελευταία μεγάλη καλλιτέχνιδα», καθώς αφενός η αίσθηση της μουσικής που είχε ήταν τέτοια που της επέτρεπε να τραγουδά στα 50 μέτρα από το πόντιουμ όντας σχεδόν τυφλή, ενώ αφετέρου οι υποκριτικές και κινησιολογικές ικανότητές της την καθιστούσαν ένα «αισθητικό φαινόμενο».[242][243]

Προσωπική ζωήΕπεξεργασία

 
Η μονωδός στο σπίτι της στο Μιλάνο το 1957. Μετά το αδυνάτισμά της, η Κάλλας έγινε παγκόσμιο σύμβολο μόδας, με τη διάσημη μοδίστρα Μπίκι να φτιάχνει εκπληκτικά φορέματα ειδικά για εκείνη

ΧαρακτήραςΕπεξεργασία

Παρά το ότι ο τύπος την απεικόνιζε με δυσμενείς όρους,[244] τονίζοντας την αρνητική χροιά του όρου ντίβα, συχνά αποκαλώντας την «τίγρη»,[245] «βεντέτα»[246] κλπ., η Μαρία Κάλλας όπως έγινε γνωστή στους κοντινούς ανθρώπους και τους συνεργάτες της, ήταν ένας ήπιος χαρακτήρας με αρκετά θετικά στοιχεία.[247] Σύμφωνα με την μαρτυρία της μεσόφωνου Κικής Μορφονιού που συνεργάστηκε μαζί της το 1960 και το 1961 στην Επίδαυρο, η Κάλλας ήταν «πολύ παρεξηγημένος άνθρωπος»·[248] ενώ η ίδια αρχικώς είχε αγωνία για την γνωριμία και τη συνεργασία με την κορυφαία μονωδό, η Κάλλας την καθησύχασε, υπήρξε πολύ βοηθητική και κράτησε σχέσεις μαζί της αρκετά χρόνια μετά τις παραστάσεις στις οποίες συνέπραξαν.[249] Αλλά και ο ενδυματολόγος της Νόρμας του 1960 στην Επίδαυρο, Αντώνης Φωκάς[246] και ο εκδότης–συγγραφέας Γιάννης Μπαστιάς, υιός του Κωστή Μπαστιά, την περιέγραψαν ως συνεργάσιμη και ήπια,[250] ενώ ο Γιάννης Τσαρούχης τη χαρακτήρισε «μεγάλη σαν τον Γκρέκο».[251]

Από πλήθος γραμμάτων και λοιπών ιστορικών τεκμηρίων, επιβεβαιώνεται ότι η Κάλλας είχε πολύ καλή σχέση με το προσωπικό της,[153] ειδικότερα με την μαγείρισσα και οικονόμο του σπιτιού της στο Μιλάνο, Έλενα Πότζαν, την επί σειρά 25 ετών οικονόμο της, Μπρούνα Λούπολι και τον μπάτλερ της, Φερούτσιο Μετσάντρι.[252] Η Μπρούνα και ο Φερούτσιο ήταν οι μόνοι μάρτυρες του θανάτου της,[253] ενώ για δεκαετίες μετά το συμβάν αρνήθηκαν κάθε συνέντευξη σχετική με την ίδια, προς αποφυγή αμαύρωσης της μνήμης της.[254]

Κατά τα λεγόμενά της, η Κάλλας θα επιθυμούσε να έχει δημιουργήσει μια οικογένεια.[255] Ενδεικτικό του σεβασμού της για τον θεσμό αυτόν, είναι το γεγονός ότι δέχτηκε να συνοδέψει τον Ντι Στέφανο στην περιοδεία του 1973 παρότι απείχε από το τραγούδι επί οκτώ συναπτά έτη, όταν ενημερώθηκε ότι ο τενόρος ήταν σε χρεία χρημάτων για την κάλυψη των εξόδων θεραπείας του καρκίνου που ταλαιπωρούσε τη νεαρή κόρη του.[256][257][258]

Η Κάλλας είχε αρκετά σκυλάκια κανίς· τα έπαιρνε μαζί της ακόμα και σε επαγγελματικά ραντεβού και τα φρόντιζε επιμελώς.[259] Το πρώτο της σκυλάκι, τον Τόι, τής το χάρισε o Λουκίνο Βισκόντι.[260]

Απώλεια βάρουςΕπεξεργασία

Στα πρώτα χρόνια της καριέρας της, η Κάλλας ήταν αρκετά ευτραφής· με τα δικά της λόγια: «βαριά —θα έλεγε κανείς— ναι ήμουν· αλλά είμαι επίσης μια ψηλή γυναίκα, 1,74 m, και ζύγιζα όχι περισσότερα από 91 κιλά».[63] Το 1968, ανέφερε στον Έντουαρντ Ντάουνς ότι κατά τη διάρκεια των αρχικών παραστάσεων της Μήδειας του Κερουμπίνι το Μάιο του 1953, συνειδητοποίησε ότι χρειαζόταν ένα ισχνότερο πρόσωπο και μια πιο λεπτή φιγούρα για να αναδείξει δραματουργικά αυτόν αλλά και άλλους ρόλους που αναλάμβανε.[63] Από το 1953, ως τις αρχές του 1954 έχασε σχεδόν 36 κιλά, μετατρεπόμενη κατά τον Νικόλα Ρεσίνιο στην «πιθανότατα πιο κομψή κυρία επί σκηνής».[261][46] Για τον Σερ Ρούντολφ Μπινγκ, η Κάλλας μετά το 1954 ήταν μια «εντυπωσιακή, λυγερή, εκθαμβωτική γυναίκα» που έμοιαζε «σα να κινούταν πάντοτε με αυτήν την κομψότητα».[262] Ως και σήμερα, διατυπώνονται διάφορες εικασίες για τον τρόπο με τον οποίον αδυνάτισε, η ίδια όμως δήλωσε ότι επρόκειτο για το αποτέλεσμα μιας λιτής διατροφής.[63]

ΥστεροφημίαΕπεξεργασία

 
Η χιονισμένη οδός Μαρία Κάλλας στο Παρίσι

Αναφορές, αφιερώματα, αναγνωρίσειςΕπεξεργασία

Παρακάτω δίνονται ορισμένες μόνο από τις αναφορές και τα αφιερώματα στη σπουδαία μονωδό, που εξακολουθεί να αποτελεί κεντρική φιγούρα της τέχνης, δεκαετίες μετά το θάνατό της.[263]

Θέατρο και θεάματαΕπεξεργασία

  • Το θεατρικό έργο Master Class(D/R) του Τέρενς ΜακΝάλι που έκανε πρεμιέρα το 1995, παρουσιάζει την Κάλλας ως μια λαμπερή, επιβλητική, μεγαλύτερη-από-τη-ζωή, καυστική και χιουμορίστα παιδαγωγό που διεξάγει ένα σεμινάριο για φωνή.[264] Στην Ελλάδα, το θεατρικό ανέβηκε για πρώτη φορά το 2018, με πρωταγωνίστρια τη Μαρία Ναυπλιώτου .[265]
  • Τη σεζόν 2018–2019 οι παραγωγές BASE Hologram Productions παρουσίασαν την παράσταση Callas in Concert στις ΗΠΑ, το Πουέρτο Ρίκο, το Μεξικό και την Ευρώπη. Στο πρωτότυπο θέαμα, ένα ολόγραμμα της Κάλλας βασισμένο σε ηθοποιό τραγουδούσε με τη δική της φωνή.[266]
 
Ρόδα Μαρία Κάλλας

Μουσική και στιχουργικήΕπεξεργασία

  • Η Κάλλας αναφέρεται σε στίχο του τραγουδιού E-Bow the Letter των R.E.M., από το άλμπουμ Adventures in Hi-Fi. Το τραγούδι κυκλοφόρησε ως single στις 27 Αυγούστου του 1996.[267]
  • Το 2007, της απονεμήθηκε μετά θάνατον το Βραβείο Γκράμι για Συνολική Προσφορά, ενώ ψηφίστηκε ως η καλύτερη σοπράνο όλων των εποχών από το BBC Music Magazine.[268]
  • Το 2012, ψηφίστηκε η συμπερίληψή της στο Hall of Fame του περιοδικού μουσικής Gramophone.[269]
  • Μια πληθώρα μη-οπερατικών τραγουδιστριών, από την Άννα Κάλβι[270] και τη Λίντα Ρόνσταντ[271] ως την Πάττι Σμιθ[272] έχουν αναφέρει την Κάλλας ως μεγάλη μουσική τους επιρροή.
  • Το τραγούδι La diva του γαλλόφωνου άλμπουμ D'elles που κυκλοφόρησε η Σελίν Ντιόν το 2007 έχει γραφτεί για την Μαρία Κάλλας. Στο κομμάτι ακούγονται τμήματα ηχογράφησης της Κάλλας από την όπερα Λα Μποέμ του Πουτσίνι.[273]

Κινηματογράφος και ντοκιμαντέρΕπεξεργασία

  • H ταινία Callas Forever («Κάλλας για πάντα»), σε σκηνοθεσία του Φράνκο Τζεφιρέλι κυκλοφόρησε το 2002· τον ρόλο της Μαρίας Κάλλας ανέλαβε η Φανί Αρντάν.[274]
  • Το 2007, κυκλοφόρησε το κινηματογραφικό ντοκιμαντέρ Callas Assoluta («Απόλυτη Κάλλας») του Γάλλου σκηνοθέτη Φιλίπ Κολί.[179]
  • Το 2017, κυκλοφόρησε το βιογραφικό ντοκιμαντέρ Maria by Callas του Τομ Βολφ.[275]
 
Η τριακοστή ένατη γέφυρα της Βενετίας, Πόντε Μαρία Κάλλας

Λοιπές αναφορές και αναγνωρίσειςΕπεξεργασία

  • Το 1997, η Κάλλας έγινε μία από τις 18 σημαντικές προσωπικότητες που επέλεξε η εταιρεία Apple για την διαφημιστική της καμπάνια Think Different.[276]
  • Την τριακοστή επέτειο του θανάτου της, το 2007, η Κάλλας αποτυπώθηκε σε ένα σπάνιο συλλεκτικό νόμισα αξίας 10€. Η μία πλευρά φέρει την εικόνα της και η άλλη το Εθνικό Έμβλημα της Ελλάδας· επίσης, εικονίζεται η υπογραφή της.[277][278]
  • Στις 2 Δεκεμβρίου του 2008, στην 85η επέτειο της γεννήσεώς της, Έλληνες και Ιταλοί αξιωματούχοι εγκαινίασαν μια τιμητική πλακέτα στο Φλάουερ Χόσπιταλ (σήμερα Terence Cardinal Cooke Health Care Center) όπου γεννήθηκε η μονωδός.[279]
  • Στις 2 Δεκεμβρίου του 2013, η Google τίμησε τα 90α γενέθλιά της με ένα ειδικό λογότυπο στην αρχική της σελίδα.[280]
  • Στον σταθμό «Μέγαρο Μουσικής» της γραμμής 3 του Αττικού Μετρό, έχει τοποθετηθεί ένα ευμέγεθες πορτρέτο της από την Τραβιάτα που έπαιξε στο Κόβεν Γκάρντεν το 1958.[281]

ΟνοματοδοσίεςΕπεξεργασία

 
Η πινακίδα του πεζοδρόμου Μαρία Κάλλας στο Μιλάνο

ΑστρονομίαΕπεξεργασία

Οδοί και αστικά σημείαΕπεξεργασία

  • O δρόμος όπου διέμενε η σπουδαία μονωδός, στο δέκατο έκτο διαμέρισμα του Παρισιού, φέρει το όνομά της (Allée Maria-Callas).[284]
  • Στο Μιλάνο, ένας πεζόδρομος έχει λάβει το όνομά της (Largo Maria Callas).[285]
  • Η τριακοστή ένατη γέφυρα της Βενετίας, φέρει το όνομα της διάσημης υψιφώνου (Ponte Maria Callas).[286]

ΒοτανολογίαΕπεξεργασία

Δέκα κορυφαίες ηχογραφήσειςΕπεξεργασία

Τζοκόντα 1952: Μαρία Κάλλας, Εθνική Ορχήστρα της Ιταλικής Ραδιοτηλεόρασης, Αντονίνο Βόττο.
  https://archive.org/details/FridayNightAtTheOpera-22610laGioconda

Το δισκογραφικό της έργο περιέχει εκατοντάδες ηχογραφήσεις, ωστόσο τις ακόλουθες δέκα που δίδονται εδώ σε χρονολογική σειρά ξεχώρισαν κριτικοί και κοινό:

  1. Τζουζέπε Βέρντι: Μάκβεθ (ΕΜΙ, 1952)[288]
  2. Τζάκομο Πουτσίνι: Τόσκα (ΕΜΙ, 1953)[289][290]
  3. Βιντσέντζο Μπελίνι: Νόρμα (ΕΜΙ, 1954)[289]
  4. Τζοακίνο Ροσσίνι: Ο Τούρκος Στην Ιταλία (ΕΜΙ, 1954)[291]
  5. Γκαετάνο Ντονιτσέττι: Λουτσία ντι Λάμερμουρ (ΕΜΙ, 1955)[289]
  6. Τζουζέπε Βέρντι: Τροβατόρε (ΕΜΙ, 1956)[292]
  7. Λουίτζι Κερουμπίνι: Μήδεια (Melodram, 1957)[289]
  8. Γκαετάνο Ντονιτσέττι: Άννα Μπολένα (ΕΜΙ, 1957)[293]
  9. Τζουζέπε Βέρντι: Τραβιάτα (Virtuoso, 1958)[294]
  10. Ζωρζ Μπιζέ: Κάρμεν (ΕΜΙ, 1964)[289]

ΠαραπομπέςΕπεξεργασία

  1. «Μαρία Κάλλας, La Divina». HuffPost Greece. 16 Σεπτεμβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. 
  2. Ιερείδης, Χρήστος (15 Δεκεμβρίου 2009). «Διπλό «χτύπημα» στη σχέση Κάλλας-Ωνάση». tanea.gr. ΤΑ ΝΕΑ. [...] είχε [...] μυωπία, εξαιτίας της οποίας σχεδόν δεν έβλεπε από το αριστερό μάτι [...] 
  3. «Μαρία Κάλλας: Η παχυσαρκία και ο μύθος του βάρους της | LiFO». www.lifo.gr. 16 Σεπτεμβρίου 2021. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  4. «One day, one musician: Maria Callas». www.ice.cam.ac.uk (στα Αγγλικά). 22 Δεκεμβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 16 Οκτωβρίου 2021. 
  5. Foundation, Marzotto· Zoggel, Karl Van (2016). The Definitive Maria Callas: The Life of a Diva in Unseen Pictures. Roads Publishing. ISBN 978-1-909399-69-3. 
  6. «Legends: Maria Callas». ABC Classic (στα Αγγλικά). 1 Νοεμβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 16 Οκτωβρίου 2021. 
  7. Newsroom. «Google honors Maria Callas with doodle | eKathimerini.com». www.ekathimerini.com (στα English). Ανακτήθηκε στις 16 Οκτωβρίου 2021. 
  8. «Timeline | About | Leonard Bernstein». leonardbernstein.com. Ανακτήθηκε στις 16 Οκτωβρίου 2021. 
  9. «Maria Callas | LA Opera». www.laopera.org (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 13 Οκτωβρίου 2021. 
  10. «Maria Callas - The Complete Studio Recordings 1949-1969 (Remastered) | Warner Classics». www.warnerclassics.com (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 13 Οκτωβρίου 2021. 
  11. Lebrecht, Norman (21 Μαρτίου 2007). «The Classic Million-sellers». www.scena.org (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. The best-selling lyric opera is Callas and Tito Gobbi in Tosca, her swansong (Η λυρική όπερα με τις περισσότερες αγορές δίσκων είναι η Τόσκα της Κάλλας και του Γκόμπι, το κύκνειο άσμα της) 
  12. Κράλλης, Γρηγόρης (11 Σεπτεμβρίου 2017). «ΕΡΤ1 - ΝΤΟΚΙΜΑΝΤΕΡ «Η Ελληνίδα Μαρία Κάλλας» 23.09.2017». Γραφείο Τύπου ΕΡΤ. Ανακτήθηκε στις 13 Οκτωβρίου 2021. 
  13. Λάγιου, Φιλάνθη (6 Αυγούστου 2020). «Νεοχώρι Ιθώμης: «Στον Απόηχο της Σελήνης» 4η Βραδιά Λυρικού Τραγουδιού - ertnews.gr». www.ertnews.gr. Ανακτήθηκε στις 13 Οκτωβρίου 2021. 
  14. Τουλάτου, Ίσμα (14 Ιανουαρίου 2017). «40 χρόνια από τον θάνατό της η Μαρία Κάλλας «εμφανίζεται» στη Στυλίδα». Ειδήσεις - νέα - Το Βήμα Online. Ανακτήθηκε στις 13 Οκτωβρίου 2021. 
  15. Πετσάλης-Διομήδης, Νικόλαος (2001). The Unknown Callas: The Greek Years (στα Αγγλικά). Amadeus Press. σελ. 35. ISBN 978-1-57467-059-2. 
  16. 16,0 16,1 Lowe, David Allan (1986). Callas, as they saw her (στα Αγγλικά). New York: Ungar Pub. Co. σελ. 113. ISBN 978-0-8044-5636-4.
  17. Gct (2 Δεκεμβρίου 2020). «On This Day In 1923, Soprano Legend Maria Callas Was Born» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. 
  18. «Βιογραφικό - Ελληνικός Σύλλογος Μαρία Κάλλας». www.mariacallasgreeksociety.com. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. 
  19. Scott, Michael (1992). Maria Meneghini Callas. Boston: Northeastern University Press. σελ. 16. ISBN 1-55553-146-6. 25914621. 
  20. Ogdoo.gr. ««Η Ελληνίδα Μαρία Κάλλας»». www.ogdoo.gr. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  21. 21,0 21,1 Καρνής, Λουκάς (16 Σεπτεμβρίου 2016). «Μαρία Κάλλας: Γεννήθηκε μέσα σε μια θύελλα, έφυγε σαν σήμερα σαν καταιγίδα». CNN.gr. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. 
  22. Πετσάλης-Διομήδης, Νικόλαος (2001). The Unknown Callas: The Greek Years. Amadeus Press. σελ. 32. ISBN 978-1-57467-059-2. 
  23. DiGaetani, John Louis (2021). The definitive diva the life and career of Maria Callas. Jefferson, North Carolina: McFarland. σελ. 13. ISBN 978-1-4766-4340-3. 1265004625. 
  24. Ιωαννίδης, Σάκης. «Η Αγία Τριάς της μουσικής και των τεχνών | Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ». www.kathimerini.gr. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. 
  25. Jellinek, George (1986). Callas : portrait of a prima donna (στα Αγγλικά). New York:: Dover. σελ. 4. ISBN 978-0-486-25047-2. 
  26. Στασινοπούλου, Αριάννα (1981). Maria Callas: The Woman Behind the Legend. New York: Simon and Schuster. ISBN 978-0-671-25583-1. σελ. 22
  27. Στασινοπούλου, Αριάννα (1981). Maria Callas: The Woman Behind the Legend. New York: Simon and Schuster. ISBN 978-0-671-25583-1. σελίδες 22-23, 30
  28. «Μαρία Κάλλας». Μουσικό Σχολείο Καλαμάτας. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 27 Δεκεμβρίου 2019. 
  29. Βλ. Callas, Evangelia· Blochman, Lawrence Goldtree (1977). My Daughter Maria Callas. United Stated: Arno Press. ISBN 9780405096716. 
  30. «Music: The Prima Donna». Time 68 (18). 29 Οκτωβρίου 1956. http://content.time.com/time/subscriber/printout/0,8816,867205,00.html. Ανακτήθηκε στις 3 Οκτωβρίου 2021. 
  31. Jellinek, George (1986). Callas : portrait of a prima donna. New York: Dover. σελ. 316. ISBN 978-0-486-25047-2. 
  32. Πετσάλης-Διομήδης, Νικόλαος (2001). The Unknown Callas: The Greek Years (στα Αγγλικά). Amadeus Press. σελίδες 37–38, 62, 75–76. ISBN 978-1-57467-059-2. 
  33. Πετσάλης-Διομήδης, Νικόλαος (2001). The Unknown Callas: The Greek Years (στα Αγγλικά). Amadeus Press. σελίδες 241–247. ISBN 978-1-57467-059-2. 
  34. Scott, Michael (1992). Maria Meneghini Callas. Boston: Northeastern University Press. σελ. 75. ISBN 1-55553-146-6. 25914621. 
  35. Scott, Michael (1992). Maria Meneghini Callas. Boston: Northeastern University Press. σελ. 77. ISBN 1-55553-146-6. 25914621. 
  36. «Εκεί που έκλαψε η Κάλλας επειδή την «έκοψε» το Ωδείο». ΤΑ ΝΕΑ. 10 Ιανουαρίου 2013. Ανακτήθηκε στις 4 Οκτωβρίου 2021. 
  37. Πετσάλης-Διομήδης, Νικόλαος (2001). The Unknown Callas: The Greek Years (στα Αγγλικά). Amadeus Press. ISBN 978-1-57467-059-2. σελ. 96
  38. 38,0 38,1 «Κάλλας (Καλογεροπούλου) Μαρία - Εθνική Λυρική Σκηνή». virtualmuseum.nationalopera.gr. Ανακτήθηκε στις 4 Οκτωβρίου 2021. 
  39. 39,0 39,1 Πετσάλης-Διομήδης, Νικόλαος (2001). The Unknown Callas: The Greek Years (στα Αγγλικά). Amadeus Press. ISBN 978-1-57467-059-2. σελ. 97
  40. Scott, Michael (1992). Maria Meneghini Callas. Boston: Northeastern University Press. σελίδες 22,25. ISBN 1-55553-146-6. 25914621. 
  41. Καρνής, Λουκάς (16 Σεπτεμβρίου 2016). «Μαρία Κάλλας: Γεννήθηκε μέσα σε μια θύελλα, έφυγε σαν σήμερα σαν καταιγίδα». CNN.gr. Ανακτήθηκε στις 3 Οκτωβρίου 2021. 
  42. Scott, Michael (1992). Maria Meneghini Callas. Boston: Northeastern University Press. σελ. 26. ISBN 1-55553-146-6. 25914621. 
  43. «Ιστορικό - Διακεκριμένοι Απόφοιτοι». ethnikoodeio.com. Ανακτήθηκε στις 3 Οκτωβρίου 2021. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Μαρία Kάλλας που υπήρξε υπότροφος μαθήτρια της Μαρίας Τριβέλλα στο Εθνικό Ωδείο μέχρι τη τάξη της δεξιοτεχνίας και έκανε την πρώτη της εμφάνιση στη σκηνή σε μελοδραματική παράσταση, που ανέβασε το Ωδείο στις 2 Απριλίου 1939. 
  44. 44,0 44,1 44,2 Τουλάτου, Ίσμα (28 Ιουλίου 2017). «Ελβίρα ντε Ιντάλγκο: Ο φύλακας-άγγελος της Κάλλας». Ειδήσεις - νέα - Το Βήμα Online. Ανακτήθηκε στις 4 Οκτωβρίου 2021. 
  45. 45,0 45,1 Συνέντευξη με τον Λόρδο Χέιργουντ, Παρίσι, 1968. Πλήρης ηχογράφηση της συνέντευξης και ανέκδοτα σε DVD τμήματα στο The Callas Edition, σε 3 CD.
  46. 46,0 46,1 46,2 46,3 46,4 46,5 Τζον Αρντόιν (συγγραφέας), Φράνκο Τζεφιρέλι (εκφωνητής) (1978). Callas: A Documentary (Plus Bonus) (Τηλεοπτικό ντοκιμαντέρ, DVD). The Bel Canto Society.
  47. 47,0 47,1 47,2 Η Μαρία Κάλλας σε συζήτηση με τον Λόρδο Χέιργουντ για το BBC, Παρίσι, Απρίλιος του 1968. Maria Callas: The Callas Conversations (DVD). EMI Classics.
  48. Πετσάλης-Διομήδης, Νικόλαος (2001). The Unknown Callas: The Greek Years (στα Αγγλικά). Amadeus Press. σελ. 270. ISBN 978-1-57467-059-2. 
  49. «Βοκκάκιος - 1940-1941 - Εθνική Λυρική Σκηνή». virtualmuseum.nationalopera.gr. Ανακτήθηκε στις 4 Οκτωβρίου 2021. 
  50. «Οταν η Κάλλας περπατούσε στην Αθήνα». ΤΑ ΝΕΑ. 13 Σεπτεμβρίου 2013. Ανακτήθηκε στις 4 Οκτωβρίου 2021. 
  51. «Τόσκα - 1941-1942 - Εθνική Λυρική Σκηνή». virtualmuseum.nationalopera.gr. Ανακτήθηκε στις 4 Οκτωβρίου 2021. 
  52. «Ο Πρωτομάστορας - 1942-1943 - Εθνική Λυρική Σκηνή». virtualmuseum.nationalopera.gr. Ανακτήθηκε στις 4 Οκτωβρίου 2021. 
  53. «Τόσκα - 1942-1943 - Εθνική Λυρική Σκηνή». virtualmuseum.nationalopera.gr. Ανακτήθηκε στις 4 Οκτωβρίου 2021. 
  54. «Καβαλλερία ρουστικάνα (Cavalleria rusticana / Αγροτική ιπποσύνη) - 1943-1944 - Εθνική Λυρική Σκηνή». virtualmuseum.nationalopera.gr. Ανακτήθηκε στις 4 Οκτωβρίου 2021. 
  55. «Ο Πρωτομάστορας - 1943-1944 - Εθνική Λυρική Σκηνή». virtualmuseum.nationalopera.gr. Ανακτήθηκε στις 4 Οκτωβρίου 2021. 
  56. «Στον κάμπο - 1943-1944 - Εθνική Λυρική Σκηνή». virtualmuseum.nationalopera.gr. Ανακτήθηκε στις 4 Οκτωβρίου 2021. 
  57. Βίδος, Κοσμάς (1 Απριλίου 2016). «72 χρόνια θέατρο Ολύμπια». tovima.gr. ΤΟ ΒΗΜΑ. Ανακτήθηκε στις 4 Οκτωβρίου 2021. 
  58. Πετσάλης-Διομήδης, Νικόλαος (2001). The Unknown Callas: The Greek Years (στα Αγγλικά). Amadeus Press. ISBN 978-1-57467-059-2. σελίδες 375-377
  59. «Φιντέλιο - 1943-1944 - Εθνική Λυρική Σκηνή». virtualmuseum.nationalopera.gr. Ανακτήθηκε στις 4 Οκτωβρίου 2021. 
  60. Πετσάλης-Διομήδης, Νικόλαος (2001). The Unknown Callas: The Greek Years (στα Αγγλικά). Amadeus Press. ISBN 978-1-57467-059-2. σελ. 428
  61. «Ο ζητιάνος φοιτητής - 1944-1945 - Εθνική Λυρική Σκηνή». virtualmuseum.nationalopera.gr. Ανακτήθηκε στις 4 Οκτωβρίου 2021. 
  62. «Στον κάμπο - 1944-1945 - Εθνική Λυρική Σκηνή». virtualmuseum.nationalopera.gr. Ανακτήθηκε στις 4 Οκτωβρίου 2021. 
  63. 63,0 63,1 63,2 63,3 63,4 63,5 Συνέντευξη με τον Έντουαρντ Ντάουνς. La Divina Complete, CD 4. EMI Classics.
  64. Gct (16 Σεπτεμβρίου 2019). «On This Day In 1977, Soprano Legend Maria Callas Passes Away» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2021. 
  65. Kim, Leena (27 Ιουνίου 2013). «T&C FAMILY ALBUM». Town & Country (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2021. 
  66. 66,0 66,1 66,2 Ericson, Raymond (1977-09-17). «Maria Callas, 53, Is Dead of Heart Attack in Paris» (στα Αγγλικά). The New York Times. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/1977/09/17/archives/maria-callas-53-is-dead-of-heart-attack-in-paris-maria-callas-is.html. Ανακτήθηκε στις 2021-10-05. 
  67. Scott, Michael (1992). Maria Meneghini Callas. Boston: Northeastern University Press. σελ. 39. ISBN 1-55553-146-6. 25914621. 
  68. Duffie, Bruce. «Interview with Nicola Rossi-Lemeni». www.bruceduffie.com (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 14 Οκτωβρίου 2021. 
  69. Ardoin, John· Fitzgerald, Gerald (1974). Callas: The Art and the Life (στα Αγγλικά). Holt, Rinehart and Winston. σελ. 29. ISBN 978-0-03-011486-1. 
  70. Ardoin, John· Fitzgerald, Gerald (1974). Callas: The Art and the Life (στα Αγγλικά). New York: Holt Rinehart and Winston. ISBN 978-0-03-011486-1. 
  71. 71,0 71,1 «Μαρία Κάλλας: Η απόλυτη ντίβα της όπερας». The Metropolitan Opera HD Live. Ανακτήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2021. 
  72. Τουλάτου, Ίσμα (4 Αυγούστου 2017). «Τζιοβάνι Μπατίστα Μενεγκίνι: Ο σύζυγος, ο Πυγμαλίων, ο... δεσμοφύλακας!». Ειδήσεις - νέα - Το Βήμα Online. Ανακτήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2021. 
  73. Davis, Peter G. (1982-11-21). «THE ETERNAL HUSBAND'S STORY» (στα Αγγλικά). The New York Times. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/1982/11/21/books/the-eternal-husband-s-story.html. Ανακτήθηκε στις 2021-10-04. 
  74. «Maria Callas και Wagner». apotis4stis5. Ανακτήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2021. 
  75. 75,0 75,1 75,2 75,3 75,4 Τουλάτου, Ίσμα (25 Αυγούστου 2017). «Τούλιο Σεραφίν: Ο μαέστρος, ο μέντορας και η μεγάλη τύχη». Ειδήσεις - νέα - Το Βήμα Online. Ανακτήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2021. 
  76. Team, ΤοΒΗΜΑ (25 Νοεμβρίου 2008). «Τα χαστούκια ήταν... πραγματικά». Ειδήσεις - νέα - Το Βήμα Online. Ανακτήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2021. 
  77. office. «Γκαλά όπερας για τη Μαρία Κάλλας - Εθνική Λυρική Σκηνή». www.nationalopera.gr. Ανακτήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2021. 
  78. Στασινοπούλου, Αριάνα (2002). Maria Callas: The Woman behind the Legend (στα Αγγλικά). Cooper Square Press. σελ. 79. ISBN 9781461624295. 
  79. Levine, Robert (2003). Maria Callas: A Musical Biography (στα Αγγλικά). Black Dog & Leventhal. σελ. 46. ISBN 9781579122836. 
  80. Ardoin, John· Fitzgerald, Gerald (1974). Callas: The Art and the Life (στα Αγγλικά). Holt, Rinehart and Winston. σελ. 10. ISBN 978-0-03-011486-1.
  81. «7 Operas That Maria Callas Rescued From Obscurity». Opera Wire (στα Αγγλικά). 2 Δεκεμβρίου 2017. Ανακτήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2021. 
  82. Ardoin, John· Fitzgerald, Gerald (1974). Callas: The Art and the Life (στα Αγγλικά). Holt, Rinehart and Winston. σελ. 4. ISBN 978-0-03-011486-1.
  83. «Μαρία Κάλλας: Ο θρύλος ζει ακόμη». www.in2life.gr. Ανακτήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2021. 
  84. Aspden, Suzanne (2019). Operatic Geographies: The Place of Opera and the Opera House (στα Αγγλικά). Chicago: The University of Chicago Press. σελ. 311. ISBN 978-0226595962. [...] on the significance of Callas's 1949 debut at the Colón as Turandot. 
  85. «Maria Callas - Unknown Teatro Colón Recordings (Buenos Aires 1949) DVN-12». Divina Records (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2021. 
  86. «Seven of the best performances of the aria "Casta Diva"». Interlude (στα Αγγλικά). 12 Απριλίου 2021. Ανακτήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2021. 
  87. 87,0 87,1 «BELLINI: NORMA 1952 | Maria Callas - Site Officiel» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2021. 
  88. Triva/History:The Palace of Bellas Artes (στα Ισπανικά). Monterrey, Mexico. 27 Σεπτεμβρίου 2006. σελ. 2. 
  89. 89,0 89,1 "The Spirit of Giulietta". Opera News (στα αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 6 Απριλίου 2013
  90. «The Famous Callas E-flat in AIDA». Oberon's Grove (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2021. 
  91. «Verdi: Aida (1951 - Mexico City) - Callas Live Remastered | Warner Classics». www.warnerclassics.com (στα Αγγλικά). 15 Σεπτεμβρίου 2017. Ανακτήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2021. 
  92. Αγιαννίδης, Παύλος (20 Δεκεμβρίου 2004). «PENATA TEMΠAΛNTI: θα τη θυμόμαστε ως «αντίπαλο της Kάλλας»». tanea.gr. ΤΑ ΝΕΑ. Ανακτήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2021. 
  93. Τουλάτου, Ίσμα (15 Σεπτεμβρίου 2017). «Το χρονολόγιο της ζωής της». Ειδήσεις - νέα - Το Βήμα Online. Ανακτήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2021. 
  94. Τουλάτου, Ίσμα (25 Αυγούστου 2017). «Λουκίνο Βισκόντι: Ο «γκουρού» της πριμαντόνας». Ειδήσεις - νέα - Το Βήμα Online. Ανακτήθηκε στις 12 Οκτωβρίου 2021. Άρχισα να σκηνοθετώ όπερα εξαιτίας – ω, όχι εξαιτίας – αλλά ΓΙΑ τη Μαρία Κάλλας 
  95. Ardoin, John· Fitzgerald, Gerald (1974). Callas: The Art and the Life (στα Αγγλικά). Holt, Rinehart and Winston. σελ. 32. ISBN 978-0-03-011486-1.
  96. The Callas Conversations, Vol. 2, EMI DVD
  97. Newsroom. «"Έφυγε" ο μεγάλος Ιταλός τενόρος Φράνκο Κορέλι | Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ». www.kathimerini.gr. Ανακτήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2021. 
  98. Tommasini, Anthony (2003-10-30). «Franco Corelli, Italian Tenor of Power and Charisma, and Pillar of the Met, Dies at 82» (στα αγγλικά). The New York Times. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/2003/10/30/arts/franco-corelli-italian-tenor-power-charisma-pillar-met-dies-82.html. Ανακτήθηκε στις 2021-10-05. 
  99. «MARIA CALLAS in Norma Trieste». www.classicalcdreview.com (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  100. Kesting, Jürgen (1993). Maria Callas. Northeastern University Press. σελ. 203. ISBN 978-1-55553-179-9. 
  101. 101,0 101,1 «Μαρία Κάλλας - Τόσκα: Η τελευταία της παράσταση στο Λονδίνο». Athens Voice. Ανακτήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2021. 
  102. «An outstanding Tosca». Classic FM (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2021. 
  103. von Rhein, John (August 2004). «The Company That Works» (στα Αγγλικά). Opera News 69 (2). «[...] with the Callas Norma, Lyric Opera of Chicago was born.». 
  104. «BiblioTech PRO V3.2a». archives.metoperafamily.org (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2021. 
  105. Gerem, Yves (2004). A Marmac Guide to Dallas (στα Αγγλικά). Dallas: Pelican Publishing. σελ. 232. ISBN 978-1589801998. 
  106. Davis, Ronald L. (2000). La Scala West: The Dallas Opera Under Kelly and Rescigno. Southern Methodist University Press. σελ. 32. ISBN 978-0-87074-454-9. 
  107. «From the Archives: Macbeth at the Met». www.metopera.org (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2021. [...] the notorious dispute between General Manager Rudolf Bing and famed diva Maria Callas—an incident that made headlines worldwide in probably the biggest opera-related story of the day. 
  108. Kozinn, Allan (1992-07-07). «Allen Sven Oxenburg, 64, Dead; American Opera Society Founder» (στα αγγλικά). The New York Times. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/1992/07/07/arts/allen-sven-oxenburg-64-dead-american-opera-society-founder.html. Ανακτήθηκε στις 2021-10-05. 
  109. «BING AND CALLAS TALKED IN PARIS; Met Manager and Soprano Discussed Possible Return» (στα αγγλικά). The New York Times. 1964-07-10. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/1964/07/10/archives/bing-and-callas-talked-in-paris-met-manager-and-soprano-discussed.html. Ανακτήθηκε στις 2021-10-05. 
  110. Schonberg, Harold C. (1965-03-20). «Opera: Maria Callas Returns to the Met in 'Tosca'; Franco Corelli Sings Cavaradossi Role Tito Gobbi Is Scarpia -- Soprano Cheered» (στα αγγλικά). The New York Times. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/1965/03/20/archives/opera-maria-callas-returns-to-the-met-in-tosca-franco-corelli-sings.html. Ανακτήθηκε στις 2021-10-05. 
  111. «Η διεθνής απήχηση της έκθεσης "Μαρία Κάλλας: Ο μύθος ζει."». B&M Theocharakis Foundation for the Fine Arts and Music. 28 Ιουνίου 2017. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  112. «Callas at Paris 1958, Hamburg 1959 & 1962 and London 1962 & 1964 | Warner Classics». www.warnerclassics.com (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  113. «Music: Maria Callas Sings ‘Norma’; Pro and Anti Factions in Dispute in Paris; Zeffirelli Designs Sets —Pretre Conducts» (στα αγγλικά). The New York Times. 1964-05-23. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/1964/05/23/archives/music-maria-callas-sings-norma-pro-and-anti-factions-in-dispute-in.html. Ανακτήθηκε στις 2021-10-06. 
  114. «Maria Callas, The Birth Of A Legend». RadioFreeEurope/RadioLiberty (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  115. «Το "οικονομικό σκάνδαλο" και η ακύρωση της συναυλίας της Μαρίας Κάλλας στο Ηρώδειο το 1957. Ωστόσο, την "αγάπησαν" ακόμη και οι συνάδελφοί της που την είχαν χαρακτηρίσει δοσίλογη». ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ. 5 Δεκεμβρίου 2014. Ανακτήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2021. 
  116. 116,0 116,1 Παπαδόπουλος, Θάνος (17 Δεκεμβρίου 1999). «Αφιέρωμα "Ο Ελληνικός 20ος Αιώνας" - Τα γεγονότα του 1957». tanea.gr. ΤΑ ΝΕΑ. Ανακτήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2021. 
  117. Π. Παλαιολόγος, "Αποχαιρετιστήρια άνθη", εφημερίδα Το Βήμα, 3 Αυγούστου 1957.
  118. Αθανασίου, Mαρία. «Η Κάλλας πριν από την Κάλλας | Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ». www.kathimerini.gr. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  119. Φρέντυ Γερμανός, "Ένας από μας έφυγε...", εφημ. Απογευματινή, 30 Δεκεμβρίου 1972.
  120. «Μαρία Κάλλας: «Με έπιασε μια βραχνάδα...» | LiFO». www.lifo.gr. 12 Ιουνίου 2017. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  121. Αναδημοσίευση της ραδιοφωνικής συνέντευξης από την εκπομπή «Η Μηχανή του Χρόνου».
  122. «Έλληνες του Πνεύματος και της Τέχνης: Μ. Κάλλας». www.skaitv.gr. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  123. Μπαστιάς, Γιάννης, "Maria Callas' Greek Adventure", Maria Callas Magazine, Νο. 70, Νοέμβριος 2013, έκδοση του Maria Callas International Club, Nuenen, Ολλανδία. σελ. 30.
  124. Ολόκληρη η συνέντευξη τύπου ηχογραφήθηκε από το Εθνικόν Ίδρυμα Ραδιοφωνίας (Ε.Ι.Ρ.), μεταδόθηκε, και φυλάσσεται στο Αρχείο της ΕΡΤ. Έχει συμπεριληφθεί από τον Γιάννη Μπαστιά σε ομιλία του για την Μαρία Κάλλας στο Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων στις 27 Σεπτεμβρίου 2007, που δημοσιεύθηκε στο τχ. 488, Φεβρουάριος 2009, του περ. Ιστορία Εικονογραφημένη, με τίτλο "Η ελληνική περιπέτεια της Μαρίας Κάλλας".
  125. Γιάννης Κ. Μπαστιάς, Κωστής Μπαστιάς — Δημοσιογραφία, Θέατρο, Λογοτεχνία (βιογραφία), Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2005, ISBN 960-03-3969-4, σελ. 487.
  126. «Υποτροφίες Μαρία Κάλλας». Σύλλογος Οι Φίλοι της Μουσικής. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  127. «Όταν η Μαρία Κάλλας εμφανίστηκε στην Επίδαυρο». Μικροπράγματα. 26 Ιουλίου 2020. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  128. 128,0 128,1 128,2 128,3 Σαρηγιάννης, Γεώργιος (21 Αυγούστου 2010). «Όταν η Κάλλας τραγούδησε στην Επίδαυρο». tanea.gr. ΤΑ ΝΕΑ. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  129. Times, A. c Sedgwickspecial To the New York (1960-08-26). «CALLAS RECEIVES A GREEK OVATION; Soprano Sings 'Norma' Lead in an Ancient Open-Air Theatre at Epidauros» (στα αγγλικά). The New York Times. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/1960/08/26/archives/callas-receives-a-greek-ovation-soprano-sings-norma-lead-in-an.html. Ανακτήθηκε στις 2021-10-06. 
  130. Ενθουσιασμός για τη Μαρία Κάλλας, Ιστορικό Λεύκωμα 1960, Καθημερινή (1997)
  131. «Κική Μορφονιού: «Η Μαρία Κάλλας και ο Μάνος Χατζιδάκις υπήρξαν πολύ παρεξηγημένοι άνθρωποι» | Το Κουτί της Πανδώρας». www.koutipandoras.gr. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  132. Η Κάλλας ερμηνεύει "Μήδεια", Ιστορικό Λεύκωμα 1961, σελ. 153, Καθημερινή (1997)
  133. lefkadazin. «Η εμφάνιση της Μαρίας Κάλλας στη Λευκάδα τον Αύγουστο του 1964 – Lefkadazin». Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  134. PostModern. «Η αναπάντεχη εμφάνιση της Maria Callas στη Λευκάδα τον Αύγουστο του 1964». Postmodern. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  135. Καββαδάς, Νίκος (7 Δεκεμβρίου 2013). «Όταν η Μαρία Κάλλας τραγούδησε στη Λευκάδα». My Lefkada. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  136. Σάντα, Βιολέττα (1 Ιουνίου 2017). «Η Μαρία Κάλλας έκανε δυο εμφανίσεις στη Λευκάδα τον Αύγουστο του 1964! - aromalefkadas - Ενημερωτική ιστοσελίδα της Λευκάδας». aromalefkadas.gr. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  137. Γιακουμάτος, Κώστας. «Η τελευταία έκτακτη εμφάνιση της Κάλλας στην Ελλάδα». www.ogdoo.gr. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  138. Team, ΤΟ ΒΗΜΑ (24 Νοεμβρίου 2008). «Μαρία Κάλλας: Η ζωή της». tovima.gr. ΤΟ ΒΗΜΑ. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. 
  139. Gibbons, Christian· Gibbons, Christian (9 Οκτωβρίου 2021). «European HerStory: Maria Callas». The New Federalist (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. After her career came to an end in 1965 [...] (μετά το τέλος της καριέρας της το 1965 [...]) 
  140. Ferretti, Fred (1973-06-25). «Callas Will Make U.S. Recital Tour» (στα αγγλικά). The New York Times. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/1973/06/25/archives/callas-will-make-us-recital-tour-bad-vocal-habits-careful-study-of.html. Ανακτήθηκε στις 2021-10-09. «For critics and music ob servers there will he careful study of that voice, which has been silent since 1965 [article published in 1973] (από τους κριτικούς και τους μουσικόφιλους θα υπάρξει προσεκτική παρατήρηση αυτής της φωνής που είχε μείνει σιωπηλή από το 1965 [άρθρο του 1973])» 
  141. «Η σχέση της Μαρίας Κάλλας με τον Πάολο Παζολίνι. Ο σκηνοθέτης τη βοήθησε να ξεπεράσει τον Ωνάση και η ντίβα τη διάσταση από τον σύντροφό του. Οι φήμες και το κυνήγι των παπαράτσι». ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ. 17 Σεπτεμβρίου 2015. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  142. «1969: Η Κάλλας και ο Παζολίνι στον Σκορπιό | LiFO». www.lifo.gr. 11 Μαΐου 2020. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  143. tvxs.gr (15 Δεκεμβρίου 2017). «Η μοναδική εμφάνιση της Κάλλας στο Σινεμά: «Μήδεια» του Παζολίνι». TVXS - TV Χωρίς Σύνορα. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  144. 144,0 144,1 Canby, Vincent (1971-10-29). «Callas Stars in Pasolini 'Medea'» (στα αγγλικά). The New York Times. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/1971/10/29/archives/callas-stars-in-pasolini-medea.html. Ανακτήθηκε στις 2021-10-06. 
  145. Times, Brendan Fitzgerald; Special to The New York (1973-04-13). «AN OPERA IN TURIN STAGED BY CALLAS» (στα αγγλικά). The New York Times. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/1973/04/13/archives/an-opera-in-turin-staged-by-callas-vespri-at-a-new-theater-draws.html. Ανακτήθηκε στις 2021-10-06. 
  146. Λάλας, Θανάσης κ.α. (24 Νοεμβρίου 2008). «Οι άνθρωποι που συνάντησαν τον μύθο». tovima.gr. ΤΟ ΒΗΜΑ. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2010. 
  147. 147,0 147,1 «Η φωνή τής Κάλλας «µιλάει» για το τέλος της». ΤΑ ΝΕΑ. 14 Δεκεμβρίου 2010. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  148. «On This Day March 5, 1974: Maria Callas' Last Performance at Carnegie Hall». The Pappas Post (στα Αγγλικά). 6 Μαρτίου 2020. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  149. Newsroom. «Τζουζέπε ντι Στέφανο, ο τενόρος της χρυσής εποχής | Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ». www.kathimerini.gr. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  150. Ferretti, Fred (1973-06-25). «Callas Will Make U.S. Recital Tour» (στα αγγλικά). The New York Times. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/1973/06/25/archives/callas-will-make-us-recital-tour-bad-vocal-habits-careful-study-of.html. Ανακτήθηκε στις 2021-10-06. 
  151. «Maria Callas Farewell Concerts». www.mariacallasmuseum.org. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  152. Scott, Michael (1992). Maria Meneghini Callas. Boston: Northeastern University Press. σελ. 215. ISBN 1-55553-146-6. 25914621. 
  153. 153,0 153,1 153,2 Επτακοίλη, Τασούλα. «Η Μαρία για την Κάλλας: «Η ζωή δεν μπορεί να είναι τόσο βασανιστική, δεν αξίζω τόσο πόνο» | Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ». www.kathimerini.gr. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. 
  154. 154,0 154,1 Scott, Michael (1992). Maria Meneghini Callas. Boston: Northeastern University Press. σελ. 269. ISBN 1-55553-146-6. 25914621. 
  155. «Στις 16 Σεπτεμβρίου του 1977 πεθαίνει η Μαρία Κάλλας». popaganda.gr. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  156. Times, John L. Hess Special To the New York (1966-04-07). «Callas Drops U.S. Citizenship, Says Action Nullifies Marriage; Opera Star Plans to Retain Her Greek Status--Move May Lower Taxes, Too» (στα αγγλικά). The New York Times. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/1966/04/07/archives/callas-drops-us-citizenship-says-action-nullifies-marriage-opera.html. Ανακτήθηκε στις 2021-10-06. 
  157. 157,0 157,1 «The diva, the magnate and the First Lady» (στα αγγλικά). belfasttelegraph. ISSN 0307-1235. https://www.belfasttelegraph.co.uk/woman/life/the-diva-the-magnate-and-the-first-lady-28659494.html. Ανακτήθηκε στις 2021-10-09. 
  158. βλ. Gage, Nicholas (2000). Greek fire : the story of Maria Callas and Aristotle Onassis. New York: Knopf. ISBN 978-0-375-40244-9. 
  159. «Αριστοτέλης Ωνάσης - Μαρία Κάλλας. Ο μοιραίος έρωτας που ξεκίνησε μπροστά στο σύζυγο της Κάλλας». ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ. 13 Ιανουαρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  160. «Ο θάνατος Αλέξανδρου Ωνάση. Ο γιος του Αριστοτέλη σκοτώθηκε τη μέρα που ο μεγιστάνας γιόρταζε τα γενέθλιά του». ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ. 14 Ιανουαρίου 2021. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. 
  161. «Ασθένεια του Αριστοτέλη Ωνάση: Από αυτήν έπασχε». Athens magazine. 28 Ιουνίου 2020. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. 
  162. «Αριστοτέλης Ωνάσης». sansimera.gr. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  163. «Maria Callas Exhibition Offers Moving Look at Greece's Divine Diva». Greece Is (στα Αγγλικά). 7 Αυγούστου 2017. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. 
  164. «Μαρία Κάλλας: Ο γάμος με τον Μενεγκίνι και ο άνευ όρων έρωτας με τον Ωνάση». ProtoThema. 29 Δεκεμβρίου 2020. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  165. Smith, Sally Bedell (2000-11-05). «The Diva and the Tycoon» (στα αγγλικά). The New York Times. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/the-diva-and-the-tycoon.html. Ανακτήθηκε στις 2021-10-06. 
  166. Gct (15 Μαρτίου 2020). «March 15th 1975: Aristotle Onassis Passes Away» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. 
  167. tvxs.gr (5 Μαρτίου 2021). «Παζολίνι: Ο αντιφασισμός, ο ελεύθερος έρωτας και η άγρια δολοφονία». TVXS - TV Χωρίς Σύνορα. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  168. Atkinson, Nathalie (2018-10-25). «Maria by Callas: Debunking myths about ‘La Divina’ in a new documentary» (στα en-CA). The Globe and Mail. https://www.theglobeandmail.com/arts/film/article-maria-by-callas-debunking-myths-about-la-divina-in-a-new/. Ανακτήθηκε στις 2021-10-09. 
  169. «"Master class" - O "μύθος" της Μαρίας Κάλλας στο Θέατρο "Δημήτρης Χορν" - ertnews.gr». www.ertnews.gr. 8 Μαρτίου 2020. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. 
  170. «Maria Callas at Juilliard - The Master Classes». Presto Music (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 13 Οκτωβρίου 2021. 
  171. «Review». Gramophone (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. 
  172. Boatwright, Helen; Ardoin, John (1991-12). «Callas at Juilliard: The Master Classes». Notes 48 (2): 514. doi:10.2307/942059. ISSN 0027-4380. http://dx.doi.org/10.2307/942059. 
  173. «Maria Callas —The Master Classes». Paul Thomason (στα Αγγλικά). 8 Ιουλίου 2012. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. 
  174. «Μαρία Κάλλας: Σαν σήμερα έφυγε από τη ζωή η απόλυτη ντίβα του λυρικού θεάτρου». www.makthes.gr. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. 
  175. 175,0 175,1 Callas, A Documentary (1978), Extra Features, του Τζον Αρντόιν, Bel Canto Society DVD, BCS-D0194
  176. Swank in the Arts, KERA TV, Dallas, Patsy Swank, Συνέντευξη με τον Τζον Αρντόιν το 1978
  177. «Η Μαρία Κάλλας αποτεφρώθηκε στο Παρίσι και οι στάχτες της σκορπίστηκαν στον Σαρωνικό. Γιατί ο πρώην σύζυγός της Μενεγκίνι κατήγγειλε ότι εξαφανίσθηκε η τεφροδόχος». ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ. 13 Μαρτίου 2019. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. 
  178. «Ποιος ήθελε τελικά να σκορπίσουν τη στάχτη της Μαρίας Κάλλας στο Αιγαίο;». Andro. 31 Ιουλίου 2017. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. 
  179. 179,0 179,1 Kohly, Philippe (2007-12-20), Callas assoluta, Swan productions, ARTE, Hellenic Radio & Television (ERT), https://www.imdb.com/title/tt1093812/, ανακτήθηκε στις 2021-10-09 
  180. «Maria Callas to Be Cremated In Paris in a Closed Ceremony» (στα αγγλικά). The New York Times. 1977-09-18. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/1977/09/18/archives/maria-callas-to-be-cremated-in-paris-in-a-closed-ceremony.html. Ανακτήθηκε στις 2021-10-09. 
  181. Στασινοπούλου, Αριάννα (1981). Maria Callas: The Woman Behind the Legend. New York: Simon and Schuster. ISBN 978-0-671-25583-1. σελίδες 352-354
  182. «Τομ Βολφ: Ο Γάλλος που «ανέστησε» τη Μαρία Κάλλας». ProtoThema. 27 Δεκεμβρίου 2020. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  183. «Η τέφρα της Μαρίας Κάλλας στο Σαρωνικό». Η Εφημερίδα των Συντακτών. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. 
  184. «Η θλιβερή ιστορία με την τέφρα της Μαρίας Κάλλας | KLIK Magazine». www.klik.gr (στα gr). Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. 
  185. «Mystery of the Callas millions resurfaces as jewels are put up for». The Independent (στα Αγγλικά). 4 Ιουλίου 2012. Ανακτήθηκε στις 13 Οκτωβρίου 2021. 
  186. «Δημοπρασία αντικειμένων της Κάλας | ΣΚΑΪ». www.skai.gr. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. 
  187. «Callas Household Effects Sold at Auction in Paris» (στα αγγλικά). The New York Times. 1978-06-15. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/1978/06/15/archives/callas-household-effects-sold-at-auction-in-paris.html. Ανακτήθηκε στις 2021-10-09. 
  188. Menkes, Suzy; Tribune, International Herald (2000-12-05). «Maria Callas Sale:Undressing a Diva» (στα αγγλικά). The New York Times. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/2000/12/05/style/IHT-maria-callas-saleundressing-a-diva.html. Ανακτήθηκε στις 2021-10-09. 
  189. Στασινοπούλου, Αριάνα (2002). Maria Callas. The Woman Behind the Legend. Rowman & Littlefield. σελ. 352-353. 
  190. Τουλάτου, Ίσμα (25 Νοεμβρίου 2008). «Η Κάλλας σε 2.000 «κομμάτια»». tovima.gr. ΤΟ ΒΗΜΑ. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. 
  191. «Maria Callas: Voice Of Perfect Imperfection». text.npr.org (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. Experts and fans alike continue to question what exactly happened to a voice that was both exhilarating and controversial (Ειδικοί και οπαδοί συνεχίζουν να αναρωτιούνται για το τι συνέβη στην φωνή της, που ήταν ταυτόχρονα ενθουσιαστική και αμφιλεγόμενη) 
  192. Schwarzkopf, Elisabeth (1982). On and Off the Record: A Memoir of Walter Legge. New York: Charles Scribner's Sons. ISBN 978-0-684-17451-8. σελ. 140
  193. 193,0 193,1 193,2 193,3 193,4 193,5 193,6 Processo alla Callas («Δίκη της Κάλλας»), περιοδικό Radiocorriere TV του Rai (στα ιταλικά), στο XLVII (48) (30 Νοεμβρίου 1969), σελίδες 62-85· ανατύπωση Nuova rivista musicale italiana («Νέο Ιταλικό μουσικό περιοδικό») στο XII (1) (Ιανουάριος-Μάρτιος του 1978), σελίδες 7-28.
  194. Ντοκιμαντέρ Callas του Tony Palmer, 30th Anniversary Edition, (DVD)
  195. «UNA 'VOCIACCIA' EREDE DELLA PASTA E DELLA MALIBRAN - la Repubblica.it». Archivio - la Repubblica.it (στα Ιταλικά). Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. MARIA CALLAS, ovvero "una gran vociaccia", parola di Tullio Serafin 
  196. Ponselle, Rosa, Ponselle, a Singer's Life, Doubleday, Garden City, 1982, σελ. 123.
  197. 197,0 197,1 197,2 Ponselle, Rosa, Ponselle, a Singer's Life, Doubleday, Garden City, 1982, σελ. 200.
  198. Maria Callas; Soprano Assoluta, δοκίμιο του Bruce J. Saxon για το Maria Callas Museum (στα αγγλικά), 1977
  199. Scott, Michael (1992). Maria Meneghini Callas. Boston: Northeastern University Press. σελ. 205. ISBN 1-55553-146-6. 25914621. 
  200. «ANALISI SPETTROGRAFICHE DELL'EVOLUZIONE E INVOLUZIONE VOCALE DI MARIA CALLAS ALLA LUCE DI UNA IPOTESI FISIOPATOLOGICA». www.voceartistica.it (στα Ιταλικά). Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. Si è discusso da sempre sulla reale natura della voce di Maria Callas: soprano con notevole capacità nelle emissioni dei toni gravi o mezzosoprano/contralto con estrema facilità nella vocalizzazione in zona acuta e sopracuta? (Πάντα συζητούσαμε την πραγματική φύση της φωνής της Μαρίας Κάλλας: σοπράνο με αξιοσημείωτη ικανότητα στην απόδοση χαμηλών νοτών ή μέτζο σοπράνο / άλτο με εξαιρετική φωνητική ευκολία στην υψηλή και υπερυψηλή περιοχή; ) 
  201. Ardoin, John· Fitzgerald, Gerald (1974). Callas: The Art and the Life (στα Αγγλικά). Holt, Rinehart and Winston. σελ. 5. ISBN 978-0-03-011486-1.
  202. Συνέντευξη με τον Τζέιμς Φλιτγουντ, 13 και 27 Μαρτίου του 1958, Νέα Υόρκη, στο The Callas Edition, CED 100343, 1998.
  203. Lowe, David Allan (1986). Callas, as they saw her (στα Αγγλικά). New York: Ungar Pub. Co. σελ. 9. ISBN 978-0-8044-5636-4. 
  204. «Listen to Maria Callas' vocal range in just 90 seconds (it's huge)». Classic FM (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. 
  205. Ardoin, John (1977). The Callas legacy (στα Αγγλικά). New York: Scribner. σελ. 2. ISBN 978-0-684-15297-4. 
  206. Celletti, Rodolfo. Le Grandi Voci – Dizionario Critico-Biografico dei Cantanti (στα ιταλικά). Istituto per la collaborazione Culturale, 1964.
  207. 207,0 207,1 Schwarzkopf, Elisabeth (1982). On and Off the Record: A Memoir of Walter Legge. New York: Charles Scribner's Sons. ISBN 978-0-684-17451-8. σελ. 198
  208. Scott, Michael (1992). Maria Meneghini Callas. Boston: Northeastern University Press. σελ. 201. ISBN 1-55553-146-6. 25914621. 
  209. Scott, Michael (1992). Maria Meneghini Callas. Boston: Northeastern University Press. σελ. 50. ISBN 1-55553-146-6. 25914621. 
  210. Scott, Michael (1992). Maria Meneghini Callas. Boston: Northeastern University Press. σελ. 204. ISBN 1-55553-146-6. 25914621. 
  211. 211,0 211,1 Whitson, James C. (October 2005). "The Callas Legacy". Opera News (στα αγγλικά).
  212. «Maria Malibran (1808 – 1836). One of the greatest nineteenth-century opera divas». Luca Casagrande (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  213. Maria Callas – Living and Dying for Art and Love, TDK DVD Video, Κυκλοφόρησε στις 22 Μαρτίου του 2005
  214. Whitson, James C. (October 2005). "The Callas Legacy". Opera News.
  215. Ardoin, John· Fitzgerald, Gerald (1974). Callas: The Art and the Life (στα Αγγλικά). Holt, Rinehart and Winston. σελ. 9. ISBN 978-0-03-011486-1.
  216. Scott, Michael (1992). Maria Meneghini Callas. Boston: Northeastern University Press. σελ. 89. ISBN 1-55553-146-6. 25914621. 
  217. Schwarzkopf, Elisabeth (1982). On and Off the Record: A Memoir of Walter Legge. New York: Charles Scribner's Sons. ISBN 978-0-684-17451-8. σελ. 200
  218. Davidson, Justin. «What Really Happens When a Singing Voice Gets Old». Vulture (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  219. Childers, D. G.; Lee, C. K. (1991-11). «Vocal quality factors: analysis, synthesis, and perception» (στα αγγλικά). The Journal of the Acoustical Society of America 90 (5): 2394–2410. doi:10.1121/1.402044. ISSN 0001-4966. PMID 1837797. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/1837797/. 
  220. Παναγιώτης, Παναγιωτουνάκος (15 Σεπτεμβρίου 2004). «Φροντίδα της επαγγελματικής φωνής». iatronet.gr. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  221. «Callas legends » 19 Feb 1983 » The Spectator Archive». The Spectator Archive (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  222. Schmidt. «Are All Opera Singers Obese?». LiveAbout (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. [...] obesity is a hindrance to opera singers ([...] η παχυσαρκία είναι εμπόδιο για τους τραγουδιστές όπερας) 
  223. «How Well Does the "Fat Lady" Sing? Sizing opera singers». McCray Studio (στα Αγγλικά). 8 Ιανουαρίου 2020. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. One thing is for sure: vocal power comes from the projection of sound and proper vocal technique not the size of a person (ένα είναι το σίγουρο: η φωνητική ισχύς έρχεται από την [σωστή] ανάδειξη του ήχου και την κατάλληλη φωνητική τεχνική και όχι από το μέγεθος ενός ανθρώπου) 
  224. «Maria Callas' Recorded Legacy - Page 79». www.talkclassical.com. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  225. «The Great Return: Maria Callas and Lyric Opera | Lyric Opera of Chicago». www.lyricopera.org (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  226. Hope-Wallace, Philip (26 Ιανουαρίου 2016). «From the archive: Philip Hope Wallace on Maria Callas in Norma, Covent Garden 1952». the Guardian (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  227. Polzonetti, Pierpaolo (2021). «The Callas Diet (ιδιαίτερα σελίδες 198-209)». Feasting and Fasting in Opera: From Renaissance Banquets to the Callas Diet (στα Αγγλικά). University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-80495-8. 
  228. «Analisi spettrografiche dell'evoluzione e involuzione vocale di Maria Callas alla luce di una ipotesi fisiopatologica | Franco Fussi». www.francofussi.com (στα Ιταλικά). 10 Μαΐου 2017. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  229. «Italian Doctors Claim Maria Callas Died of a Degenerative Disease». GreekReporter.com (στα Αγγλικά). 16 Δεκεμβρίου 2010. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  230. «Φως στα αίτια θανάτου της Κάλλας». Newsbeast. 19 Δεκεμβρίου 2010. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  231. «"Maria Callas: la legenda vive"| Una mostra alla Fondazione V&M Theocharakis». www.puntogrecia.gr. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  232. «Why Callas lost that voice». The Sydney Morning Herald (στα Αγγλικά). 15 Οκτωβρίου 2002. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  233. Satragni, Giangiorgio (21 Δεκεμβρίου του 2010). «Opera Legend Maria Callas "Didn't Die Of A Broken Heart"». La Stampa (στα αγγλικά).
  234. Άιρα Σιφ, στη συνέντευξή του με τον Βάλτερ Τάουσιγκ, "The Associate", Opera News, Απρίλιος του 2001
  235. Scott, Michael (1992). Maria Meneghini Callas. Boston: Northeastern University Press. σελίδες 141–142. ISBN 1-55553-146-6. 25914621. 
  236. Gurewitsch, Matthew, Forget the Callas Legend, The Atlantic Monthly (στα αγγλικά), Απρίλιος του 1999
  237. Scott, Michael (1992). Maria Meneghini Callas. Boston: Northeastern University Press. σελ. 265. ISBN 1-55553-146-6. 25914621. 
  238. Bing, Rudolf (1972). 5000 nights at the opera (1η έκδοση). Garden City, N.Y: Doubleday. σελ. 237. ISBN 0-385-09259-8. 482539. 
  239. «Meryl Streep to play Maria Callas in TV biopic». Classic FM (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  240. «Medea». the Guardian (στα Αγγλικά). 1 Ιανουαρίου 2012. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  241. Nast, Condé (19 Σεπτεμβρίου 2014). «Movie of the Week: "Medea"». The New Yorker (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  242. Ardoin, John· Fitzgerald, Gerald (1974). Callas: The Art and the Life (στα Αγγλικά). Holt, Rinehart and Winston. σελ. 60. ISBN 978-0-03-011486-1.
  243. Fuchs, Adriaan (21 Σεπτεμβρίου 2012). «Maria Callas: The Voice, the Scandals, the Triumphs (1956-1959)». On And Off The Record (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  244. Ericson, Raymond (1977-09-17). «Maria Callas, 53, Is Dead of Heart Attack in Paris» (στα Αγγλικά). The New York Times. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/1977/09/17/archives/maria-callas-53-is-dead-of-heart-attack-in-paris-maria-callas-is.html. Ανακτήθηκε στις 2021-10-05. 
  245. Editors, Biography com, Maria Callas - The Tigress, https://www.biography.com/video/maria-callas-the-tigress-78444099746, ανακτήθηκε στις 2021-10-10 
  246. 246,0 246,1 Αθανασίου, Mαρία. «Η Κάλλας πριν από την Κάλλας | Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ». www.kathimerini.gr. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. Ο ενδυματολόγος Φωκάς Αντωνάκης είχε εξομολογηθεί ότι του είχε κάνει εντύπωση πως, αν και όλοι τη φοβούνταν, ό,τι της έλεγε να φορέσει το φορούσε, τα φουστάνια, τα παπούτσια, δεν ήταν βεντέτα 
  247. Λάλας, Θανάσης κ.α. (24 Νοεμβρίου 2008). «Οι άνθρωποι που συνάντησαν τον μύθο». tovima.gr. ΤΟ ΒΗΜΑ. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2010. 
  248. «Κική Μορφονιού: «Η Μαρία Κάλλας και ο Μάνος Χατζιδάκις υπήρξαν πολύ παρεξηγημένοι άνθρωποι» | Το Κουτί της Πανδώρας». www.koutipandoras.gr. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  249. «Το Τέταρτο Κουδούνι: Η «Νόρμα» της Κάλλας στην Επίδαυρο: ένα χρονικό. Με μαρτυρίες της Κικής Μορφονιού και του Γιώργου Παπαστεφάνου». Το Τέταρτο Κουδούνι. 16 Σεπτεμβρίου 2017. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  250. Αθανασίου, Mαρία. «Η Κάλλας πριν από την Κάλλας | Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ». www.kathimerini.gr. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  251. «Η Μαρία Κάλλας ως Μήδεια μαγεύει την Επίδαυρο μπροστά σε 17 χιλιάδες θεατές. Η συνεργασία με τον Μινωτή και τον Τσαρούχη που την αποκάλεσε «Μεγάλη σαν τον Γκρέκο»». ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ. 30 Σεπτεμβρίου 2016. Ανακτήθηκε στις 13 Οκτωβρίου 2021. 
  252. «Ο Τομ Βολφ θέλει να ανακαλύψετε την πραγματική Μαρία Κάλλας». αθηνόραμα. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. [...] την Μπρούνα με τον Φερούτσιο, την οικιακή βοηθό και τον μπάτλερ αντίστοιχα της Κάλλας, τους δύο ανθρώπους που αντιμετώπιζε ως συγγενείς της 
  253. «Η Μαρία Κάλλας αποτεφρώθηκε στο Παρίσι και οι στάχτες της σκορπίστηκαν στον Σαρωνικό. Γιατί ο πρώην σύζυγός της Μενεγκίνι κατήγγειλε ότι εξαφανίσθηκε η τεφροδόχος». ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ. 13 Μαρτίου 2019. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021. 
  254. «Maria Callas Exhibition Offers Moving Look at Greece's Divine Diva». Greece Is (στα Αγγλικά). 7 Αυγούστου 2017. Ανακτήθηκε στις 14 Οκτωβρίου 2021. 
  255. Maria by Callas: in her own words (παρουσίαση ταινίας), Tom Volf, mk2 films (στα αγγλικά)
  256. DiGaetani, John Louis (2021). The definitive diva the life and career of Maria Callas. Jefferson, North Carolina: McFarland. σελ.177. ISBN 978-1-4766-4340-3. 1265004625.
  257. «Maria Callas | Encyclopedia.com». www.encyclopedia.com. Ανακτήθηκε στις 14 Οκτωβρίου 2021. 
  258. Saintagne, Guillaume (9 Ιουλίου 2018). «Maria Callas, l'ultime tournée, de Robert Sutherland». forumopera.com (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2021. Il est à la fois la raison de cette tournée. Aux abois, il convainc Callas de revenir sur scène avec lui pour payer les frais de santé de sa fille atteinte d’un grave cancer. (Και ο ίδιος [ο Di Stefano] είναι ο λόγος αυτής της περιοδείας· πιεσμένος, πείθει την Κάλλας να επιστρέψει στη σκηνή μαζί του για να πληρώσει τα έξοδα υγείας της κόρης του που πάσχει από σοβαρό καρκίνο) 
  259. Schwarzkopf, Elisabeth (1982). On and Off the Record: A Memoir of Walter Legge. New York: Charles Scribner's Sons. ISBN 978-0-684-17451-8. σελ. 25
  260. Davis, Peter G. (2007-11-04). «The Prizewinning Opera Time Forgot» (στα αγγλικά). The New York Times. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/2007/11/04/arts/music/04davi.html. Ανακτήθηκε στις 2021-10-10. 
  261. Θερμού, Μαρία (9 Σεπτεμβρίου 2020). «Μαρία Κάλλας: Η λάμψη που δεν έσβησε ποτέ, ο μύθος που ζει για πάντα». Portraits (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  262. Bing, Rudolf (1972). 5000 nights at the opera (1η έκδοση). Garden City, N.Y: Doubleday. σελ. 235. ISBN 0-385-09259-8. 482539.
  263. tvxs.gr (31 Ιανουαρίου 2018). «40 χρόνια μετά τον πρόωρο θάνατό της η Μαρία Κάλλας εξομολογείται». TVXS - TV Χωρίς Σύνορα. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  264. βλ. Silverman Zinman, Toby (2014). Terrence McNally : a casebook. Hoboken: Routledge, Taylor and Francis. ISBN 978-1-135-59598-2. 876513090. 
  265. «Master Class με τη Μαρία Ναυπλιώτου, στο Θέατρο Παλλάς | LiFO». www.lifo.gr. 20 Απριλίου 2021. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  266. Nunzio, Miriam Di (7 Ιουνίου 2019). «Maria Callas hologram tour set for Lyric Opera». Chicago Sun-Times (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  267. R.E.M. (Ft. Patti Smith) – E-Bow the Letter, https://genius.com/Rem-e-bow-the-letter-lyrics, ανακτήθηκε στις 2021-10-10 
  268. Russo, Rebecca. «LA Opera Off Grand and BASE Hologram present CALLAS IN CONCERT». BroadwayWorld.com (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  269. «A tribute to Maria Callas». Gramophone (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  270. «Anna Calvi: A Powerful Voice Is Just One Piece Of Her Art» (στα αγγλικά). NPR.org. https://www.npr.org/2011/03/06/134267419/anna-calvi-a-powerful-voice-is-just-one-piece-of-her-art?t=1633905688829. Ανακτήθηκε στις 2021-10-10. 
  271. Holden, Stephen (1995-04-19). «AT LUNCH WITH: Linda Ronstadt; And This Is What 48 Looks Like» (στα αγγλικά). The New York Times. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/1995/04/19/garden/at-lunch-with-linda-ronstadt-and-this-is-what-48-looks-like.html. Ανακτήθηκε στις 2021-10-10. 
  272. Guinther, Louise T. (Νοέμβριος 2018). «Liner Notes: Patti Smith». Opera News 83 (5). https://www.operanews.com/Opera_News_Magazine/2018/11/Departments/Liner_Notes__Patti_Smith.html. Ανακτήθηκε στις 11 Οκτωβρίου 2021. 
  273. Durocher, Sophie. «Céline Dion: la diva en noir». Le Journal de Montréal (στα Γαλλικά). Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  274. Newsroom. ««Κάλλας για πάντα», η κινηματογραφική μάσκα μιας ντίβας | Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ». www.kathimerini.gr. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  275. «Maria by Callas: Η Μαρία Κάλλας εξομολογείται». Filmtrade. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  276. Olson, Lester C.· Finnegan, Cara A. (2008). «IV: Commodifying and consuming - Think Different». Visual rhetoric : a reader in communication and American culture. Los Angeles: Sage. ISBN 978-1-4129-4919-4. 174501266. 
  277. Kosinski, Tomasz (2014). Coins of Geece 1901–2014: Coins of Europe Catalog 1901–2014. Tomasz Kosinski. σελ. 11
  278. «Επίσημο σετ Maria Callas, Bliste,r 2007 -». www.coinsclub.gr. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  279. Chan, Sewell, "Where Callas Was Born 85 Years Ago", The New York Times December 2, 2008
  280. «90ά γενέθλια της Μαρίας Καλλας». www.google.com. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  281. «Το μετρό θα πλημμυρίσει με τη φωνή της Μαρίας Κάλλας». HuffPost Greece. 18 Ιουνίου 2020. Ανακτήθηκε στις 14 Οκτωβρίου 2021. 
  282. «MPC/MPO/MPS Archive». www.minorplanetcenter.net. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  283. «Planetary Names: Crater, craters: Callas on Venus». planetarynames.wr.usgs.gov. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  284. pharmcat1 (14 Ιουνίου 2014). «Overshaddowed by illustrious neighbours – Allee Maria Callas». Every week-end in Europe (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  285. Snow, Shauna (15 Δεκεμβρίου 1994). «The Arts; Soprano's Square». latimes.com. LA Times. Ανακτήθηκε στις 14 Οκτωβρίου 2021. 
  286. «The Bridges of Venice: Bridge Thirty-Nine - Ponte Maria Callas». The Bridges of Venice. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  287. «'Maria Callas' Rose». www.helpmefind.com. Ανακτήθηκε στις 14 Οκτωβρίου 2021. 
  288. «Verdi Macbeth - review». Gramophone (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 14 Οκτωβρίου 2021. 
  289. 289,0 289,1 289,2 289,3 289,4 «Οι 5 κορυφαίες ηχογραφήσεις της Μαρίας Κάλλας | LiFO». www.lifo.gr. 16 Σεπτεμβρίου 2017. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 
  290. Tommasini, Anthony (2017-12-29). «The Best Opera Recording Ever Is Maria Callas Singing ‘Tosca.’ Hear Why.» (στα αγγλικά). The New York Times. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/2017/12/29/arts/music/maria-callas-tosca-recording.html. Ανακτήθηκε στις 2021-10-10. 
  291. «Rossini Il Turco in Italia - review». Gramophone (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 14 Οκτωβρίου 2021. 
  292. «The Gramophone Choice: Verdi's Il trovatore». Gramophone (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 14 Οκτωβρίου 2021. 
  293. Midgette, Anne (27 Σεπτεμβρίου 2011). «Opera review: 'Anna Bolena' at Metropolitan Opera». washingtonpost.com. Washington Post. 
  294. Levine, Robert. «Verdi: Traviata/Callas, Valletti; London, '58 - Classics Today» (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021. 

ΠηγέςΕπεξεργασία

Προτεινόμενη βιβλιογραφίαΕπεξεργασία

  • Πετσάλης-Διομήδης, Νικόλαος, Η άγνωστη Κάλλας, 1998, Εκδόσεις Καστανιώτης, Αθήνα, ISBN 960-03-2050-0
  • Nadia Stancioff, Maria Callas Remembered: An Intimate Portrait of the Private Callas, Da Capo Press, 2000, ISBN 0-306-80967-2
  • Anne Edwards, Maria Callas: An Intimate Biography, St. Martin's Press, 2001 ISBN 0-312-26986-2
  • Allegri, Renzo and Roberto Allegri, Callas by Callas: The Secret Writings of 'La Maria', Universe Books, 1998 ISBN 0-7893-0135-0
  • Bastias, John, "Maria Callas' Greek Adventure", Maria Callas Magazine, Νο. 70, November 2013, published by The Maria Callas International Club, Nuenen, The Netherlands. https://www.academia.edu/5787741/Maria_Callas_Greek_Adventure
  • Bastias, John, "Maria Callas and Alexis Minotis, An engaging collaboration for a Norma and Medea in Greek style", Maria Callas Magazine, Part I, No. 76, November 2015, pp. 20-29 and Part II, No. 77, March 2016, pp. 24-37, Nuenen, The Netherlands.
  • Callas, Jackie, Sisters. A Revealing Portrait of the World's Most Famous Diva, St. Martin's Press, 1991, Νέα Υόρκη ISBN 0-312-05963-9
  • Callas, Evangelia, My daughter Maria Callas, Ευαγγελία Κάλλας σε συνεργασία με τον Lawrence G. Blochman. Arno Press, 1977, Νέα Υόρκη
  • Csampai, Attila, Callas; Images of a Legend. ISBN 1-55670-483-6
  • Galatopoulos, Stelios. Callas: la Divina; art that conceals art., London House & Maxwell 1970, Λονδίνο
  • Galatopoulos, Stelios, Callas: prima donna assoluta, Publ.Allen, 1976, Λονδίνο
  • Galatopoulos, Stelios, Maria Callas: Sacred Monster, Simon & Schuster, 1999, Λονδίνο, ISBN 0-684-85985-8
  • Huffington, Arianna Stassinopoulos, Maria Callas, the Woman behind the Legend, Simon and Schuster, 1981, Νέα Υόρκη ISBN 0-671-25583-5
  • Jellinek, George, Callas: Portrait of a Prima Donna Dover, 1986, Νέα Υόρκη, ISBN 0-486-25047-4
  • Κακίσης, Σωτήρης, Για μένα, η Κάλλας, 1997, Εκδόσεις Ερατώ, Αθήνα, ISBN 960-229-089-7
  • Linakis, Steven, Diva: the life and death of Maria Callas, Englewood Cliffs, 1980, ISBN 0-13-216572-4

Εξωτερικοί σύνδεσμοιΕπεξεργασία